The History of the Franks

LIBER SEPTIMUS.

329 I. Licet a sit studium historiam prosequi, quam priorum librorum ordo reliquit, tamen prius aliqua de beati Salvii episcopi obitu exposcit loqui devotio, qui hoc anno obiisse probatur b. Hic enim, lit ipse referre erat solitus, diu in habitu sæculari commoratus, cum judicibus saeculi mundiales causas est exsecutus : nunquam tamen se in his concupiscentiis obligans, quibus adolescentum animus solitus est implicari. Jam cum divini spiramenti odor Interna viscerum auigisseL, relicta sæculari militia monasterium expetivit, intellexitque vir jam tunc divinitati deditus, melius esse uti paupertate cum Dei timore, quam saeculi pereuntis lucra sectari : in quo monasterio diu sub regula a patribus instituta versa- tus est. Jam vero cum in robore majori tam intc!- lectus quam aetatis evectus esset, defuncto abbate, qui huic monasterio præerat, alendi gregis suscipit ufficium; et qui se magis fratribus publicum pro 330 correctione reddere debuerat, fit assumpto honore remotior. Illico sibi secretiorem cellulam quærit. Nam in priore, ut ipse asserebat, amplius quam novem vicibus nimia exesus abstinentia , pel- lem corporis demutavit. Denique accepto honore, cum in hac contentius parcimonia orationietlac- l;oni vacaret, illud plerumque revolvebat, melius sibi fieri, si esset inter monachos occulLus, quam nomen acceperit abbatis in populos. Quid plura? In- cluditur valedicens fratribus, sibique ipsis valedicen- tibus. In qua inclusione in omni abstinentia, magis quam prius egerat, commoratur : studens pro cha- ritatis obsequio, ut cum quisque venisset extraneus, et orationem tribueret, et eulogias gratia plenissima ministraret : quae multis infirmis plerumque salutem integram detulerunt. Quodam autem tempore, febre nimia exhaustus, anhelus jacebat in lectulo; et ecce subito magno lumine cellula clarificata contremuit. At ille extensis ad cælum manibus cum gratiarum actione, spiritum exlJalavit. Misto quoque 331 ululatu monachi cum ipsius genitrice corpus defuncti extrahunt, aqua diluunt, vestimentis induunt, et feretro superponunt, atque in psallentio fletuQue labentem exigunt noctem. Mane autem facto, funeris officio præparato, corpus moveri caepit in feretro. Et ecce malis rubescentibus, vir quasi de gravi somno suscitatus, excutitur, apertisque oculis, et manibus elevatis, ait : 0 Domine misericors, quid fecisti mihi, ut me in hunc tenebrosum mundanae habitationis locum redire permitteres, cum mibi melior esset in coelo tua misericordia, quam istius mundi vita nequissima? Stupentibus autem suis, et inlerrogan- tibus, quid fuerit tale prodigium, nihil interroganti- bus ille respondit. Surgens autem de feretro, nihil mali sentiens de incommodo quo laboraverat, triduo absque cibi ac poculi perstitit alimento. Die autem tertio, convocatis monachis et matre, ait : audite, o dilectissimi, et intelligite, quia nibil est quod cernitis in hoc mundo ; sed sunt, juxta id quod Salomon propheta cecinit, Omnia vanila. (Eccle. I, 2). Fclix est enim, qui ea agere potest in sæculo, ut gloriam Dei cernere mereatur in caelo. Et cum haec diceret, dubitare caepit utrum loqueretur amplius, an sileret. Quo tacente, implicitus fratrum precibus ut quid vidisset exponeret, ait : Gum me ante hos qua- tuor dies contremiscente cellula exanimem vidistis, apprehensus a duobus angens incœlorum excelsa sub- latus sum, ita ut non solum hoc squalidum saeculum, verum etiam solem ac lunam, nubes et sidera sub pedibus habere putarem : deinde per portam luce ista clariorem introductus sum in illud habitaculum, in quo omne pavlmentum erat quasi aurum argentumque renitens, lux ineffabilis, amplitudo inenarra- bilis; quam ita multitudo promiscui seius obtexerat, ut longitudo ac latitudo caterva prorsus pervideri non possit. Cumque nobis via inter comprimentes, ab his qui praecedebant angelis, pararetur, perveni- mus ad locurn , quem jam de longinquo contemp!abamur : in quo superpendebat nubes omni luce luci- dior, in quo non sol, non luna, non astrum cerni poterat, sed super his omnibus naturali luce splendidius a cITulgebat. et vox procedebat de nube tanquam 332 vox aquarum multarum. Ibi eliam me peccatorem humiliter salutabant viri in veste sacerdotali ac sac- cutari, quos mihi qni praecedebant, enarraverunt esse martyres ac confessores, quos bic summo exco- limus famulatu. Stans igitur in loco in quo jussus sum, operuit me odor nimiae suavitatis, ita ut ab hac suavitate refectus, nullum adhuc cibum potumque desiderem. Et audivi vocem dicentem : Revertatur hic in saeculum , quoniam necessarius est ecclesiis nostris. Vox enim audiebatur, nam qui loqueretur penitus cerni non poterat. Et ego prostratus super pavimentum, cum fletu dicebam : Heu! heu! Domine! cur mihi hæc ostendisti, si ab his frustrandus eram! Ecce hodie ejicis me a facie tua, ut revertar ad saeculum fragile, et huc ultra redire non valeam. Ne, quaeso, Domine, auferas misericordiam tuam a De, sed deprecor ut permittas me hic habitare, ne illuc decidens peream. Et ait vox quae loquebatur mihi : Vade in pace. Ego enim sum custos tuus, donec reducam te in hunc locum. Tunc relictus a eo- mitibus meis, descendens cum fletu, per portam qua ingressus fueram, huc sum regressus. Haec eo lo- quenle, stupentibus cunctis qui aderant, coepit ite- runt sanctus Dei cum lacrymis dicere: Vae mihi qui tale mysterium ausus sum revelare. Ecce enim odor suavitatis, quem de loco sancto hauseram, et in quo per hoc triduum sinc ullo cibo potuque sustentatus sum , recessit a me. Sed et lingua mea gravibus est operta vulneribus, et ita tumefacta, ut omne os meum videatur implere. Et scio quia non fuit beneplacitum Domino Deo meo, ut haec arcana vulgaren- tur. Sed tu nosti, Domine, quia in simplicitate cordis haec feci, non in jactantia mentis. Sed quæso ut indulgeas, et non me derelinquas, juxta pollicitatio- nem tuam. Et haec dicens siluit, et accepit cibum pOlumque. Ego vero haec scribens, vereor ne alicui legenti sit incredibile, juxta id quod Sallustius bisto- riam scribens att b, ubi de virtute atque gloria bonorum memor est: c Quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit : supra ea, veluti ficta pro falsis ducit. a Nam testor Deum omnipotentem, quia ab [ipsius ore 333 omnia quae retuli , audita cognovi. Post multum vero tempus ipse vir beatus cellula sua extractus, ad episcopatum electus, invitus est ordinatus : in quo, ut opinor, decimum annum cnm ageret, invalescente apud Albigensem urbem inguinario morbo, et maxima jam parte de populo illo defuncta, cum jam pauci de civibus remanerent, vir beatus, tanquam bonus pastor, nunquam ab ille loco recedere voluit, sed semper hortabatur eos qui relicti erant, orationi incumbere, ac vigiliis instanter insistere, et bona semper tam in operibus quam in cogitatione versare, dicens : Haec agite, ut, si vos Deus de hoc mundo migrare voluerit, non in judicium, sed in requiem introire possitis. Cum au. tem, ut credo, jam revelante Domino, tempus suae vocationis agnosceret, ipse sibi sarcofagum compo. suit, corpus abluit, vestem induit, et sic intentum semper coelo beatum spiritum exhalavit. Fuit autem magnae sancLilalis, minimaeque cupiditatis, aurum nunquam habere volens. Nam si coactus accepisset, protinus pauperibus erogabat. Cujus tempore cum Mummolus patricius multos captivos ab ea urbc duxisset, prosecutus ille omnes redemit. Tantamque ei Dominus gratiam cum populo illo ItlbuU, ut ipsi etiam qui captivos duxerant, et de pretio ei conce- derent, et in reliquo munerarent c : et sic patriæ suae captivos libertati pristinae restauravit. Multaque de boc viro bona audivi : sed dum ad historiae coop- tum reverti cupio, plurima praetermitto.

II. Defuncto igitur Chilperico, inventaque d quam diu quæsierat morte, Aurelianenses cum Blesensi- bus e juncti super Dunenses irruunt, eosque inopinantes proterum ; domos annonasque, vel quae movere facile t non poterant, incendio tradunt; pecora diripiunt, 334 atque res quas levare poterant, sustulerunt. Quibus discedentibus conjuncti Dunenses cum reliquis Carnolenis, de vestigio subsequuntur, simili sorte eos afficientes qua ipsi affecti fuerant, nihil in domibus, vel extra domos, vel de domibus relinquentes. Cumque adhuc inter se jurgia commo- ventes desævirent, et Aurelianenses contra hos arma concuterent, intercedentibus comitibus, pax usque in audientiam data est, scilicet ut in die quo judi. cium erat (uLurum, pars quae contra partem injuste exarserat, justitia mediante componeret, et sic a bello cessatum est.

III. Vedastes . cognomento Avo, qui ante hos annos Lupum Ambrosiumque pro amore uxoris Ambrosii interfecerat, et ipsam sibi, quae consobrina sua esse dicebatur, in matrimonium acceperat, dum multa sCelera infra Pictavum terminum perpetraret, quodam loco cum Childerico Saxone conjunctus, dum se invicem conviciis lacessirent, unus ex pueris Childerici b Avonem hasta transfixit. Qui ad ter- rant mens, plerisque adhuc ictibus sauciatus, iniquamanimam sanguine defluente refudit; fuitque ultrix divina majestas sanguinis innocentis, quem propria effuderat manu. Multa enim furta, homicidia, adulteriaque miserrimus supe commiserat, quæ silere melius puto. Composuit tamen filiis Saxo ille mortem ejus.

IV. Interea Fredegundis regina jam viduata Paristos advenit, et cum thesauris, quos infra murorum septa concluserat, ad ecclesiam confugit c , atque a Ragnemodo fovetur episcopo : reliquos vero thesaurus, qui apud villam Calam remanserant, in quibus erat missorium illud aureum, quod nuper fecerat ( lib. VI, cap. 2 ), thesaurarii levaverunt, el ad Childebertum regem, qui tunc apud Meldensemd commorabatur 335 urbem, .velociter transierunt.

v. Fredegundis igitur regina accepto consitio, le- Batos ad Guntchramnum regem mittit, dicens:Ye- mat dominus meus, et su;cipiat regnum fratris sui. Est, inquit, mihi infans parvulus, quem in, ejus ulnis ponere desiderans, me autem ipsam ejus humilio ditioni. Comperto autem Guntchramnus rex de fra- tris excessu, amarissime flevit. Moderato quoque planctu, commoto exercitu Parisios dirigit. Cumque ille infra muros susceptus fuisset, Childebertus rex nepos ejus ab alia advenit parte.

