The History of the Franks

269-270. INCIPIUNT CAPITULA LIBRI SEXTI. Incipit liber sextus, inchoatos ab anno sexto ejusdem Childeberti.

I. Quod Childebertus ad Chilpericum transiit ; et de fuga Mummoli.

II. De legatis Chilperici ab Oriente reversis.

III. De legatis Childeberti ad Chilpericum.

IV. Quat terLupus a regno Childeberti fugatus est.

V. Altercatio cum Judæo

VI De santo Hospitio reclauso, et abstinentia vel miraculis ejus.

VII De transitu Ferreoli Ucecensis episcopi.

VIII. De Eparchio reclauso Egolismensis urbis.

IX. De Domnolo Cenomannorum episcopo.

X. De basilica sancti Martini effracta.

De Theodoro epicopo, et Dynamio.

XII. De exercitu contra Bituricas commoto.

XIII. de Lupa et Ambrosio Turonicis civibus. interfectis.

XIV. De portentis quæ apparuerunt.

XV. De obitu Felicis episcopi.

XVI. Quod Pappolenus exorem suam recepit.

XVII. De Judæis per Chilpericum regem conversis.

XVIII. De legatis Chilperici ab Hispania reversis.

XIX. De hominibus Chilperici apud Urbiam fluvium.

XX. De obitu Chrodini ducis.

XXI. De signis ostensis.

XXII De Cartherio episcopo.

XXIII. Quod Chilperico regi filius natus est.

XXIV. De insidiis Theodori episcopi, et de Gundovaldo.

XXV. De signis et prodigiis circa ea tempora visis.

XXVI. De Gunthramno duce, et Mummolo.

XXVII. Quod Chilpericus rex est Parisios ingressus.

XXVIII. De Marco referendario.

XXIX. De puellis monasterii Pictavensis, seu, De virtutibus quæ in monasterio domnæ Radegundis factes sunt.

XXX. De obitu Tiberii imperatoris.

XXXI. De multis malis, quæ Chilpericus rex in civitatibus fratris sui fieri jussit, vel ipse fecit.

XXXII. De interitu Leudadstis.

XXXIII. De locustis, morbis, prodigiisque.

XXXIV De obitu filiiChilperici, quem Theodoricum vocavit.

XXXV. De interitu Mummoli præfecti, et mulieribus interfectis.

XXXVI.De Ætherio episcopo, et de clerici cujusdam libidine.

XXXVII. De nece Lupentii abbatis Gaballitani.

XXXIII. De obitu Theodosii episcopi, et successore ejus.

XXXIX. De obitu Remigii Biturigum episcopi ; et de incendio urbis, et successione Sulpicii.

XL. De altercatione nostra cum hæretico.

XLI. Quod Chilpericus rex cum thesauris suis in Camaracensem abiit.

XLII. Quod Childebertus in Italiam abiit.

XLIII. De Galliciensibus regibus.

XLIV. De diversis signis.

XLV. De nuptiis Rigunthæ filiæ Chilperici.

XLVI. De interitu Chilperici regis.

LIBER SEXTUS.

2711. Anno igitur sexto regni soi , Childebertus rex , rejecta pace Guntchramni regis, cum Chilperico conjunctas eat. Non post multum tempus Gogo moritur a , in cujus locum Wandelinus subrogatur. Mummolus a regno Guntchramni fuga dilabitur, et M infra murorum Avennicorum munitionem concludit. Apud Lugdunum synodus episcoporum conjungitur b, diversarum causaram altercationes ind- dens, negłigentioresque judicio damnans. Synodus ad regem revertitur, multa de fuga Mummoli ducis , nonnulla de discordiis tractans.

II. Interea legati Chilperici regis, qui ante trien- nium ad Tiberium imperatorem abierant, regressi sunt non sine gravi damnoatque labore. 272 Nam cum Massiliensem portum propter regum discordias adire ausi no.. esseul. Agathæ . urbem, quæ in Gotthorum regno sita est, advenerunt. Sed priusquam littus attingerent, navis acta vento, impulsa terris in !ru- sta minuitur. Legati vero cum pueris se in periculo cernentes, arreptis tabulis vix ripae relati sunt, multis puerorum amissis; sed. plurimi evaserunt. Res autem quas undae littori invexeranl, incolæ rapue- runt, ex quibus quod melius fuit recipientes , ad Chilpericum regem retulerunt. Multa tamen ex his Agathenses secum retinuerunt. Tunc ego Novigentum villam d ad occursum regis abieram ; ibique nobis rex missorium e m2gnum, quod ex auro gemmisque fabricaverat in quinquaginta librarum pondere , ostendit , dicens : Ego haec ad exornandam atque nobilitandam 273 Francorum gentem feci. Sed et plurima adhuc, si vita comes fuerit, faciam. Aureos etiam singularum libraram pondere, quos imperator misit , ostendit , habentes ab ana parte iconem imperatoris pictam, et scriptum in circulo : TIBERII. CONSTANTINI. PERPETUI. AUGUSTI. Ab alia vero parte habentes quadrigam et ascensorem, continentesque scriptum : GLORIA. RoMANORUM. Multa autem et alia ornamenta , quae a legatis sunt exhibita, ostendit t.