VI. Sed cum eum Parisiaci recipere nollent, legatos ad Guntchramnum regem dirigit, dicens: Scio, piissime pater, non latere pietatem tuam, qualiter utrumqueusque praesens tempus pars .oppresserit mimica, ut nullus de rebus sibi debitis possit inve- Dire justitiam. Idcirco supplex nunc deprecor, ut placita, quae inter noa post patris mei obitum sunt innexa, custodiantur. Tunc Guntchramnus rex legatis illius ait :0 miseri et semper perfidi, nibil in vobis verum babentes , neque in promissis perma- nentes, ecce omnibus quae mihi polliciti estis relictis, cum Chilperico rege novam pactionem scripsistis, ut me a regno depulso, civitates meas inter sc dividerert. Ecce pactiones ipsas, ecce manus vestræ sabscriptiones, quibus hanc conniventiam confirma- stis a ? et qua nunc fronte quæritis, ut nepotem Meum Childebertum suscipere debeam, quem mihi vestra perversitate voluistis facere inimicum ? Cui legati dixerunt : Si tantam mentem iracundia cepit, ut nihil nepoti tuo de his quæ pollicitus es indulgeas, vel illa, quae de regno Chariberti debentur, auferre desiste. Qllibu" ille ait: Ecce pactiones quae inter nos factae sunt, ut quisquis sine fratris voluntate Parisios urbem ingrederetur , amitteret partem suam, essetque Polioctus martyr t , cum Hilario atque Martino confessoribus, judex ac retributor ejus. Posthaec ingressu. est in eam germanus 336 meus Sigibertus, qui judicio Dei interiens, amisit parte:n suam. Similiter et Chilpericus gessit. Per has ergo transgressiones amiserunt partes suas: ideoque quia illi juxta Dci judicium et maledictiones pactionum defecerunt, omne regnum Chariberti cum thesauris ejus, meis ditionibus, lege opitulante, subjiciam : nec exinde alicui quidquam nisi spontanea voluntate jndulgcanl. Absistite igitur vos semper mendaces ac perfidi, et hæc regi vestro referte.

VII. Quibus discedentibus:, legati iterum Cbilde- berti ad antedictum regem veniunt, Fredegundem reginam requirentes, atque dicentes : Redde homi- ddam, quæ amitam meam soggillavit, quae patrem interfecit, et patruum : quae ipsos quoque consobri- nos mens gladio interemit 5. At ille : In placito, inquit, quod habemus, cuncta decernimus, tractantes quid oporteat fieri. Nam Fredegundem patrocinio suo fovehat, ipsamque sæpius ad convivium evo- eans, promittens se et fierimaximum defensorem. Quadam vero die dum pariter ad mensam epularentur, regina consurgens, et valedicens, a reae detine- batur, dicente sibi: Adhuc aliquid cibi sume. Cui illa : Indulge, inquit, deprecor, domine mi, quia juxta consuetudinem mulierum contigit mihi, ut pro conceptu consurgam. Haec ille audiens, obstupuit, sciens quartum esse mensem , ex quo alium ed derat filium: tamen permisit eam consurgerc. Priores quoquede regno Chilperici, ut erat Ansoualdus et reliqui,ad filium ejus qui erat, ut superius diXimus, quatuor mensium, se collegerunt, quetn Chlotha- rium i vocitaverunt, exigentes sacramenta per civitates, quæ ad Chilpericum prius aspelerani, ut sci- licet fideles esse debeant Guntchramno regi, ac De- poti suo Chlolbario. Guntchramnus vero rex omnia, quæ fideles regis Chilperici non rectediversisabstulerant, justitia intercedente, restituit. Multa et ipse ecc1csiis conferens, testamenta quoque 337 defunctorum, qui ecclesias haeredes instituerant, et ab Chilperico compressa ruerant, restauravit: multisque a se benignum exbibeos, ac muha pauperibus tribuens.

VIII. Sed quia non erat fidus ab hominibus b inter quos venerat, armis se munivit, nec ullquaD) ad ecclesiam aut reliqua loca quo ire delectabat sine grandi pergebat custodia, Unde factum est, ut quadam die Dominica, postquam diaconus silentiume populis ut Missæ auscultarentur, indixit, rex conversus ad populum diceret : Adjuro vos, o vtri cum mulieribus qui adestis , ut nuhi fidem inviolatam servare dignemini, nee me, ut fratres meos nuper fecistis, interimatis; liceatque mihi vel tribus annis d nepotes meos, qui mihi adoptivi facti sunt filii, enu- trire : ne forte contingat, quod divinitas æterna non patiatur, ut cum illis parvulis, me defuncto, simul pereatis ; cum de genere nostro robustus hon fuerit qui defenset. Haec eo dicente, omnis populus orationem pro rcge fudit ad Dominum.

IX. Dum hæc agerentur, Rigunthis Chilperici regis filia, cum thesauris supra scriptis, usque Tolosam accessit, et cernens se jam ad terminum Got- lhorum 3sse propinquam, moras innectere cœpit, dicentibus sibi tum præterea suis, oportere eam ibidem commorari, cum ipsi fatigati de itinere, vestimenta haberent inculta, calciamenta scissa, ipsosque equorum atque carrucarum apparatus adhuc, sicut plaustris evecti erant, scorsum esse disjunctos. Opor- tere potius omnia haec prius diligenter stabiliri, et sic in itinere proficisci, ac suscipi cum omni ele- santia ab sponso : ne forte si inculti inter Gotthos apparerent, irriderentur ab ipsis. Uum ergo his re- tardarentur ex causis, mors Chilperici regis in aures 338 Desideriiducis illabitur. Ipse qnoque collectis sccum viris forLissinlis, Tolosam urbem ingreditur, repertosque thesauros abstulit de potestate reginæ (Rigunthis), et in domum quamdam sub sigillorum munitione ac virorum fortium custodia mancipat, deputans reginae victum aretnm, donee ad urbem re- srederelur.

X. Ipse vero ad Mummolum, cum quo fœdusante duos annos inierat, properavit. Morabaturtunc Mummolus infra murosAvennicæ urbis cum Gundovaldo, cujus ill libro superiore meminimus(ccp. 24). Qui conjunctus cum supradictis ducibusLemovicinum accedens, Brivam Curretiam e vicum, in quo sanctus Martinus nostri, ut aiunt, Martini discipulus, requie- scit, advenit: ibique parmae superposhus, rex est le- vatus. Sed cum tertio cum eodem gyrarent, cecidisse fertur, ita ut vix manibus circumstantium sustentari potuisset. Deinde ibat per civitates in circuitu posi- tas. Rigunthis vero in basilica sanctae Mariæ Tolosæ, in quam Ragnoualdi uxor, cujus supra meminimus f Chilpericum metuens confugerat, residebat. Ragnoualdus vero deHispaniis rcdienl, uxor lacuhati- que restituitur. Legationis enim causa Hispaniam pcUerat a rege Guntchramno directus. Magno ea tempestate incendio basilica antedicti Martini beati apud Crivam vicum ab immmentihoste cremata est, ita ut tam altarium quam columnæ, quæ lie diversis marmorum generibus aptatae eram, ab igne dissolve- rentur. Sed ita haec edes in posterum a Ferreolo episcopo s reparata est, tanquam si nibil mali pertulerit. Vehementer enim admirantur veneranturque hunc sanctum incolae, eo quod pierumque virtutes ejus experiantur.

XI. Erat enim cum haec agebantur, 339 mensis decimus. Tunc apparuerunt in caudicibus vinearum palmites novi cum uvis ueformalis, in arboribus flores; pharus magna per caelum discurrens, quæ priusquam lux in die fieret, late mundum illumina. Vile Apparuerunt etiam in cœlo et radii. A parte septentrionali columna ignea, quasi de cœlo pendens, per duarum horarum spatium visa est, cui stella magna superposita erat. In Andegavo autem terra tre- muit, et multa alia signa apparuerunt, quæ, ut opi- nor, ipsius Gundovaldi interitum nuntiaverunt.

XII. Igitur Guntchramnus rex comites suos ad comprehendendas civitates, quas quondam Sigibertua de regno Chariberti fratris sui acceperat, direxit; ut exigentes sacramenta, suis eas ditionibus 8ubju- garent. Turonici vero atque Pictavi ad Childebertum, Sigiberti filium, transire voluerunt: sed commoti BIturici "contra eos venire disponunt, atque infra terminum Turonicum incendia facere cœperunt. Tunc Marojalensem * ecclesiam termini Turonici, iti qua sancti Martini reliquiæ habebantur, incendio concremarunt : sed virtus beati adfuit, ut in tam valida incendio pallulæ, quae super altarium fuerant positae, non consumerentur ab igne. Et non solum ipsae, sed etiam herbulae olim collectae, altarioque locatae, nequaquam exustae sunt 4. Quae incendia videntes Turonici, legationem mittunt, dicentes melius sibi esse ad tempus Guntehramno regi subdi, quam cuncta incendio aut ferro vastari.

XIII. Confestim autem post mortem Chilperici, Gararicus dux Lemovicas accesserat, et sacramenta ex nomine Childeberti susceperat; exinde Pictavis veniens, ab ipsis receptus est, et ibi morabatur. Audiens autem quae Turonici patiebantur, mittit legationem, obtestans ne nos ad partem Guntechramni regis tradere deberemus, si nobis veHemus esse consultum : sed meminerimus potius Sigiberti, qui quondam genitor Childeberti 340 fuit. Nos vero haec rursum episcopo et civibus mandata remisimus, quod nisi se ad tempus Guntchramno regi subderent, similia paterenturl, asserentes hunc esse nunc patrem super duos filios, Sigiberti scilicet et Chil- peric!, qui ei fuerant adoptati : et sic tenere regni principatum, ut quondam Chlothacharius rex fecerat pater ejus. His quoque noR acquiescentibus, Gararicus de civitate egreditur, quasi exercitum addu- cturus, in urbe vero Eberonem cubicularium Childeberti regis relinquens. Sicharius vero cum Willa- cbario c Aurelianensi comite, qui nunc Turonis acceperat d, exercitum contra Pictavos commovit, ut scilicet ab una parte Turonici, ab alia Biturici commoti cuncta vastarent. Qui cum ad terminum pro- pinquassent, ac domos cremare coepissent, miserunt ad eos Pictavi legatos, dicentes : Petimus ut usque in placito, quod inter se Guntchramnus et Childebertus reges habent, sustineatis. Quod si conveait ut pagos hos bonus c rex Guntchramnus accipiat, non resistimus ; sin aliud, dominum nostrum recognosci- mus, cni servire plenius debeamus. Ad haec illi responderunt : Nibil ad nos t de hac causa pertinet, nisi tautum jussa principis adimplere. Nam si notue- ritis, cuncta ut coepimus evastamus, unque n hoc res ageretur, ut universa incendio, prædæ, atque captivitati traderentur, ejectis de civitate hominibus Childeberti, sacramenta Guntchramno regi dederunt, non longo tempore ea custodientes.