III. Dcnique cum apud eamdem villam commoraretur, Egidius Rhemensis episcopus cum primis CbU- deberli proCeribus in legationem ad Chilpericum regem venit, ibique collocutione facta, ut ablate Guntchramni regis regno, hi se coojungere debeant in pace, ait Chilpericus rex : Filii mihi, peccatis incre. scentibus, non remanserunt, nec mihi nunc alius superest æres, nist fratris mei giberti filius, id est Childebertus rex : ideoque in omnibus quae laborare potuero, hic hæres existat. Tantum dum ad- vixero, liceat mihi sine scrupulo aut disceptatione cuncta tenere. At illi gratias agentes, pactionibus subscriptis, ea quae locuti fuerant Rrmaverunt, et ad Childebertum cum magnis muneribus sunt regressi. Quibus discedentibus, Chilpericus rex Leudovaldum I episcopum cum primis regui sui direxit. Qui dato susceptoque sacramento h, pactionibusque firmatis, munerati regressi sunt.

IV. Lupus vero dux Campanensis i, cum jamdiu ab adversis fatigaretur et spoliaretur assidue, et præsertim ab Ursione et Вertefredo a, ad eHremum . conventione facta ut occideretur, commoverunt exercitum contra eam. Quod cernens Bruuicbildi. regina, condolens fidelis sui insecutiones injustas, præcin- gens se viriliter, irrupit medios hostium cuneos, dicens : Nolite, o viri, nolite malum hoc facere, 274 nolite persequi innocentem; nolite pre uno homine committere prælium , quo solatium regionis intereat. Hæc illa loquente, respondit Ursio : Recede a nobis, o mulier. Sufficiat tibi sub viro tenuisse regnum. Nunc autem filius tuus regnat, regnumque ejus non tua, sed nostra tuitione salvatur. Tu vero recede a nobis, ne te ungulae equorum nostrorum cum terra confodiant. Haec et alia cum diutissime inter se pro- tulissent, obtinuit reginae industria ne pugnarent. Tamen ab illo loco discedentes, irruerunt in domos Lupi et direpto omni praesidio b, fingentes se illud in thesauro regis recondere, suis eum domibus inLuterunt, intendentes Lupo minas, atque dicentes : Vi- vua virtutem nostram non evadet. At ille cernens se ill discrimine, tutata infra urbis Lugduni Clavati c muros conjuge sua, ad Guntchramnum regem confugit. A quo benigne susceptus cum eo latuit, exspectans ut Childebertus ad legitimam perveniret aetatem.

V. Igitur Chilpericus rex, cum adhuc apud supradictam villam moraretur, impedimenta moveri præcipiens, Parisios venire disponit. Ad quem cum jam valedicturus accederem, Judaeus quidam, Priscus nomine, qui ei ad species coemendas familiaris erat, advenit. Cujus caesarie rex blande apprehensa manu, ait ad me, dicens : Veni, sacerdos Dei, et impone manum super eam. Illo autem renitente, ait rex: 0 mens dura, et generatio semper iucrooula, qum non intelligit Dei Filium d sibi prophetarum vocibus repromissum; nun intelligit ecclesiastica mysteria in suis sacrificiis figurata. Hæc eo dicente, Judaeus ait ; Deus non eget conjugio, neque prole ditatur, neque ullum consortem regni habere patitur, qui per Moysen ait : Videte, videte quia ego sum Dominus, et absque me non est deus . Ego occidam, et ego vivere faciam ; percutiam, et ego sanabo (Deut. XXXII, 59). Ad hec rex 175 ait : Dens ab spiritali utero Fi- Uum genuit sempiternum, non aetate juniorem, non potestate minorem, de quo ipse att : Ex utero ante luciferum genui te (Psal. cla, 5). Hunc ergo ante sæcula natum, in novissimis saeculis mundo misit sanatorem, sicut ait propbeta tuus : Misit Verbum suum, et sanavit eos (PIaL. CVI, 20). Quod auLom ais, quia ipse non generet, audi prophetam tuum diceu- tem ex voce dominica : Nunquid ego, gui alios pa- rere facio, ipse non pariam (Isai. LXVI, 9)Ad? haec enim de populo, qui in eum per fidem renascitur, ait. haec Judaeus respondit: Nunquid Deus homo fieri potuit, aut de muliere nasci, verberibus subdi, morte damnari? Ad hæc rege tacente, in medium me in- gereM dixi : Ut Deus Dei Filius bomo fieret, non suæ, aed nostræ necessitatis exstitit causa. Nam captivum peccato hominem, et diaboli servituti sub. jectum redimere non potuerat, nisi hominem assumpsisset. Ego vero non de Evangeliis et Apostolo, quae noe credis, sed de tuis libris testimonia prae- bens, proprio te mucrone confodiam , sicut quondatu David Goliam legitur trucidasse. Igitur quod Deus homo futurus esset, audi prophetam tuum : E! Deus, inquit, et homo, et quis cognouit eum? Et alibi: Hic est Deus noster, et non reputabitur alius præter eum; gui invenit omnem viam scientiæ, et dedit illam Jacob puero suo, et Israel diteeto suo. Posthæc in terTia uisus cat et cum hominibus conversatus est (Baruch. III, 56, 37, 38). Quod autem de Virgine nascitur, audi similiter prophetam tuum dicentem : Ecce Virgo ill utero concipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Enzmanuel, quod est interpretatum, Nobiscum Deus r (Isai. VII, 14 ; Matth. I, 23). Quod verberibus subdi, quod -clavis affigi deberet, et aliis quoque injuriis subjacere, vel affici, alius propheta ait: Foderunt manus meas et pedes meos : diviserunt sibi vestimenta mea sal.xxi, ,etc. Etterum : Dederunt inescam meam fel,et in siti mea a potaverunt me aceto (PsGI. LXVIII, 22). Et quod per ipsum crucis patibulum laben- tam mundum, et diaboli ditioni subjectum restitueret in regno suo, idem David 276 ait, Dominus regnauit a ligno b (Psal. XCV, 10). Non quod antea non regna- verit apud Patrem, sed super populum quem a diaboli servitute liberaverat, rude regnum i accepit. J u- daeus ad haec respondit : Quae Deq fuit necessitas, ut ista pateretur? Cui ego : Jam dixi tibi, Deus homi- oeni creavit innoxium , sed astu serpentis circumventus, prævaricator praecepti factus est : et ideo i sede paradisi ejectus, mundanis laboribus deputatus ast; qui per mortem Unigeniti Dei Christi Deo re- conciliatus est Patri. Judaeus xit: Nonpoterat Deus mittere prophetas aut apostolos, qui eum adviam revocarent salutis, nisi ipse humiliatus fuisset in carne? Ad haec ego : A principio genus semper deli- quit humanum, quem nunquam terruit nec submer- sio diluvii, nec incendium Sodomæ, nec plagæ Ægypti, nec miraculum maris, Jordanisque divisio qui semper Legi Dei restitit, prophetis non credidit ; et non solum non credidit, verum etiam ipsos prædi- catores pœnitentiæ interemit. Ideo nisi ipse ad eum descendisset redimere, hæc explere non poterat alter. Cujus nos nativitate renati, baptismo abinti, vulnere curati, resurrectione erecti , ascensione glo- rificati sumus. Quod autem morbis nostris mederi venturus erat, propheta tuus ait : Livore ejus sanati iumus (Isai. LIII, 5). Et alibi, Ipse peccala nostra porlahit, et orabit pro transgressoribus (Ibid. 12). Et iterum, Sicut ovis ad occisionem ductus est : et quasi agnu. coram tondente 8e sine uoce, sic uon aperuit us suunt. In humiliatione judicium ejus sublatum est. Generationem ejus quis enarrabit (lbid. 7, 8) ? Dominus exercituum nomen ejus (lsai. LlV, 5). De hoc et Jacob ille, de cujus te jactas venisse generatione, in illa filii sui Judae benedictione, quasi ad ipsum Christum Filium Dei loquens, ait: Adorabunt te filii patris tui. Catulus leonis Vuda. De germine, fili mi, ascendisti, recubans dormisti quasi Ito, quasi catulus leoni.. Quis suscitabit eum (Gen.XLIX, 8, 9)? Putchriores oculi eju. vino, et dentes ejus lacte candidiore, (Ibid. i2). Quis, inquit, suscitabit eum? Et licet ipse dixerit: 277 Potestatem liabeo ponendi animam meam, et potestatem habeo iterum sumendi eam Joaa. i, ł8), tamen Paulus apostolus ait : Qui Mon crediderit quod Deus ilium suscitavit a mortuis, salvus eae non poterit (Rom. i, 9). Hæc et alia nobis dicentibus, nunquam compunctus est miser ad credendum. Tunc rex silente illo, cum videret eum his sermonibus hon compungi, ad me conversus, postulat ut accepta be- nedictione a discederet. Ait enim: Dicam, inquit. tibi , o sacerdos, quod Jacob dixit ad angelum qui ei loquebatur : Non dimittam te, nisi beneduxeris mihi (Gen. XXXII, 26). Et hæc dicens, aquam manibus porrigi jubet; quibus ablutis, facta oratione b, accepto pane gratias agentes, et ipsi accepimus, et regi porreximus, haustoque mero, valedicentes discessimus. Rex vero ascenso equite [I. equo] Parisios est regressus, cum conjuge et filia, et omni familia sua.