XIV. Igitur adveniente placito, directi sunt a Chit- deberto rege Egidius episcopus, Guntchramnus Boso, Sigivaldus, et alii multi ad Guntchramnum regem, . ingressisque ad eum, ait episcopus : Gratias agimus Deo omnipotenti, o piissime rei, quod te post multos labores regionibus tuis regnoque restituit. Cui rex ait : IlIi enim dignæ sunt gratiae referendas, qui est Rex regum, et Dominus dominorum, qui haec sua miseratione operari dignatus est. Nam non tibi, cujus consilio 341 doloso ac perjuriis regiones meae anno superiore incensae sunt;, qui nunquam emintegram cum ullo homine habuisti, cujus dolositas ubique dispergitur, qui non sacerdotem, sed inimicum regni nostri te esse declaras. Ad haec verba episcopus iracundia commotus siluit. Unus autem ex legalis dixit: Supplicat nepos tuus Childebertus, ut civitates quas pater ejus tenuit, reddi jubeas. Ad haec ille respondit : Jam dixi vobis prins, quia pactiones nostrae mihi haec conferunt; ideoque eas reddere nolo. Alius quoque legatorum ait: Rogat nepos tuus, ut Fredegundem maleficam, per quam multi reges interfecti sunt, reddi jubeas, ad ulciscendam mortem patris', patrui et consobrinorum suorum. Ait ille : Tradi ei, inquit, in potestatem non poterit, quia filium regem babet. Sed et ea quae contra illam asseritis, vera esse non credo. Post hos Guntchramnus Boso quasi aliquid suggesturus, ad regen accedit. Et quia sOlluerat Gundovaldum manifeste regem levatum; anlici- pans rex verba ejus, ait : 0 inimice regionis regni- que nostri, qui propterea ante hos annos Orientem aggressus es, ut Ballomerem g quemdam (sic enim vocabat rex, Gundovaldumj, super regnum nostrum adduceres, semper perfide, et nunqnam custodiens quae promittis. Cui ille : Tu, inquit, dominus et rex regali in solio resides, et nullus tibi ad ea quæ lo- queris ausus est respondere. lusontem euim me de hac causa profiteor. At si aliquis est similia mihi, qui hoc crimen impingat occulte, veniat Dune palam et loquatur. Tu, o rex piissime, ponens hoc in Dei judicio h, ut ille discernat cum nos in unius campi planitie viderit dimicare. Ad hæc cuneUs silentibus addidit rex : Omnibus amem hæc causa animos accendere debet, ut repellatur a 8nibus nostra advena, cujus pater molendina gubernavit; et, ut vere dicam, pater ejus pectinibus insedit, lanasque cumposuit. Et quanquam possitfieri, ut 342 unushomo utrinsque arli6cii magisterio slIlHleretur, ad incre- pationem tamen regis quidam ex ipsis respondit : Ergo duos, ut asseris, patres inc homo habuit, lana- rium simul molendinariumque. Absit a te, 0 rer, lit tam incultp. loquaris. Non enim andHum est enum hominem, praeter spiritalem causam. duos habere posse pariter geuitores A. Dehinc cnm multi solvc- remur in risu,respondit alius legatorum,dicens: Valedicimus tibi, o rex; nam quin reddere noluisti civitates nepotis tui, scimus salvam esse securim, quæ fratrum tuorum capitibus est delixa; celerius tuum librabit defixacerebrum. Et sic cnm scan- da)o discesserunt. Tunc rex his verhi. succensus, jussit saper capita euntium projici equorum ster- cera, putrefactas hastulas, paleas, ac fœaum putre- dine dissolutum, ipsumque fœtidum urbis lutum. Quibus de rebus maculati graviter, non sine immensa injuria atque contumelia abierunt.

XV. Residente vero Fredegunde regina in ecclesia parisiaca, Leonardus ex domestico, qui tunc ab urbe Tolosa advenerat ingressus ad eam , causas oolltumeliæ injuriasque filiæ ejus narrare cæpit ,dicens : Quia juxta imperium tuum accessi cum regma Rigunthe, ac vidi humilitatem ejus, et qualiter exspoliata est a thesauris et omnibusrebus ; ego vero per fugam dilapsus, ven nuntiare dOlniuæ meæ quæ le- sta sunt. Haec illa audiells, furore commota, jussit cum in ipsa eCclesia spoliari, nudatumque veslilnen- tis ac balteo, quod ex munere Chilperici regis ba- bebat, discedere a sua juhet præsentia. Coquos quoque sive pistorei, vet quoscunque de hoc itinere re- gressos esse cognovit, cæsos, spoliatosque, ac de- manicatos reliquit. Nectarium autem , Baudegisili b episcopi fratrem nefandis accusationibus cum rege [Pro apud regem J tentavit obruere, asserens eum de thesauro regis mortui multa portasse. Sed et de promptuariis tam tergora quam vina multa eum abs- tudisse343 dicebat, petens ut vinctus carceralibus tenebris truderetur. led patientia regis, fratrisque auxiliumMeri non permisit. Multa quidem ihi vana exercens, non metuebat Deum, in cujus ecclesia pe- tebat auxilium. Habebat tunc temporis secum Au- donem judicem, qui ei tempore reRis in multis coasenserat italis. IpSe enim cnm Mummolo præfecto multos de Francis, qui tempore Childebertiregis senioris ingenui ruerant, publico tributo subegit. Qui post mortem regis ab ipsis spoliatus ac depudatus est, III nihil eipraeter quod super se auferre potuit, remaneret. Domos enimejus incendit subditerunt ; abstulissent utique et ipsam vilaln. ni cum regina ee. clesiam expetisset.

XVI. Prætestatumvero episcopum xgre suscipit, quem cives Rothomagenses post excessum regis de exsilio expetenteS, cum grandi lætitia et laude civitati suæ restituerunt. P"st reditum vero suum ad urhem Parisiacamadvenit, ac se Guntchramno regi repræsentavit , exorans ut causam suam diligenter exquireret. Asserebat enim regina eum non debere recipi , qui fuisset per judiciumquadraginta quinque episcoporum a sacerdotali officio segregatus c. Cumque rei pro hac causa synodum excitare vellet, Ra- guemodushujus urbis episcopus , pro omnibus responsum reddidit, dicens:Scitote ei pœnitetiam indictam a sacerdotibus, non tameneum prorsusab episcopatu remotum. Et sic a rege susceptus, atque convivio ejus ascitus, ad urbem suam regressus est,

XVII.Promotus d vero qui in Dunensi castro,ordinante Sigiberto rege, episcopus fuerat institutus, et post mortem regis amotus fuerat, eo quod castrum illud esset diaecesis Carnotenæ, contra quem ita judicium latum fuerat e, ut presbyterii tantum officio fungeretur, accessit ad regem, deprecans 344 lie ordimationemepiscopatus in antedicto castro reci- peret. Sed obsistente PappoloCarnotenae urbis episcopo, ac dicente quia diœcesis meae est, ostendente præsertim judicio episcuporum , nibil aliud potuit. obtinere cum rege, nisi ea quae sub ipsius castri termino propria habebat, reciperet, in quo cum genitrice adhuc superstite moraretur c.

XV!!!. Commorantevero rege apod urbem Pari- siacam , venit quidam pauper, dicens:Audi, rex, verba oris mei. Noveris enim quia Faraulfus, cubicularius quondam fratris tui, quærit te interficere. Audivi enim consilium ejus, ut eunte te matutina oratione ad ecclesiam, aut cultro appeteret, aut basta transfoderet. Obstupefactus autem rex, misit vocari eum. Quo negante, de his rex metuens annis se valde munivit. hec penitus all luca aaneta, vel alio, nisi vallatus armatis atque custodibus procedebat. Faraulfus amem non post multum tempus mortuus eat.

XIX. Cum autem. clamor fieretmagnus adversus vos,qui potentes cum rege fuerantehilperko, scilicetquod abstulissent vel villas, vel res reliquas de rebus alienis, omma quae injuste ablata fuerant rex reddi præcepit, sicut jam superiusindicatum est (Cap. 7). Fredegundem quoque reginam ad villam Rhotoialensema. quæ in Rothomagensi terminosita est, abire præcepit,secutique sunt eam omnes b mehoresnatu regni Chilperici regis; ibique relinquentes eam cum Melanio episcopo e, qui deRotho- mago submotus fuerat, ad tilium ejus se transtule- runt, promittentesquod ab eis studiosissime nutriretur.

XX. Postquam autem Fredegundis regina ad supradictam villam ahiil, cum esset valdemœsta, quod ei potestas ex partefuisset ablata, meliorem d 345 se eXistimans Brunichildem,misit occulte clericum sibi familiarum, qni eam circumventam dolis iRLeri- mere posset, videlicet ut cum se subtiliter iu ejus subderet famulatum, ab car crudi posset, et sic clam percelleretur. Veniens IgItUr clericus. cum dImersis ingeniis se eidem cOIDmelHtavit, dicens : A facie Fredegundis reginae fugio, deposcens auxilium tuum. Cœpitse cnam omnibus reddere humilem, charum, obedientem, ac reginæ privatum. Sed non longo tem- pore iuLerposiLo, intellexerunt eum dolose transmissum; vinctusque ac coesus, cum reni paterfecisset uccullam, regire permissus est ad patronam : re- seransque quae acta fuerant, effatus quod jussa pa- trarenon potuisset, manuumac pedum abscissione mulctatur.

XXI. ilis ita geslis) cum rcx Guntebramunus Cahillonumregressus mortemfratris conareturinquirere, tt regina crimen super Eberulfum a cubicularium im- I osuisset (rogalus enim fuerat ab ea, ut post mortem regis cum ipsa resideret : sed obtinere uon potuit); hac ergo inimicitia pullulante, asseruit regina ab eodem principem fuisse interfectum,ipsumque multa dethesauris abstulisse, et sic in Turonicum absces- sisse [ 4l. transisse ] ; ;deoque si rex mortem fratris desideraret ulcisci, noverit hujuscaus a hunc esse signiferum. Tunc rex juravit omnibus optimatibus, quod non modo ipsum, verum etiam progeniem ejus in nonam generationem deleret, tit per horum necem consuetudo auferretur iniqua, ne reges amplius inter- flcerentur. Quod cum Eberulfus comperisset, basili- cam sancti Martini, cujus res saepe pervaserat, expe. tivit. Tunc data occasione ut custodiretur , Aurelianenses atqne Blesenses vicissim ad has excub:as venieballt, impletisque quindecim diebus, cum multa præda revertebantur, adducentesjumenta, pecoca, vet quodcumqueperepotuissent.lvero qui beatiMartini jumenta abduxerant, commoota altercatione, se invicem lanceis transfixerunt. Duo 346 qni mulas diripichant, in domum vicinicujusdam accedentes potum rogare cæperunt. Cumque ille se hahere negarc', elevatis lanceis ut eum transfoderent. LIc extracto gladio utrumque perfotlir, ceciderumque ambo, ct mOl'lui sant : jumentatamen sancti Martini reddita suni. Tantaque ibi tunc mata per hos Aure- liancuses gesta sum, ut nequeant explicari.

XXII. Dum autem hæc agarentur, res ipsius Eber- rulfi diversis conceduntur, aurum, argentumque, w J alias meMores species, quas secum retinebat, in me* clio expositae sunt f. uodvero commendatumhabuil, publicatum est : greges etiam equorum, porco- rUIn, jumentorumque diripiuntur. Donms vero infra- muranea, quam de dominationeecclesiæ abstulerat referta annonis, villo atquetergoribus, rebusque allis multis, adplene spoliataest ;nec ibi aliudquam parietes vacui I emanseruut. Ex loc nos maxime sus- pectos habebat, qui in causis ejus fideliter curt eba- mus, promittens pler umque, quod si unquam ad regis gratiam perveniret, in nobis luc quae perferebat ulcisceretur. Deus enin. novit, cui arcana pectoris revelantur, quia de puro corde, in quantumpotuimus. solatiumministravimus ; et quanquam multasnobis insidiasprius de rebussanctiMartini fecissetex- stabat tamen causa ut easdem obliviscerer, eo quai tilium ejus de sacro lavacro suscepissem. Sed, credo, infelici illi ea ies maximum fuit impedilnenluul. quod nullam reverentiam sancto præstabat antistiti. Nam saepe cædesinfra iNsum atrium, quod ad pedes beati exstat, exegil, exercens assidue ebrietates ac vanitates. Presbyterum quoque unum, pro eo quod ei vinum dare differret, eum jam crapulatus aspice- ret, elisum super scamnum pugnis ac diversis ictibus verberavit, ut pene animam reddere viderteur ; et fecisset forsitan, ,i ei medicorum ventosæ g nun subvenissent. Habebat enim pro timore regis in ipso salutatorio L beatae 347 basilicæ InansioAcm. Cum autem presbyter, qui claves ostii retinebaL, clausis reliquis recessisset, per illud salutatorii ostium in- troeuntes puellæ, eum reliquis pueris ejus suspiciebant picturas parietum, rimabanturque ornamenta bcati sepulcri : quod valde facinorosun. religiosis erat. Quod cum presbyter cognovisset. defi x is clavis super ostium, intrinsecusserae aptavit. Hæc ille cum post cœnam vino madidus advenisset, et nos in basilica in initio noctis orationis gratia psalleremus, furibundus ingreditur, meque conviciis ac maledictionibus urgere caepit, illud inter jurgia exprobrans, quod ego eum velim a sancii antistitis fimbriis separare. Sed ego stupens quae virun. cepisset insania, Mandis eum sermonibus mulcere cunatu3 sum. Sed cum ejus furias verbis lenibus superare non possem, silere decrevi. Ille vero me tactumintendens, ad presbyterum a convertitur, evomitque in eum multa convicia ; nam et illulI. verbis procacibus, et me diversis opprobriis impugnabat. No s vero cum vidissemusceum, ut ita dicam, agi a daemone, egrebsi a basilica sancta scandalumvagiliasquefinivimus, illud maximeindignumrerenteR, quod hoc b jurgium absque reverentia sancti, ante ipsum sepulcrum anti stitisexcitaverat. His diebus vidi somnium, quod ps in sancta basilica retuli, dicens : Putabam me quasi in hac basilica sacrosancta Missarum solemnia cete- Lrare. Cun.que jam altarium cum oblationibus pallio c serico coopertum esset, subito ingredientem Gunl- chraamnum. rebem cunspicio, qui voce magna clamabat: Extrabiteinimicum generationis nostræ , evel- lite homicidam a sacro Dei altario. At ego cum haec audirem, ad te conversus dixi : Apprehende pallium altaris, infelix, quo sacra Munera conteguntur, ne hinc abjiciaris. Cumque apprehenderes, laxabas cum manu, et non viriliter detinebas. Ego vero expansis manibus, contra pectus regis Ineunt pectus aptabam, dicens : Noli ejicere hunc hominem de basilica sancta, ne vitæ periculum patiaris, ne te sanctus antistes 348 sua virlule confodiat. Noli te proprio jaculo interimere : quia Inc si feceris, praesenti vita aeteruaque carebis. Sed cum rex mibi resisteret, tu laxabas pallium, et Non me veniebas. Ego vero valde tibi molestus eram. Cumque reverteres ad altarium, apprehendebas pallum, sed rursum relinquebas. Dum hoc tu tepide reLiueres, et ego viriliter regi resiste- rem, evigilavi pavore conterritus, ignarus quid sonniumindicaret. Igitur cumei ista narrassem, ait : Verum est somniumquod vidisti, quod valde cogita- tioni meæ concordat. Cui ego : Ecquid providit cogitatio tua ? Et ille : Deliberatum, inquit, habui, ut 3i me rex ab hoc loco juberet extrahi, ab una manu pallas altaris tenerem, ab alia vero, evaginatogladio, te rius interfecto, quantoscunque deinceps clericos reperissem , ill mortem prosternerem. Nec milii posthæc erat injuria letho succumbere, si de ,hujus sacti clericis acciperem ultionem. Naec ego audiens p t stupens, admirabar quod erat, quia per os ejus diabolosloquebatur nunquam enim in Deum ullum timorembahuit. Nam dum esset in libel'tate, equi ejus ac pecora per segetes pauperum vineasque di- mittebantur. Quod si expellebantur ab his quorum evertebant labores, statim a suis percellebantur. Nam in hac angustia qua erat, saepe commemorabat. quod res heati antistitis abstulisset injuste. Denique anno superiore cummolum d quemdam levem e civibus ecelesiae actores fecit interprellare. Tunc postposita justicia, res, quas olim ecclesia possidebat, sub specie emptionis abstraxit, data ipsi homini parte aurea baltei sui. Sed [At. hæc] et talia multa perverse egit usque ad Onem vitæ suæ, quem o in posterum explanabimus.

XXIII. Præsenti i quoque anno Armentarius Judaeus cum uno sectae suae satellite et duobus Chriltia- nis, ad exigendas cautiones, qnas ei propter tribULa publica Injuriosus ex vicario, ex comite vero Euno- mins deposuerant, Turonis advenit : Interpellatisque viris, promissionem accepiide 349 reddendo peeu- niae foenore cum usuris, diceutibus sibi praeterea ipsis : Si ad domum nostram veneris, et quae debentur exsolvimus, ct aliis te muneribus, sicut dignum est, honoramus. Eo quoque eunte, ab Injurioso sus- ei pHur, et convivio collocatur; expletoque epulo, appropinquante nocte, commoti ab eodem luco ad alium transeunt. Tunc, ut ferunt, Judæi cum duobus Christianis ab Injuriosi hominibus interfecti, in puteum, qui propinquus erat domui ejus, projecti sunt. Auditis his parentes eorumquae gesta fuerant, Turonis advenerunt, datoque quibusdam bominibus indicio puteum reperiunt, virosque extrahunt, multum negante injurioso, quod in hac causa non fuerat in- quinatus. Posthæc in judicium venit; sed cum fortiter g, ut diximus, denegaret. et hi non haberent qualitereum convincere possent, judicatum est ut se insontem redderet sacramento. Sed nec hoc his acquiescentibus, placitum in regis Childeberti præsentia. posuerunt. Verumtamen neque pecunia, neque cautiones Judaei defuncti repertae sunt. Loquebantur tunc multi hominum Medardum tribunum 6 in boc scelere mistum fuisse, eo quod et ipse a Judaeo pecuniam mutuasset. Injuriosus tamen ad placitumin conspectu regis Childeberti advenit, et per triduum usque ad occasum solis 1 observavit. Sed cum bi non venissent neque de causa bac ab ullo interpel- latus fuisset, ad propria rediit.

XXIV. Anno igitur decimo Childeberti regis rex Guntchramnus commotis gentibus regni sui n.agnum junxit exercitum. Sed pars major cum Aurelianen- sibus atque Bituricis Pictavum petiit; excesseraM' enimde fide qnam regi promiserant. Miseruntque prius legationem, ut scirent utrum susciperentur ab his, an non. Sed episcepus loci, Maroveus *, dure suscepit hos nunt'ros. At illi infra terminum ingressi , praedas, incendia, atque homicidia faciebant. Ili vero qui cum praeda revertebantur, 350 per Turonicum tranSeuntes, similiter illis qui jam sacramenta deu- rant, faciebant : ita ut ipsae quoque ecclesiæ incenderentur, et quæcunque invenire potuissent, diriperen- tur; quod sæpius actum est, dum illi ad regem ægre converterentur. Sed cum exercitus propius ad urbem accederet, et jam pars maxima reginis devastata cer- Ifleretur, tunc miserunt nuntios, fideles Re regi Goot- chramno fatentes. At illi infra muros urbis recepti, mer episcopum irruerunt, dicentes eum infidelem esse. Ille vern cum se ah his cerneret coarctatum, efracto IHIOde sacris ministeriis calice aureo, et i.. numismata rcdacto. se populumque redemit b.

XXV. Marileifum c vero, qui primus medicorum in domo Chilperici regis habitus fuerat, ardentissime vallant; etqui jan a Gararico duce valde spoliatus faerat, ab his iterum denudatur, ita ut nulla ei sub- santia remaneret. Equos quoqne ejus, aurum argentumque, sive species quas meliores hahebat. pariter auferentes, ipsum ditioni ecclesiasticæsubdiderunt. Servitium enin panis ejns tale fuerat, ut molendina ecclesiastica studeret, fratresque ac consobrini, vel reliqui parentes culinis d dominicis atque pistrino subjectierant.

XXVI. Guadevaldus "pro Pictavum accedere voluit, sed timuit. Audierat enim jwn contra se exercitum commoveri. In civitatibus enim quæ Sigiherti regis fuerant, ex nomine regis Childeberti sacramenta suscipiebat : in reliquis vero quae aut Guntchramni, aut Chilperici fuerant, nomine suo, quod fidem servarent, jurabant. Posthæc Egolismam accessit, susce- ptisque sacramentis, muneratisque priori bus, Petrogoricum aggreditur, graviter episcopum e tunc injuriatumreliquit, pro eo quod susceptus ab codem nun tuisset.