VI. Fuit antem apud urbem Nicensem eo tempore Hospitius reclausus magnae abstinentiae, qui constri- ctus catenis ad purum corpus terreis, induto desuper cilicio , nihil aliud quam purum panem cum pauCiS dactylis comedebat. In diebus autem Quadragesimæ, de radicihus herbarum Ægyptiarum c , quibus ere- mitæ utuntur, exhibentibus sibi negotiatoribus ale- batur. Ei primum quidem jus in quo coxerant hau- riens, ipsas sumebat in posterum. Magnas enim per eum Dominus virtutes dignatus est operari. Nam quodam tempore, revelante sibi Spiritu sancto adventum Langobardorum in Gallias hoc modo prædixit : Venient. inquit, Langobardi in Gallias, et de- vastahunt civitates septem , eo quod increverit malitia eorum in conspectu Domini , quia nullus est intelligens , nullus est requirens Deum ; nullus est qui faciat bonum , quo ira Dei pla- ceLur. Est enim omnis populus 278 infidelis, perjuriis deditus, furtis obnoxius , in homicidiis promptus , a quibus nullus justitiæ fructus ullatenus crescit d; non decimae dantur, nou pauperes aluntur, non teguntur nudi, non peregrini hospitio recipiuntur, aut cibo sufficienter satiantur : ideo haec plaga supervenit. Nunc autem dico vobis : Con- gerite omnem substantiam vestram infra murorum septa, ne a Langobardis diripiatur; et vos ipsos in locis firmissimis communite. Haec eo loquente, omnes obstupefacti et valedicentes cum magna admi. ratione ad propria sunt regressi, Monachis quoque dint : Abscedite et vos a loco, auferentes vobiscum quae habetis; ecce enim appropinquat gens quam prædixi. Dicentibus autem illis : Nonrelinquimus , sanctissime pater, ait : Nolite timere pro me; futurum est enim ut inferant mihi injurias, sed non nocebunt usque ad mortem. Discedentibus autem monachis, venit gens iNa; et dum cuncta quae reperit vastat, pervenit ad locum ubi sancius Dei reclausus erat. At ille per fenestram turris ostendit se eis. Illi vero circumeuntes turrem, aditum per quem ingrederentur ad eum, invenire non poterant. Tunc duo ascendentes detexerunt tectum , et videntes eum cinctum catenis, iudutumque cilicio , dicunt : Hic malefactor eSI, et homicidium fecit: ideo iri hil ligaminibus vinctus tenetur. Vocatoque interprete, sciscitantur ab eo quid mali fecerit, ut tali supplicio arctaretur. At ille fatetur se homicidam esse, omnisque criminis reum, Tunc unus , extracto gladio ut in caput ejus libraret, dextera in ipso ictu suspensa diriguit, nec eam ad se potuit revocare. Tunc gladium laxans, terrae dejecit. Hæc videntes socii ejus, clamorem in caelum dederunt, flagitantes a sancto, ut quid agi oporteret clementer insinuaret. ipse vero imposito 279 salutis signo, brachium sanitati restituit. Ille autem in eodem loco conversus, tonsurato capite fidelissimus monachus nunc habetur. Duo vero duces a qui eum audierunt, incolumes patriæ reJditi sunt; qui vero contempserunt praece- pnm ejus, (niserabililer in ipsa Provincia smt de functi. Multi autem ex ipsis a daemoniis correpti, clamabant : Cur nos, sancte et beatissime, sic cru- cias et incendis ? sed imposita eis manu, mundabat eos. Posthæc homo erat Andegavensis incola, qui per nimiam febrem eloquium pariter auditumque perdi- ' derat; et cum de febre convaluisset, surdus perroanebat ac mutus. Igitur diaconus ex provincia illa Romam directus est, ut beatorum apostolorum pi- goora, vel reliquorum sanctorum qui urhem illam muniunt, exhiberet. Qui cum ad parentes infirmi illius pervenisset, rogant ut eum sibi comitem itineris sumere dignaretur, ; confisi quod si beatissimorum apostolorum adiret sepuJcra, protinus posset assequi medicinam. Euntibus autem illis , venerunt ad locum ubi beatus Mospitius habitabat. Quo salutato ac deosculato, causas itineris diaconus pandit, ac proficisci se Romam indicat, seseque his qui sancto viro de naucleris amici essent, commendari deposcit. Cumque ibi adhuc moraretur, sensit vir beatus per Spiritum Domini adesse virtutem. Et ait diacono: Infirmum qui comes tui nunc est itineris, rogo ut meis conspectibus repraesentes. At ille nihil moratus, velociter ad metatum vadit, invenitque infirmum febre plenum, qui per nutum aures suas dare Hnni- tum indicabat; apprehensumque ducit ad sanctum Dei, At ille apprehensa manu caesarie, auram caput illius in fenestram, assumptoque oleo benedictione aanctiftcato, tenens manu siuistra linguam ejus , ori verticique capitis infudil, dicens : III nomine Domini mei Jesu Christi aperiantur aures ture, reseretque os tuum virtus illa, quae quondam ab homine surdo et muto noxium ejecit daemonium. Et haec dicens , interrogat nomen. Ille vero clara voce ait: Sic dicorb. Cum haec vidisset diaconus, ait : Gratias tibi immen- sas refero, Jesu Christe, qui talia per servum 280 tuum dignaris ostendere. Quaerebam Petrum quaerebam Paulum Laurentiumque, vel reliquos qui Romam proprio cruore illustrant : hic omnes hic reperi cunctos inveni. Haec eo cum maximo fletu et admiratione dicente, vir Dei omni intentione vanam vitans gloriam, ait : Sile, sUe, dilectissime frater, non naec ego facio, sed ille qui mundum ex nihilo condidit, qui pro nobis hominem suscipiens, cæcis visum, surdis auditum, mutis praestat eloquium, qui leprosis cutem pristinam, mortuis vitam, et omnibus infirmis afQuentem medicinam indulget. Tunc diaconus gaudens et valedicens, abscessit cum comitibus suis. Quibus discedenlibus, homo quidam, Dominicus, sic enim erat viro nomen , a nativitate cæcus, advenit ad istius miraculi virtutem probandam. Qui duM in monasterio duobus aut tribus mensibus resideret, orationi ac jejuniis vacans, tandem vocat eum ad se vir Dei, et ait : Vis recipere visum? Cui ille ait: Voluntas, inquit, nea erat ignota cognoscere c. Nam quæ sit ux ignoro. numtantum scio, quod aom- nibus collaudatur ;ego autem ab initio ætatis meæ usque nunc videre non merui. Tunc cum oleo benedicto super oculus ejus crucem sanctam f.lciens, ait : In nomine Jesu Christi redemptoris nostri aperiantur oculi tui. Et statim aperti sunt oculi ejus; et erat admirans, cernensque magnalia De!, quae in hoc mundo videbat. Dehinc mulier quædam, quæ, ut ipsa declamabat, tria habens dæmonia, ad eum adducta est; quam cum tactu sacro benedixisset , atque ex oleo sancto crucem fronti ejus imposuisset, ejectis dæmonibus purgata discessit. Sed et aliam puellam, ab spiritu immundo vexatam, benedictione sanavit. Cum autem jam dies obitus ejus appropinquaret, yo. cavit ad se præpositum monasterii , dicens : Exhibe ferramentum, et irrumpe parietem, et mitte nuntios ad episcopum civitatis, ut veniat ad me sepeliendum. Die enim tertia ab hoc egredior mundo, et vado in requiem destinatam, quam mihi Dominus repromisit. Naec eo dicente, misit praepositus monasterii ad episcopum civitatis Nicensis, qui ei haec nuntiarent. 281 Posthaec Crescens quidam venit ad fenestram, et videns eum catenis vinetum , vermibus plenum , ait: 0 domine mi, qualiter tam valida tormenta to- lerare tam fortiter potes ? Cui ille ait: Confortat me ille pro cujus nomine haec patior. Dico autem tibi , quia jam absolvor ab his vinculis, et vado in requiem DJearn. Adveniente autem die tertia, deposuit catenas quibus vinctus erat, prostravitque sc in oratio- nem; et cum diutissime cum lacrymis orasset, col- locans sesuper scamnum , extensis pedibus, eleva- Usque ad caelum manibus e, gratias agens Deo; tradidit spiritum. Et statim omnes vermes illi , qui sanctos artus perforabant, evanuerunt. Advenien. . autem Austadius r episcopus beatum corpus studiosissime sepulturæ mandavit a. Hœc omnia ab ipsius ore cognovit quem superius mutum et surdum ab eo sanatum eJposui, qui multa mihi et alia de ejus vir- tutibua narravit : sed prohibuit me res illa loqui, quia audivi Vitam ipsius a multis fuisse conscri- ptam.