XXVII. Exinde Tolosam digressus, emisit nuntios ad Magnulrun, t 351 episcopum civitatis. ut ab eo susciperetur. Sed ille non immemor prioris injuriae, quam per Sigulfum s quondam, qui se in regnum elevare voluit, pertulerat, dixit civibus suis : Scimus enim regcm esse Guntchramnum ac nepotem ejus Childebertum: bunc autem nescimus unde Sit. Esto- Le ergo parati, et si voluerit Desiderius dux hanc ca- lamitatem inducere super nos, simili ut Sigulfus sorte depereat; sitque omnibus exemplum, ne qnia extraneorum, Francorum regnumaudeat violare. Ilis ita resistentibuset bellum parantibus, adveniente Gundovaldo eum magno exercitu, eum vidissent quod sustinere non possent, susceperunt eum. Posthæc cum ad convivium in dome eeclesiæ episcopus una cum Gundovaldo resideret, ait : Filium te Chlotha- chari. regis asseris, sed utrum sit verum, an non, ignoramuS. Et si possis vindicare eæpta, ineredibile habetur apud animos nostrus. At ille ak : Ego regis Chlothachariisum filius., et partem regni de præsenti sum percepturus, et usque Parisios velociter accedam, et ibi sedem regni statuam. Cui episcopus ait : Verumne est ergo, quod nullus de stirpe Francorum remansit, si tu quæ dicis impleveris ? Inter basaltercationes, cnm hæc Mummołus exaudisset p elevata manu alapis eecidit episcopum, dicens : Non pudet ut tam degener et stultos ita magno regi respondeas ? Verum ubi et Desiderins de consitio epi- scupi comperit qnre fuerant dicta, ira commotus manus in eum injecit, cæsumque communiter hastis, pugnis, et calcibus, ac fune revinctum, exsilio damnaverunt. res ejus, tam pruprias quam ecelesiæ, integre auferentes. Waddo autem, qui erat major dothus reginae Rigunlhis, se eisdemcopulavit; reliqui vero qui cum eo abier ant, per fugam dilapsi sunt.

XXVIII. Posthæc exercitus ab urbe Pictava remotus, inanteah post Gundovaldum proficiscitur. Secuti- que sunt cum de Turonicis multi lucri causa ; sed Pi- etavis super eum irruentibus 352, nonuulli interempti, plurimi vero spoliati redierunt. Iliautem qui de his ad exercitum prius junxeranti, pariter abierunt. Itaque exeretus ad Dorononiam I Auvium accedens, præstolari coepit, quid de Gundovaldo cognosceret. Cui j um, ut supra dictum est, adhæscrant dux Desi- derms et Bladastes cum Waddone majore domus Ri- guathis reginæ. Erant enim primi cum eo Sag ttarius episcopus et Mummobus. Sagittarius enim jatn promissionem de episcopatu Tolosano acceperat.

X X IX. Uum autem hæc agerentur, misit rex Guntchramnus Claudium quemdam, dicens : Si abieris , inqunt, et ejectum de basilica It Eberulfum aut gladio interemeris, aut catenis vinxeris, magnis te muneri- bus locupletabo; verumtamen ne sanctæ basilicæ in. juriaminferas omnino commoneo, Ille vero, ut erat vanitati atque avritiæ deditus, velociter Parisios advolavit: uxorenim ei ex Meldensi territorio erat. Volvere animo caepit utrum Fredegundem reginam videret, dicens : Si eam videro, elicere ab ea aliquid muneris possum. Scio enim eam esse homini, ad quem directus sum, inimicant. Tunc accedens ad eam, de praesenti munera magna capiens, promissiones multas elicuit, ut aut extractum a basilica Eberulfum occideret, aut circumventum dolis catenis vinciret, aut certe in ipso eum atrio trucidaret. Regressus amem ad Dunense castrum, comitem commonet, ut el trecentos viros, quasi ad custodiendas Turonicæ urbis portas, adjungeret : scilicet ut cum venisset, per eorum solatium Eberulfum posset opprimere. Cumque æones loci viros istos commoveret, Claudius Turonis accessit. Et cum iter ageret, ut consuetudo est barbarorum, auspicia intendcre coepit, ac dicere sibi esse contraria, simulque interrogare multos, si vir tus beati Martini de præsenti manifestaretur in perfidis? aut certe, si aliquis injuriam in eum sperantibus inlulis- set, si protinus ultio sequeretur? Igitur postpositis, ut diximus, viris qui 353 ad solatium ejus venire debuerant, ipse ad basilicam sanctam accessit. Statimque infelici Eberulfo cunjunctus, sacramenta dare cæpit, ac jurare per omnia sacrosancta, vel virtutem præsentis antistius, nullum in causis ejus fore lide- tiorem, qui ita cum rege causas ejus possit exserere II. Hoc enim apud se consiliumhabucrat miserrimus : Nisi eum pejcrando decepero, non vincam. Verum ubi vidit Eberulfus, quodei talia cum sacramento in ipsa basilica ac per porticus, et siugnla luca atrii ve- neranda promineret, credidit miser bomini pejeranli. Die autem altero cum nos in villa quasi millia triginta ab urbe comfnorarelllur. ad convivium basilicæ sanctae cum eodem et reliquis civibus est ascitus; iLi- que eum Claudius gladio ferire voluit si pueri ejus longius astitissent. Verumtamen nunquam hæc Ebe- rulrus. ut erat vanus, ad veri it. Postquam autem convivium est finitum, ipse simul ac Claudius per atrium domus basilicae deambulare caeperunt, sibi invicem fidem ac charitatem sacramentis intercurreutibua promittentes. His ita loquenlihus. ait Claudius EberuJfo: Delectat animum ad metatum tuum haurire potum, si vina odoramentis essent immista, aut certe pOlentio- ris vini libationem strennhas tua requireret. Hæc eo dicente, gavisus EberuUus, respondit habere se, dicens: Ei omnia quae volueris ad metatum Meum reperies : tautum ut dignetur dominus meus tugurium ingredi mansionis meæ. Misitque pueros, unum post alium, ad requirenda potentiora vina, Laticina b videlicet. atque Gazitina. Cumque illum a pueris reli- ctum solumClaudius conspexisset, elevata contra basilicam manu, ait : Martine beatissime, fac me uxorem 354 cuM parentibus cito videre. Infelix enim in discrimine positus, et hunc interficere in atrio cogitabat, et virtutem sancti antistitis metuebat. Tunc unus e pueris Claudii qui erat robustior, apprcheu- sum Eberulfum a tergo validioribus lacertisastringit, resupinatumque pectus ejus ad jugulandumparat. At Claudius, extracto a balteo gladio. ad eum dirigit. Sed et ille prolatum a cingulo ferrum se ad percutien- dum dumteneretur adaptat. eumque Claudius elevata dextera cultrum ejus pectori injecisset, et ille non segniter sub aseclla illius pugionem defixisset. retractoque ad se, librato ictu pollicem Claudii inter- cidit. Ex hoc convenientes pueri ejus cum gladiis. Eberulfum diversis ictibus sauciant. Quorum de mand dilapsus, dum fugere jam examinis niteretur, extracto gladio caput ejus gravissime verberant, cffusoque cerebro cecidit, et mortuus eSt; nec promeruit ab eo- salvari, quen. fideliter nunquam intellexit eXposcere. Igitur Claudius timore pet territus cellulam abbatis expetiit, ab eo tutari se cupicna, in cujus patronum a reverentiam habere non sapuit. Illo qnoque residente, ait : Perpetratum est scelus immensum, et nisi tu subveneris, pen ibmus. Hæc eo loquente, irruerun! pueri eruli cum gladiis ac Ianceis: obseratumque reperientes ostium, effractis cellulævitreis, hastas per parietis fenestras injiciunt, Claudiumque jam se- mivivum ictu transfigunt. Satellites autem ejus post ostia et sublectis abduntur. Abbas apprehensus a duobus clericis, inter gladrorum acies vix vivus eripitur; re- seratisque ostiis turba gladiatorum ingreditur. Nonnulli etia matriculariorun, d et reliquorum 355. pauperum, pro scelere commisso tectum cellulæ eo- nantur evertere. Sed et energumeni ac diversi egeni cum petris et fustibus ad ulciscendam basilicæ violentiam proficiscuntur, indigne ferentes, cur talia quæ nunquam facta fuerant, essent ibidem perpetrata. Quid plura? Extrahuntur fugaces ex abditis, et crudeliter trucidantur, pavimentum cellulæ tabo ma- , eulatur. Postquam vero interemptisunt, extrahuntur foras, et nudi super humum frigidam relinquuntur. Percussores vero nocte seqnemi apprehensis spoliis fuga dilabuntur. Adfuit autem hei ultio de præsenti super eos, qui beatum atrium humano sanguine pol- luerum. Sed nec ejus facinus parvum esse censetur, quem talia beatus antistes perferre permisit. MAgnam ex hoc rex iracundiam habuit, sed cognita ratione quievit. Res tamen ipsius infelicis, tam mobiles quam immobiles, quæ ei de propriis rebus relictirfuerant ", suis fidelibus condonavit, qui uxorem ejus valde spu- liatam in sancia basilica reliquerunt. Corpus vero Claudii et reliquorum, parentes proximi auferentes in sua'n regionem, sepelierunt.

XXX. Igitur Cundovaldus duos all amicus suos legatos direxit, clericos utique : ex quibus unns ab- las Cadurcinæ urbis, litteras quas acceperat, cavata codicis tabula sub cera recondidit. Sed apprehensus nb homin bus regis Guntchramni, repertis literis, in regis præsentiam est deductus : qui cæsus gravls- sime. ill custodiam esl retrusus.

XXXI. Erat tunc temporis Gundovaldus in urbe Burdegalensi a Bertchramno episcopo valde dilectus. Inquirens autem quae ei causæ solatium præbere possem, narravit quidam, quod aliquis in partibus Orientis rex, ablato sancti Sergii b martyris pollice, in dextro brachio corporis sui seruissel. Curoque ei necessitas ad depellendum inimicos obveflissel, in loc 356 coutisus auxilio, ubi dextri lacerti erexis- set ulnam, protinus multitudo hostium, quasi martyris oppressa virtute, labebatur in fugam. Hæc audiens Cundolvadus, inquirere diligentius cœpit, quis- nam esset in eo loco, qui reliquias sancti Sergii martyris meruisset accipere. Interea proditus ab episcopo Bertchramno Eufronius [Al. Eufron I negotiator per inimicitiam , quia invitum aliquando eum lutollderat, inhians facultati ejus c. Quod illedispiciens, ad aliam orbem IransiclIs, caesarie crescente regreditnr. Ait ergo episcopus : Est hic quidam Syrus. Eufronius nOluinc, qui de domo sua ecclesiam faciens, hujus sancti reliquias collocavit; et plurima ex his signa, virtute martyris opitulante, conspexit. Nam cun tempore quodam Burdegalensis civitas maximo flagraret incendio. hæc domos cir unulai. flammis, uullatenus est adusta. Ista eo dicente, ota- tim Mummolus cursu rapido cum episcopo Bertchramno att domum Syri accedit:vallatoque homine, pignora sibi sancia praecepit ostendi. Negat ille. Tamen cogitans, quod pro malitia aliqua ei haB pararentur insidire,ait : Noli faligare senem, nee sancto inferre injuriam, sed acceptis a me centum aureis abscede. Illo quaque illsislenle, ut sanctas "irleret reliquias, ducentos aureos ohlulil; et nee sic obtinuit eum recedere, nisi ipsa pignora vidcrenlur. Tunc Mummolus elevari ad parietem scalam jubet (erant enim in sublimi parietis contra altarium in capsula reconditæ), diaconum suumscanderN præ- ccpit. Qni per gradus scandens scalæ, apprehendens capsam, ita tremote concussus est, ut nec vivens putaretur ad terram reverti. Attamen accepta, ut diximus, capsula, quæ de pariete pendebat, detulit. Qua perscrutata, Mummolus os de sancti digito repe. iit, quod cultro ferire non metuit. Posito enim desu" per cultro, et sic de alio percutiebat. Cumque post 357 multos ictus vix frangi potuisset, divisum in trespartes ossiculum diversas in partes dilabitur. Credo non eral acceptum marty i, lit hæc ille cnn- tingeret. Tunc neme vehementius Eufronio, proster- nuntur omnes in orationem, deprecantes ut Dens dignaretur ostenderc, quæ ab oculis fuerant humanis ablata. Post orationem autem repertæ sunt parH- culie, ex quibus una Mummolus assumpta, abscessit, sed non ut credo, cnm gratia martyris, sicut in sequenti declaratum est. Dum autem in hac urbe morarentur, FaustianulI. d presbyterum Aquensi urbi episcopum ordinari præcipiunt. Nuper enim in Aquensi urbe episcopus obierat, et Nicelius comes lociillius, germanus Rustici Vici Juliensis episcopi, præceptionem ab Chilperico elicuerat, ut tonsoratus civitati illi sacerdes daretur. Sed Gundovaldus destruere nitersejus decreta, convocatis Episcopis, jussit eum henedici Bertchramnus autem episcopus, qui erat metropolis, cavens futura, Palladium Santonicum injungit qui eum benediceret. Nam et oculi ei eo tempore a lippitudine gravabantur. Fuit auten- ad hanc ordinationem et Orestes Vasatensis episcopus : sed negavit huc coram rege.

XXXII. Posthæc misit iLerHm Cundovaldus duos legatos, Zotanum, necnon et Zahutrum, ad regem cum virgis consecratis ., juxta ritum Francorum, ut scilicet, non contingerentur ab ullo, sed exposita lelatione cum responso reverterentur. Sed hi incauti, priusquam regis praesentiam cernerent, multis quæ petebant explanaverunt. Extemplo sermo cucurrit ad relen); itaque vancti catenis in regis praesentiam deducuntur. Tunc illi quid quaererent, ad quem directi, vel a quo fuerint missi negare non ausi, aiunt : Gundovaldus, qui nuper ab Oriente veniens, dicit se filium eae patris vestri regis Cholhacharii, misit nos ut 358 debitam portionem regni sui recipiat : sin au- lem a vobis non redditnr, noveritis eum in has partes cnm exercitu esse venturum. Omnes enin viri tartissimi regionis illius, quae ultra Doronou'am sira ad Gallias pertinet, ei conjuncti sunt; et ita infit : Ju- dicabit tunc Deus, cum in unius campi planitie junte- rimus, utrum sim Chlothacharii filius, an non. Tunc rex furore succensus jussit eos ad trochleas extendi etfortissimecædi, ut si vera essentquæ dicerent, evidentius approbarent; et si aliquid doti adhuc intra pectorum arcana retinerenL. vis tormentorum extor- queret initis. Deinde increscentibus suppliciis. aiunt neptem illus, id est regis Chilperici liliam b, eunt Magnulfo Tulosanorum episcopo exsilio deputatam, thesauros omnes ab ipso Gundovaldo sublatos c; ipsum qnoque regem ab omnibus majoribus nata Childeberti regis expetitum esse : sed præsertim cum Guntchramnus Boso ante laos annos Constanti- nopolim abiisset, ipsumque in Gallias Invitasset.

X X XIII. Quibus cæsis, et in carcerem retrusis, rex arcessiri nepotem suum Childebertum jubet, ut scilicet conjuncti parier homines istos audire deberent. Denique cum simul conjuncti viros inlerro- garent, iteraverunt ea regibus simul astantibus, quæ pnus solus rei Guntchramnus audivit Asserebant etiam constanter hanc causam, sicut jam supra dixi- nius, omnibus senioribus in regno Childeberti regis esse cognitam. Et ob hoc nonnu:li de prioribus regis Childeberti In hoc placitum abire timuerunt , qni in hac causa putabantur esse participes. Posthæc rex Cuntchramnus datain manu regii Childeberti hasta, ait: Hoc est indicium quod tibi omne regnum meum tradidi d. Ex hoc nunc vade, et omnes civitateS meas, tanquam tuas proprias, sub tui juris dOluilla- tionem subjice. Nihil enim, facientibus 359 peccatis, de st:rpe mea remansit, nisi tu tantum , qui mei fratri ses filius. Tu enim haeres in omni regno meo succede, caeteris exhæredibus factis. Tunc relictis omnibus, assumpto seorsum puero clam locutus est, prius obtestans diligentissime, ne seoreta collocutio ulli hominum panderetur. Tunc indicavit ei quos in consilio haberet, aut sperneret a colloquio; quibas se crederet, quos vitaret, quos honora- ret muneribus, quosab honore depellere.. Intea interdicens, ut Egidium episcopum. Rhemensem, filii ei semper inimicus exstiterat, nul'o modo aut cre- dcret, aut secum haberet f, quia et ipsi et patri suo sæpius pejcrasset. Deinde cum ad convivium convenissent, cohortabatur Guntchramnus rex omnem exercitum , dicens : Videte. o viri, quia filius mens Childebertus jam vir magnus eNectus est. Videte, et cavete, ne eum pro parvulo haheatis I. Relinquite nunc perversitates, alque præsumptiones quas exercens : quia rer est, cui vos nunc deservire debetis. Hæc et Iris similia locutus, per triduum epulantes atque jocundantes, multisque muneribus locupletan- tes, cum pane discesserunt. Tunc ei reddidit rex Guntchramnus omnia, quæ pater ejus Sigibertus Ira- buerat, obtestans ne ad matrem accederet, ne forte aliquis daretur aditus,qualiter ad GUlldovaltluu, scriberet, aut ab eo scripta susciperet

XXXIV. Igitur Gundovaldus cum aud sset sibi exercitum prupinquare, relictu,; a Desiderio duce, Garonnam num Sagittario episcopo,Mummulo et Bladaste duc hus, atque Waddone transivit, Convenas b petentes. Est enin urbs in cacumine montia cita, nullique monti contigua.Fonsmagnus ad ra- dicem montis erumpens, circumdatus turre tutissima ; ad quem 360 per cuniculum descendentes ex urbe, latenter latices hauriunt. Hanc enim ingressus urbem in initio Quadragesimæ locutus est civibus, di- celiS : Noverit s me cum omnibus , qui in regno Childeberti habentur, electum esse regem, atque haberi mecum non modicum solatium. Sed quoniam trater meus Guntchramnus rex immensum adversus tue movet exercitum, oportet vos alimenta atque cunctam supellectilem intra murorum munitionem concludere, ut scilicet dum nohis illa pietas divina auget solatium , non pereatis inopia. Hæc illis credentibus, quæcunque habere potuerunt collocantes in urbe præparabant se ad resistendum. Eo tempore Guntchramnus rex misit litteras ad Gundovaldum , ex nomine Brunichildis reginæ in quibus erat scriptum, ut relicto exercitu et in loca sua abire jusso, ipse remotior apud Burdegalensem urbem hiberna deduceret. Scripserat enin hæc dolose, ut eeo ple- I nius quid ageret, posset agnoscere. igitur commorante eo apua urbem Convenas, locutus est incolis, dicens : Ecce jam exercitus appropinquat, egredimini ad resistenduln. Quibus egredientibus, hi occupantes portas atque claudentes, exclusu furis po- puto, cum episcopo loci a, cuncta quæ in urbe in enire potuerant, suis ditionibus subdiderunt. Tantaque ibi multitudo annonæ atque vini reperta est, ut si viriliter stetissent, per multorum annorum spatia victus alinaellti, non egerent.

XXXV. Audierant enim eo tempore duces Cunt- rhranlu. regis, Gundovaldum ultra Garonnam in lit- mre residere cum ingenti hostium multitudine; ipsosque thesauros, quos Rigunthis tulerat, secum retinere. Tunc impetu facto cum equitibus lEd. equ!s] Garonnam 361 natando transiere, nonnullis de exercitu in amne demersis. Reliqui in littus egressi, requarentes Gundovaldum, invenerunt camelus eum ingenti pondere auri atque argenti, sive equites [Pro equos] quos fessos per vias reliquerat. Audientes deinceps eos infra muros urbis Convenicæ commorari, relictis plauseris ac diversis impedimentis cum populo minore, robustio es viri ipsum , SiCUt jam Caronnam transierant , insequi destinant. Quibus properantibus, venerunt ad basdicam sancti Vincentii, quæ est juxta terminum Agennensis urbis, ubi ipse martyr pro Christi nomine agonem dicitur con- summasse; inveneruntque eam refertam diversis thesauris incolarum. Erat euim spes incolis non esse a Christianis tanti martyris basilicam viotan- dam, cujus ostia summo studio obserata erant. NeC mora appropinquans exercitus eum reserare templi valvas non valerct, ignem accendit; consumptisque ostiis, omnem substantiam cunctamque supellectilem, quam in ea invenire potuerunt, eum sacris ministeriis abstulerunt. Sed multos ibi ultio divina conterruit b. Narn plerisque manus divinitus ureban- tur, emittentes fumum magnum, sicut ex incendio surgere solet. Nonnulli arrepti a dæmone, per eller- giam debacchantes martyrem declamabant. Plurimi vern semoti a sociis c propriis se jaculis sauciabant. Reliquum vero vulgus inante non sine grandi metu progressum est. Quid plura? Convenitur ad Convenas (sic enim diximus nomen urbis) omnisque pha- langa in suburbana urbis campania castrametata est, ibique extensis tentoriis residebat. Vastabatur in circuitu tota regio : nonnulli autem ab exercitu, quos fortior avaritæ aculeus terebrabat, longius a suis evagantes, permebantnr ab. incolis.