VII. Eo h tempore Ferreolus Ucecensis episcopus, magnae vir sanctitatis, obiit, plenos sapientia et intellectu ; qui libros aliquos epistolarum, quasi Sidonium secutus, eomposuH. Post cujus obitum Albinus ex præfecto per Dynamium c rectorem Provincie extra regis consilium suscepit episcopatum ; quo non amplius qnam tribus utens mensibus, cum ad hoc causa restitisset at removeretur, defunctus est. Jovinus iterum quiquondam Provinciæ rector fuerat regium de episeopatu praeceptum accipit. Sed prævenit eum Marcellus diaconus, Felicis senatoris filius. Qui convocatis comprovincialibus, per consilium Dynamii episcopus 282 ordinatus est. Sed et ipse vi pulsatus deinceps a Jovino, ut removeretur, condu- sus in civitate, virtute se defensare nitebatur, sed cam nen valeret, muneribus vicit.

VIII. Obiit d et Eparchius reclausus Egolismensis, vir magnificæ sanctitatis, per quem Deus multa miracula ostendit, de quibus , relictis plurimis, pauca perstringam. Petrogoricæ urbis incola fnit , sed post conversionem clericus tactus , Egolismam veniens , cellulam sibi ædificavit. In qua collectis paucis monachis, in oratione morabatur assidue; et si ei aliquid auri argentique offerebatur, ant in necessitatibus pauperum, aut in redemptione captivorum distribue- < bat. Panis in cellula illa eo vivente coctus nunquam fuit, sed a devotis cum necessitas exegisset, inferebatur. Magnam enim catervam populorum de ob!a- tironibus devotorum redemit; pusularum e malarum venenum crucis signo saepe compressit, daemones de obsessis corporibus oratione abegit, et judicibus pierumque ut culpabilibus ignoscerent, dulcedine pro- tusa imperavit, potius quam rogavit. Nam ita erat dulcis alloquio, ut ei negare non possent, cum fuisset indulgentiam deprecatus. Quodam vero tempore, dum pro furto quis ad pendendum deduceretur, qui et in aliis multis sceleribus, tam in furtis, quam in homicidiis accusabatur ab incolis crimioosius, et haec t ei nuntiata fuissent, misit monachum suum ad de- precandum judicem f, ut scilicet culpabilis ille vitae concederetur. Sed insultante vulgo atque vociferante, quod si hic dimitteretur, neque regioni, neque judici possit eMe consulturo , dimitti non potuit. Interea a extenditur ad trocleas, 283 virgis ac fustibus cæditur, et palibulo condemnatur. Cumque mœstus wo- nachus abbali renuntiasset : Vade, inquit, attende a longe, quia scito quod quem homo reddere noluit , Dominus suo munere donabit. Tu vero cum eam cadere videris, protinus apprehensum adducito in monasterium. Monacho vero jussa complente, ille prosternitur in oralione, et tam diuin lacrymis ad Dominum fudit preces, quoadusque disrupto obice cum catenis terrae restitueretur appensus. Tunc mo- Machus apprehensum eum, abbatis conspectibus incolumem repræsentat. At ille gratias Deo agens, comitem arcessiri jubet, dicens : Semper me benigno animo solitus eras audire, fili dilectissime; et cur hodie induratus hominem, pro cujus vita rogaveram, non laxasti? At ille:Libenter te, inquit, audio, sancte sacerdos ; sed insurgente vulgo aliud facere non potui , timens super me seditionem moveri. Et ille : Tu, inquit, 284 me non audisti, Deus autem audire dignatus est, et quem tu tradidisti morti, ille vitao restituit. En, inquit, coram te astat sanus. Haec eo dicente, prosternitur apedes ejus comes etupens, quod videbat vivere quem in mors interitu reli- quisset. Haec ego ab ipsius comitis ore cegnovi ; sed et alia multa fecit, quæ insequi longum putavi. Post quadraginta quatuor vero annos reclusionis suæ pa. rumper febre pulaalus, tradidit spiritum, protractus- quo a cellula, sepulturae mandatus est, Magnus autem conventus, ut diximus, de redemptis in ejus processit exsequiis i.