362 XXXVI. Ascendebant enin d Inulti per collem, et cum Gundovaldo sæpius loquebantur, infe- rentes ei convicia , ac dicentes : Tunc es pictor ille, qui tempore Chlothacharii regis per oratoria pahe- tes atque cameras charaxabas e? Tune cs ille, quem Balłomerem nomine sæpius Galliarum incolæ. voci- tabant ? Tunc es ille, qui plerumque a regibus Francorum propter has praesumptiOnes quas profers, tonsoratus et exsilio datus es? Vel fluis te, infelicis. simu hominum in hæc loca adduxit edicito. Quis tibi tantam audaciam præstitit, ut dominorum ac re- Bunt nostrorum fines auderes attingere ? Certe si a quoquam es evocatus , clara voce testare. En libi ane oculos mortem expositam ; en ipsam quant diu quæsisti exitii foveam, in quam præceps dejiciaris. Dic satellites viritun , vel a quibus inviteris enuntia. At ille cum hæc audiret, propius super portam as- taus dicebat : Quod lite Chlothacharius pater meus exosum habuerit, habetur incognitum nulli ; quod autem ab No, vel deinceps a fratribus sim tonsoratus, manifestum est omnibus. Et hæc me causa Narseti præfecto Italiæ junxit, ibique uxoreH. accipiens , duos filios generavi. Qua mortua, assumptis mecum liberis, Constiantinopolim abii. Ab imperatoribus vel o susceptus benignissime, usque ad hoc tempus vixi. Ante hos enim annos cum Cuntebramnus BosoConstantinopolim abiisset, et ego sollicitus causas fr atrum meorum diligenter rimarer, cognovi se- nerationem nostram valde attenuatam, nec superesse de stirpe nostra, nisi Childebertum et Guntchramunm, fratrem scilicet, et fratris mei (iliulu. Filii euim Chilperici regis cum ipso interierant, uno tantum parvulo derelicto a. Guntchramnus 363 frater meus lihos non habebat ; Childebertus nepos noster, mi- nhne fortis erat. Tunc Guntchramnus Boso his mihi diligenter expositis, invitavit me, dicens:Veni, quia ab omnibus regni regis Childeberti principibus invitaris, nec quisquam contra te mutire ausus est. Scimus enim omnes te filium esse Chlothacharii; nec remansit in Galliis qui regnum illud regere pos- sit, nist tu advenias. At ego datis ei multis muneribus , per duodecim luca sancta ab eo susci- piu sacramenta, ut securus in hoc regnum ac- cedcreln. Veni enim Massiliam , iblique Ine episcopus summa benigmate suscepit : habebat enim scripta seniorum regni nepotis mei. Ex hoc euim Avinionem accessi juxta placita patricii Mummoli. Cuntchramnus vero immemor sacramenti ac promissionis suae, thesauros meos abstulit, et in suam dl- tionem subegit. Nunc autem recognoscite quia ego sum rex , sicut et frater meus Guntchramnus Tamen si tanto odio mens vestra grassatur, vel ad regem vestrum deducar , et si me cognoscit fratrem , quod voluerit faciat. Certe si nec hoc volueritis, vet liceat mihi regredi , unde prius egressus sum. Abibo ellirn, et nulli quidquam injuriæ inferam. Tamen ut sciatis vera esse quae dico, Radegundem Pictavam, et Ingetrudem b Turonicam interrogate : ipsae enim vobis affirmabunt certa esse quæ loquor. Haec eo dicente, multi cum conviciis et improperiis haec verba prosequebantur.

XXXVII. Quintus et decimus in hac obsidione er- fulserat dies, et Leudegisilus novas ad destruendam urhem machinas præparabat: plaustra enim cum arietibus. clitellis et axibus erant texla c, sub quibus exercitus properaret ad destruendos muros. Sed cum appropinquassent, ita lapidibus obruebantur, ut omens appropinquantes nturo corrnerent. Cuppas cum pice et adipe accensas supra eos projicicnles, alias vero lapidibus plenas super eos dejiciebant. Sed cum nox certaminaprohiberet, hostes ad castra regressi sunt. Erat autem cum Gundovaldo 364 et Chariulfus d, valde dives ac præpotens, cujus apulhecis ac promptuariis urbs valde referta erat : de cujus substantia hi maxime alebantur. Bladastes autem haec cernens quae gerebantur, metuens lie Leudegisilus obtenta victoria cos morti traderet, iluposito igne in ecclesiæ domo, concurrentibus ad in- cendiemminigadum inclusis c, ile fuga dilapsus abscessit. Alane autem facto, exercitus iterum ad beHa consurgit ac ex virgis fasces faciunt, quasi ad com- pledam vallel profundam, quae a parte Orientis sita erat : sed nocere hæc machina nibil ponit. Sagittarius veru episcopus frequentius muros cum armis circumibat, et sæpius lapides contra hostem manu propria jecit e muro.

XXX VIII. Denique ii qui urbem impugnabant, cum viderent quod nihil proficere possent, nuntios occultos ad Mummolum dirigunt, dicentes : Recognosce . dominum tuum et a perversitate isla tandern ali- quando desiste. Quæ enim te amentia vallat, ut ignoto homini subjungaris 1 Uxor enhn tua jam cum liliis captivata est ; lilii tui ut pote f jam interfecti sunt. Quo ruis? quidve præstolaris, nisi uti coruas? Hæc ille mandata accipiens dixit: Jam, ut video, regnum nostrum finem accipit, et potentia cadit. Unum superest, si securitatem vitæ me babere cognosecrem. de multo vos labore poteram reluovere. Disceoenti- bus nuntiis, Sagittarius episcopus cum Mummolo, Chariullo atque Waddone ad ecclesiam pergit ibique sibi invicem sacramenta dederunt, ut si de vitæpro. missione certiores fierent, relicta amicitia Cundo- valdi, ipsun. hostibus traderent. Reversi iterum nun- tit, promiserunt eis vitæ securitatem. Mummolus vero dixit: Hoc tantum fiat, ego hunc ill manu vestra tradam, et ego recognoscens domimum meum regem, ad ejus præsentiam propcraho. Tunc illi pronmtunt, quod si hæc impleret, ipsum in charitate susciperent, et scum reg excusare non possent, in ecclesiam ponerent, ne vitae amissione mul- ctaretur. Hæc cum sacramenti 365 interpositione polliciti, discesserunt, Mummolus vero cum Sagittario episcopo et Waddone ad Gundovaldum pergen- tes t dixerunt: Sacramenta fidelitatis qualia tibi dedimus, ipse qui præsens es nosti. Nunc autem accipe salubre cousilium. : discede ab hac urbe, et repræsentare fratri tuo, sicut sæpe quæsisti. Jam enin cum his homnibus collocuti sumus, et ipsi dixerunt, quia nun vult rex perdere solatumtuum, eu quod parum dc generatione vestr a remanserit. At Hie intelligens dolum eorum , lacrymis perfusus, ait: Invitatione vestra in has Gallias sum delatus; thesautorum vero meorum,in quibus inanensum pondus argenti contuetur eL auri, ac diversarum specierum, aliquidin Avennica urbe retinetur, aliquid Guntchramnus Boso diripuit. Ego vero juxta Det aux tium, spe o:uni in vobis posita, vobis consilium meum credidi, per vos regnare semper optavi. Nunc cum Deo voLiS sit actio , si quid milimendacii dixeritis: ipse enim Judicet causam meam, Hæc eo dicente, respondit Mummolus : Nihil tibi fallaciter loquimur, sed ecce virus fortissimos stantes ad per- tam tuum operientes adventum. Nunc autem depone baltheum meum aureum quo cingeris, ne vi- dearis in jactantia procedere, et tuum accinge gla- dium, meumque restitue. Et ille : Non simpliciter, inquit, hæc verba suscipio, ut ea quæ de tuis usque nunc in charitate a usus sum, a me auferantur. Mummolus vero asserebat cum juramento , nihil ei moleste fieri. Egressi igitur portam, ab Ollone Bi- turigum comite et Bosone susceptus est, Mummolus autem cum satellitibus in urbem regressus, portam firmissime obseravit. Hic autcm cum se in manibus inimicorum cerneret traditum, elevatis ad cœ- lum manibus et oculis, ait: Judex æterne, et ultio vera innocentium, Deus, a quo omnis justitia procedit, cui mendacium non placet, in quo nullus dolus neque versutia malitiæ continetur, tibi com- mendo causam meam, deprecans ut sis velociter ultor super eos, qui me insontem manibus tradiderunt inimicorum. Hæc cum dixisset, consignans se cruce Dominica, abire cœpit cum hominibus supradictis. Cumque a porta se 366 elongassent, sicut est circa urbem vallis tota in præcipitium, impulsus ab Ol- lone cecidit , illo quoque clamante : En vobis Ballo- merem vestrum , qui se regis et fratrem dicit et fi- Ii um. Et immissa lancea, voluit eum transfigere, sed repulsa a circulis loricae nihil nocuit. Denique cum elevatus ad montem regredi nirerelur, Boso emisso lapide caput ejus libravit, qui cecidit, et mortuus est. Venitque omne vulgus, et defixis in eum lanceis, pedes ejus fune ligantes, per omnia exercituum castra traxerunt ; evellentesque cæsariem ac barbam ejus, inseputrum ipso in loco quo interfectus fuerat, reliquerunt. Nocte vero sequenti, ii qui primi erant b, omnes thesauros quos in urbe reperire potuerunt, cum ministeriis ecclesiæ elam abstolerunt. Mane vero reseratis portarum valvis, immisso exercitu, omne vulgus inclusum in ore gladii trad derunt, sacerdotes quoque Domini cum ministris ad ipsa ecclesiarum altaria trucidantes. Postaqum autem cunctos inter- fecerunt, ut non remaneret mingens ad parietem, omnem urbem cum ecclesiis reliquisque ædificiis succenderunt, nihil ibi præter humum vacuam relin- quentes.

XXXIX. Igitur Leudegisitus rediens ad castra cum Mummolo et Sagittario,Chariulfo et Waddone, nun- tios occulte ad regem dirigit, quid de his fieri velit. At ille capitali eos jussit finire sententia. Waddo tunc cum Chariulfo, relictis filiis obsidibus, discesse- runt ab eis. Delato quoque nuntio de horum interitu, cum hoc Mummolus advertisset, accinctus armis tu- gurium Leudegisiti petit. At ille videns eum, ait : Quid sic, inquit, quasi fugiens venis ? Cui ille : Nihil, ut video, de fide promissa servatur, nam cerno me in mortis exitio positum. Cui ille : Ego egrediar fo- ras, et omnia mitigabo. Quo egrediente, confestim ex jussu ejus vallata est domus, ut hic interficeretur. Sed et ille cum diutissime contra bellantes restitisset, venit ad ostium. Cumque egrederetur. duo cum lan- ceis utraque ei latera feriunt, sicque cecidit et mortuus est. Quo viso Episcopus (Sagittarius), dum timore consternatus paveret, ait ad eum quidam de astantibus : Inspice propriis oculis, episcope, quæ geruntur, et tecto 367 capite ne agnoscaris, silvam pete, ut abscondaris paululum, alque ira labento possis evadere. At ille accepto consilio, dum obtecto capite fugere niteremr, extracto quidam gladio caput ejus com cucullo decidit. Deinde unusquisque ad propria rediens, magnas per viam prædas et homi- ca fecit. Fredeguodis autem his diebus Cuppanem in Tolosanum direxit, ut scilicet filiam suaM exinde quocunque modo posset, erueret. Ferebant enim pie- rique ob hoc eum transmissum , ut si Gundovaldum reperisset vivum, multis illectum promissionibus ad eam transduceret. Sed cum hoc facere nequivisset, acceptam Rigunthem a loro illo reduXit, non sine grandi humilitate atqne contumelia e.

XL. Igitur Leudegisilus dux cum thesauris omnibus, quos superius nominavimus, ad regem venit; quos postea res pauperibu; et ecclesiis erogavit. Apprehensa vero uxore Mummoli , inquirere rex cœpit, quid thesauri quos ii congregaverant, devenissent. Sed illa cognoscens virum suum interfectum fuisse et omnetn jactantiam eorum prorsus ill terram corruisse, omnia pandit, xitque multum adhuc apud urhen. Avennicam auri atque argenti esse, quae ad regis notitiam non venissent. Statimque misit rex viros qni hæc deferre deherent cum uno puero, quem valde creditum Mummolus habens, hæc ei commen- daverat. Abcuntes autem acceperunt omnia, quæ in urbe relicta fuerant. Ferunt antem ducenta et quin- quaginta talenta argenti fuisse, auri vero amplius quam triginta. Sed hæc, ut ferunt. de reperto antiquo thesauro abstulit. Quod rex divisum cum Chil- deberto rege nepote suo, partem suam maxime pauperibus est largitus;mulieri autem nihil amplius, quam ea quæ de parentibus habuerat, relinquens.

XLI. Tunc et homo ille immensi corpris ad regem de Mummoli familiaribus adductus est, iia magno corpore elarus, ut duos aut tres pedes super iungis. simos homines putaretur qui magnus, lignarius faber,non multo post obiit.

368 XLII. Posthæc edictum a judicibus datum est, ut qni in hac expeditione tardi fuerant, damnarentur. Biturigum quoque comes misit pueros suos, ut in domo beati Martini, quæ ill hoc termino sita est, hujusmodi homines spoliare deberent. Sed agens do.. mus illius resistere fortiter caepit, dicens : Sancti Martini homines ii sunt. Nibil eis quidquam inferatis injuriae, quia non habuerunt consuetudinem in lali- bus causis abire. Al i Ii dixerunt : Nihil nobis et Mar- duo tuo, quem semper in causis inaniter profers : sed et tu et ipsi, pretia dissolvetis , pro ea qnod relis inperium neglexistis. Et haec dicens ingressus est atrium domus. Protinus dolore percussus cecidit, et gravitcr agere cœpit. Conversusque ad agentem voce flebili ait : Ruga ut facias super me crucem Domini, et invoces nomen beati Martini. Nunc autem cognovi, quod magna est virtus ejus; nan ingre- vidi virum senem exhiben- diente me atrium domus, tem arborem in manu sua, quae mox extensis ramis omne atrium texit. Ex na enim unus me attigit ra- mus, de cujus ictu turbatus corrui. Et innuens suis rogabat, ut ejiceretur do atrio. Egressus autem in- vocare nomen beati Martini attentius caepit. Ex hoc enim commodius agens, sanatus est.

XLIII. Desiderius vero infra castrotum munitionem se resque suas tutavit. Waddo major domus Rigunthis ad Brunichildem reginam transiit, et ab ea susceptus, cum muneribus et gratia est dianissus; Chariulfus basilicam sancti Martini expetiit ".

XLIV. Fuit b tunc temporis mulier, quæ spiritum pythonis [AI. et infra. phylonis] habens, Inultum præstabat dominis divinando quæstum; eoque in gratia profecit, ut ab his libera facta, suis voluntatibus laxaretur. Si quis enin aut furtum, aut aliquid mali perferret, statim hæc quo fur ahiil, cui tradidit, vel quid ex hoc fecerit, edicebat. Congregabat quotidie aurum argentumque, procedens in ornamentis, ita ut putaretur aliquid esse divinum in Impuli.. Sed cum Agerico Viridunensi episcopo haec nuntiata fuissent, misit 369 ad comprehendendum ealn. Qua apprehensa et ad se adducta, juxta id quod in Actibus legimus apostolicis (Act. XVI, 16). cognovit in ea iln- mundum spiritum esse pythonis. Denique cum elor- cismum super eam diceret, ac frontem illius oleo sancto perungeret, exclamavit daemonium, et quid esset prodidit saterdoti. Sed cum per eum a puella non ellruderelur, abire permissa est. Cernens vero puella, quod in loco illu habitare non posset, ad Fredegundem reginam abiit, ihiqne et latuit.

XLV. Magna hoc anno fames pene Gallias totas oppressit; nam plurimi uvarum semina, Olores avel- lanarum, nonnulli radices herbae filicis arefactas, re- dactasque in pulverem , admiscentes parum farinæ, panem conficiebant; multi etiarn herbam segetum decidentes, similiter faciehalll. Fuerunt etiam multi, quibus non erat aliquid farinae, qui diversas colligell- tes herbas, et comedentes tumefacti deficiebant. Ptu- rimi enim tunc ex inedia tabescentes, mortui sunt. Graviter tunc negotiatores populum spoliaverunt, ite ut vii vel modium c annonae, aut semimodium vini uno triante venumdarent. Subdebant se pauperes servitio, ut quantulumcunque de alimento porrige- rent d.

XLVI. Ilis diebus Christophorus negotiator ad Aurelianensem urbem abiit. Audierat enim, quod eo multum vini delatum fuisset. Abiens ergn, comparaln vino, et dintribus invecto, accepta a socero pecunia multa, cum duobus pueris Saxonibus viam equitando terebat. Pueri vero diu dominum exosum habebant, et plerumque fugerent illum, eo quod crebrius gra. vissime verberarentur. Cum venissent in quamdam silvam, praecedente domino, puer unus jaculata valide lancea , dominum suum transfixit. Quo ruente, alius cum framea Caput ejus dilaceravit, et sic ab utroque in frusta decisus, exanimis eat relictus. Ili vero accipientes pecuniam, fuga dilapsi sunt. Frater vero Christophori, sepulto corpusculo, Immines suos post pueros dirigit : qui juniorem comprehensum Ii.. gant, seniore cum pecunia fugiente. 370 Quibus redeuntibus, tum vinctum laxius reliquissent, accepta lancea unum ex his a quihus adducebatur, inter- eruit. Sed deductus ab aliis usque Turonis, diversis suppliciis affectus , detruncatusque, patibulo valde exanimis * est appensus.

XL VII. Gravia tunc inter Turonicos cives bella civilia surrexerunt. Nam Sicharius, Joannis quondam filius, dum natalis Dominici solemnia apud Monlalomagensem r vicum cum Austregisilo reliquisque pa- gensibus celebraret, presbyter loci misit puerum ad aliquorum hominum invitationem, ut ad domum ejus bibendi gratia venire deberent. Veniente vero puero, unus ex his qui invatabantur, extractu gladio eum ferire non metuit : qui statim cecidit et mortuus est. Quod cura Sicharius andisset , (lui amicitias cum presbytero retinebat, quod scilicet puer ejus fuerit interfectus, arreptis armis ecclesiam petiit, Austre. gisilum operiens. Ille autem hæc audiens, apprehenso armorum apparatu, contra eum dirigit: mis tisque omnibus, cum se pars utraque collideret, Sicharius inter clericos ereptus, ad villam suam effu- giL, relictis in domo psesbyteri, cum argento et vestimentis, quatuor pueris sauciatis. Quo fugiente, Austregisilus iterum irruens, interfectis pueris, aurum argentumque cum reliquis rehus abstulit. DehinC eum in judicio civium convenissent, et præceptum esse ut Austregisilus, qui homicida erat, et interfectis pueris res sine audientia g diripuerat, censura legali condemnaretur. Inito placita paucis infra diebus, Sicharius audiens quod res quas Austregisilus diri- pucral, cum Aunone et filio atque ejus fratre Eherulfo retinerentur, postposito placito, conjunctus Audmo, mota seditione, cum annalis viris irruit su. per eos nocte, elisoque hospitio in quo dorlniebant, patrem cum fratre et filio interemit, resque eorum cum pecoribus, interfectisque servis, abduxit. Quod nos audielJles, vehementer ex hoc motesti, adjuncto judice, mittimus ad eos legationem, ut in nostri præsentiam venientes, accepta ratione cum pace 371 discederent, ne jurgium in amplius pullularet. Quibus venientibus, conjunctisque civibus, ega aio : No. the, o viri, in sceleribus proUcere, ne malum in longius extendatur. Perdidimus enim ecclesiæ filios : metuimus nunc, ne et aliis ill bac intentione rarca- mus. Estote, quæso, pacifici, et qui malum gessit stante charitate componat, ut sitis lilii pacifici, qui digni sitis regnum Dei, ipso Domino tribuente, pereiperc. Sic enin ipse ait : Beati pacifici, quoniam ipsorum tit regnum cœlorum (Matth. v, 9). Ecce enim, etsi illi qui noxæ subditur , minor est facultas, argento ecclesiæ redimetur : interim anhna viri non percat. Et hæc dicens, obtuli argentum ecclesiæ ; sed pars Chrauanisindi, quæ mortem patris fratrisque et patrui requirebat, accipere noluit a. His discedenlibas, Sicharius iter ut ad regem ambularet præparat, et ob hoc Pictavum ad murem cernendum proficiscitur. Cumque servum, ut exerceret operam commoneret, elevataque virga cus verberaret, illeextractu bal- Iri gladio dominum sauciare non metuit. Quo in terram ruente, currentes amici apprehensum 372 servum crudeliter cæsum, truncatis manibus et pedibus, patibulo damnaverunt. Interim sonus in'furo- uirum exiit Sicharium fuisse defunctum. Cnm autem haec Chramnisindus audisset, commonitis parentibs et amicis, ad domum ejus properat. Quibus spoliatis, interemptisnonnullis servorum, domus omnes, tam Sicharii quam reliquorum, qui participes hujus villæ erant, incendio concremavit, abducens secum pecora, et quæcunque movere pOLnit. Tunc partes a judice ad civitatem deductæ causas proprias proloquulllur; inventumque est a judicibus, ut qui nolens accipere prius composinonem domos incendiis tradidit, medietatem prelii, quod ei fuerat judicalum, amitteret. Et hoc contra leges actum, ut tantum pacifici redderemur, aliam vero medietatem compositionis Sicharius redderet. Tunc dato ab ecclesia argento, quae judicaverant accepta securitate b componunt, datis sibi partes invicem sacramentis, ut nullo unquam tempore contra alteram pars altera mussitaret: et sic altercatio terminum fecit.