IX. Domnolus i vero Cenomannorum episeopus aegrotaro cœpit. Tempore cuim Chlothacharii regis apud Parisios ad basilicam sancti Laurentii a gregi monasteriali praefuerat; sed quoniam, Childeberto seniore vivente, semper Chlothachario regi fidelis exstitit, et nuntios illius ad speculandum missos crebrius occulebat, praestolabatur 285 rex locum in quo pontificatus honorem acciperet. Migrante autem Avenniensis civitatis pontifice, istum illuc dare deliberaverat. Sed beatus Domnolus haec audiens, ad basilicam sancti Martini antistitis, quo tunc ChloLha- charius rex ad orationem venerat, accessit, et nocte tota in vigiliis excubans, per priores qui aderant, regi suggestionem intulit ut non quasi captivus ab cjus elongaretur aspectu, nec permitteret simplici- tatem illius inter senatores sophisticos ac judices philosophicos fatigari, asserens hunc locum bumilitatis sibi esse potius, quam honoris. Ad haec rex annuens, migrante Innocentio Cenomannorum episcopo, ipsum Ecclesiæ illi antistitem destinavit. Jam assumpto episcopatu, talem se tantumque præbuit, ut in summae sanctitatis culmen evectus, debili usum gressuum, cæco D restitueret visum. Qui postvigint 1 duos episcopatus annos, dum se cerneret morbo regio calculoque gravissime fatigari , Theodulfum abbatem in locum suum praeelegit, cujus assensui rei praebuit voluntatem : sed non multum post tempus, mutata sententia, in Badechisilum c domus regiae majorem transfertur electio. Qui tonsuratus gradus, quos clerici sortiuntur, ascendens 1 post quadraginta dies, migrante sacerdote, successit.

x. His d diebus basilica sancti Martini a furibus effracta fuit. Qui ponentes ad fenestram absidæ can- celluID, qui super tumulum cujusdam defuncti erat, ascendentes per ewu, effracta vitrea suat ingressi, auferentesque multum auri argentique, et palliorum holosericorum, abierunt, non metuentes super sanctum sepulcrum pedem ponere, ubi vix vel os appti- care praesumimus. Sed virtus sancti voluit hanc to- meritatem etiam cum judicio manifestare terribili. Nam hi perpetrato scelere ad Burdegalensem civHa- lem venientes, orto scandalo, UDUS alterum interemit; sicque patefacto opere, furtum repertum est, at de hospitaM eorum 286 argentum comminutum a et pallia sunt extracta. Quod cum regi Chilperico b nuntiatum fuisset, jussit eos alligari vinculis, et suo conspectui praesentari. Tunc ego metuens, ne ob illius causam homines morerentur, qui vivens in corpore pro perditorum vita sæpius deprecatus est, epistolam regi precationis transmisi, ne nostris a non accusantibus, ad quos prosecutio pertinebat, hi interficerentur. Quod ille benigne suscipiens, vitæ restituit. Species vero quæ dissipatæ fuerant, studiosissime componens, loco sancto reddi præcepit.

XI. Apud d Massiliensem vero nrhem Dynamius rector Provinciae graviter insidiari Theodoro episcopo cœpit. At ille ad regem properare disponens, comprehensus ab eo in medio civitatis tenetur, et gravi- ter injuriatus, tandem laxatus eSI. Clerici autem Massilienses dolum cum Dynamio moliebantur, ut ab episcopatu ejiceretur. Sed dum ad regem Childebertum ambularet, cum Jovino ex praefecto a Guntchramno rege detineri jubetur. Quod audientes Massilienses clerici, gaudio magno repleti quod jam teneretur, jam deputaretur exsilio, quod jam in hoc res perstitisset, ut nunquam Massiliam reverteretur, domos ecclesiae apprehendunt, ministeria e describunt, regestoria reserant, promptuaria exspoliant, omnesque res ecclesiæ, tanquam si jam mortuus es- Bet episcopus, pervadunt. diversa crimina de pontifice proloquentes, quae falsa, ChristH auspice, depre- henduntur [AI. deprehendit]. Childebertus vero postquam cum Chilperico pacifacatus est, legatos ad Guntchramnum regem mittit, ut medietatem Massi- Hae, quam ei post obitum patris sui dederat, reddere deberet. Quod si nollet, noverit se multa perditurum pro partis istius retentione. Sed ille cum hæc reddere nollet, vias claudi præcepit, ut nulli per regnum ejus transeUndi adhus panderetur. Hæc cernens Childebertus, Gundulfum ex domestico f 287 ducem factum, de genere senatorio, Massiliam dirigit. Qui cum non auderet arnbularc jam per Guntchramni regnum, Turonis venit. Quem benigne susceptum, recognosco matris meae avunculum g esse, retentumque mecum quinque diebus, impositisque necessariis, abire permisi. Ille vero progressus, Massiliam ingredi, obsistente Dynamio, non valebat. Sed nec episcopus, qui jam tunc cum Gundulfo venerat, in eccles:a sua recipiebatur. Dynamius autem un. cum clericis portas obserat urbis, insultans pariter ac utrumque despiciens, episcopum scilicet et Gun- dulruln. Tandem ad colloquium ducis ascitus, in ba- siticam beati Stephani, quae urbi est proxima, venit. Ostiarii enim custodiebant aedis ingressum, ut in- troeunte Dynamio valvae protinus clauderentur. Quo facto exclusæ armatorum turbæ post Dynamium, ingredi nequiverunt. Quo non intelligente, dum diversa inter se super aharium conferunt, recedentes ab altario, salutatorium ingrediuntur. Introeuntem cum his Dynamium, nudatumque jam a suorum so. latio [I. auxiliu]. terribiliter inrrepanf. Fugatisque satellitibus, qui cum armis eo abducto h circumstre- pebanL, seniores civium ad se dux una cum episcopo collegit, ut civitatem inRrederetur. Tunc Dynamius haec omnia cernens, veniam petens, datis duci ululli, muneribus, reddito etiam sacramento se fidelem episcopo deinceps regique futurum, suis induitur indumentis. Tunc reseratis tam portarum quam sa- crarum aedium valvis, ingrediuntur utrique civitatem, dux scilicet et episcopus, cum signis et laudibus, diversisque honorum vexillis. Clerici autem qui sceleri huic misti fuerant quorum caput Anasia- Mus abbas et Proculus presbyter 1 erant, 288 intra Dynamii tecta confugiunt, petentes ab eo ope<n re- fugn, a quo fuerant incitati. Multi tamen eorum per idoneos fidejussores dimissi, ad regem jussi sunt ambulare. Interea Gundulfus subjugata civitate in Childeberti regis ditioneM, restitutoque in locum suum aOlistite, ad regem Childebertum regressm est. Sed Dynamius immemor fidei quam ClailJe- berto regi promiserat, ad Guntchramnum regem nuntios dirigit, dicens quod partem sibi debitam civitatis per episcopum perderet, nec unquam Massiliensem urbem suo potiretur dominio, nisi hic evel- latur ab ea. At ille ira commotus, jubet, contra ras religionis, ut pontifex summi Dei arctatus vinculis sibi exhiberetur, dicens : Trudatur exsilio inimicus regni nostri, ne nubis nocere amplius valeat. Sed cum episcopus de his saspectus esset, nee facile posset ab urbe emi, advenit festivitas dedicationis oratorii ruris suburbani. Cumque ad haec festa egressus civitatem properaret, subito armati cum magno fre- mitu ab occultis insidiis scatentes, sanctum vallant antistitem, dejectumque ab equo Iugant omnes co. mites ejus, servientes alligant, clericos cædunt, ipsumque super miserabilem imponentes caballum, nullum de suis sequi permittentes, ad regis dedu. cunt præsentiam. Cumque per Aquensem præterirent urbem, Pientius a episcopus loci, condolens fratri, datis clericis ad solatium, impositisque neces- lariis, abire permisit. Dum hæc agerentur, clerici herum Massilienses domos ecclesiae reserant, arcana rimantur, et alia describunt, alia suis domibus infe- runt. Episcopus vero ad regem deductus, nec culpabilis inventus, ad civitatem suam redire perlnissus, cum grandi est a civibus laude susceptus. Ex hoc autem 289 gravis inimicitia inter Guntchramnum regem et Childebertum nepotem auum exoritur, dis- ruptoque foedere sibi invicem insidiabantur.

XII. Igitur Chilpericus rex cernens bas discordias b inter fratrem ac nepotem suum pullulare, Desiderium ducem evocat, jubetque ut aliquid ne- quitiæ inferat fratri. At ille, commoto exercitu, na- gnovaldo e duce fugato , Petrogoricum pervadit, exactoque sacramento Aginnum pergit. Hæc audiens uxor Ragnovatdi, quod scilicet, fugato viro suo, hæc et civitas in potestatem regis Chilperici redigeretur d, basilicam sancti martyris Caprasii expetiit. Scd extracta exinde, et spoliata facultate ac solatio famu- lorum, datis fidejussoribus Tolosam dirigitur : ibique ireruo) in basilica sancti Saturnini ingressa residebat Desiderius vero cunctas civitates, quae in parte illa ad regem Guntchramnum aspiciebant, abstulit" et ditionibus regis Chilperici subegit. Berulfus vero dux, cum Bituriges f mussitare, quod Turonicum terminum ingrederentur, audisset, exercitum com- movet, et se in ipsos fines statuit. Graviter tunc pagi Isiodorensis i ac Berravensis urbis Turonicæ deva- stati sunt. Sed et postea crudeliter qui in hac obsidione adesse non poterant, sunt damnati. Bladastes I vero dux in Vasconiam abiit, maximamque panem exercitus sui alnisit.

XIII. Lupus h vero urbis Turonicæ civis, cum, uxore perdita ac liberis, clericatum expeteret, a fratre Ambrosio prohibitus est, timens ne haeredem institueret Dei ecclesiam, si ei conjungeretur; rursumque illi uxorem providit, et dieu in quo ad sponsalia donanda conjungerentur, male suasus 290 frater indicit. Dehinc ad Cainonense castrum, ubi hospitium habebant, pariter advenerunt. Sed uxor Ambrosii cum esset adultera, et alium amore lupanar)o, exoso marito, diligeret, insidias viro tetendit. Cumque hi germani pariter epularentur, et nocte usque ad ebrietatem vino maduissent, in uno strato pariter quieverunt. Tunc moechus uxoris Ambrosii, nocte veniens, quiescentibus cunctis et vino depres- ais , accensis igne paleis, ut videret quid agerent [Al. ageret] , extracto gladio, Ambrosium in capite librat, ita ut descendens per oculos gladius cervical capitis amputaret; in quo ictu expergefactus Lupus, et se in sanguinem volutari decernens, exclamat voce magna, dicens :Heu, heu! succurrite, frater meus interfectus est. Moechus vero, qui jam perpetrato scelere discedebat, haec audions, regressus ad lectum, Lupum adit. Quo repugnante, multis plagis laceratum oppressit, et mortali ictu sauciatum, se- mivivurn reliquit; sed nullus de familia sensit, Mane autem facto, stupebant omnes de tanto scelere. Lupus tamen adhuc vivens inventus, sicut actum fuerat referens, spirituni exhalavit. Sed nec longum meretrix lugendi sumpsit spatium : sed paucis diebus in. terpositis conjuncta moecho discessu i.

XIV. Anno i igitur septimo Childeberti regis, qui erat Chilperici et Guntchramni vicesimus et priluus, mense Januario, pluviæ, coruscationes atque tonitrua gravia fuerunt, flores in arboribus ostensi sunt; stella, quam cometem superius nominavi , apparuit, ita ut in circuitu ejus mag.na nigredo esset. Et illa tanquam in foramine aliquo posita, ita inter tenebras 291 relucebat, scintillans, spargensque co- mas. Prodibat autem ex ea radius mirae magnitudinis, qui tanquam fumus magnus incendii apparebat a longe. Visa est autem ad partem occidentis in hora noctis prima. In die autem sancto Paschae apud Sues- Bionas civitatem caelum ardere visum est, ita ut duo apparerent incendia : et unum erat majus, aliud vero minus. Post duarum vero horarum spatium conjuncta sunt simul; factaque pharo [AI. igni] magna, evanuerunt. In Parisiaco vero termino verus sanguis ex nube defluxit, et super vestimenta multorum ho- minum cecidit, et ita tave maculavit, ut ipsi propria indumenta horrentes abnuerent. Tribus enim locis in termino civitatis illius hoc prodigium apparuit. In Silvanectensi vero territorio hominis cujusdam domus , cum ille mane surgeret, sanguine respersa ab intus apparuit.Magna igitur. eo anno lues in po- puto fuit : valetudines variae, malignae a, cum pusulis et vesicis, quae multum populum affecerunt morte. Multi tamen adbibentes studium, evaserunt. Audivimus enim oo anno in Narbonensem urbem inguina- rium morbum graviter desævire, ita ut nuUum esset spatium, cum homo correptus fuisset ab eo.

XV. Felix b vero episcopus Namneticae civitatis, in bane valetudinem corruens, graviter aegrotare cœpit. Tunc vocalis ad se episcopis, qui propinqui erant , supplicat ut consensum , quem in Burgundionem nepotem suum fecerat, suis subscriptionibus rOOorarent. Quod cum factum fuisset, eum ad me dirigunt. Erat tunc temporis Burgundio, quasi an. norum viginti quinque. Qui veniens, rogat ut accedens usque Namne'as, episcopum eum in locum avunculi, qui adhuc superstes erat, tonsoratum con- secrarc deberem. Quod ego abnui, quia canonibus non 292 convenire cognovi c. Consilium tamen præbui, dicens : Habemus scriptum in canonibus, fili, non posse quemquam ad episcopatum accedere, nisi prius ecclesiasticos gradus regulariter sorLiatur d. Tu ergo, dilectissime, revertere illuc, et pete, ut ipse te qui elegit debeat tonsorare. Cumque presbyterii honorem acceperis, ad ecclesiam assiduus esto; et cum eum Deus migrare voluerit, tunc facile episcopalem gradum ascendes. At ille regressus, consilium acceptum adimplere dissimulavit, eo quod Felix episcopus ab incommodo levius agere videre- tur. Sed postquam febris discessit, tibiæ ejus ab humore pusulas emiserunt. Tunc cantharedarum cataplasmam e nimium validam ponens, computrescentibus tibiis, anno episcopatus sui tricesimo tertio, aetate septuagenaria, vitam finivit f. Cui Nonnichius consobrinus ejus, rege ordinante, successit.

XVI. Audiens I autem Pappolenus ejus obitum, neptem illius de qua . separatus fuerat, recepit. Ante hoc autem tempus desponsatam eam habuerat; sed dissimulante de nuptiis Fclice episcopo, hic cum magna cohorte veniens, abloratorio puellam abstraxit, et in basilicam beati Albini confugit. Tunc Felix episcopus ira commotus, circumventam puellam do, lis a marito separavit. Mutataque veste apud Vasa- tensem urbem h in monasterio posuit : sed illa occultos pueros i nuntios dirigit, ut scilicet eam ereptam a loco in quo posita erat, acciperet. Quod ille non abnuens, assumptam de monasterio puellam suo conjugio copulavit, regalibusque munitus præceptionibus, timere parentum distulit minas.

XVII. Rex vero Chilpericus multos Judaeorum eo anno baptizari præcepit, ex quibus plures excepit e sancto lavacro. Nonnulli tamen eorum corpore tantum, non corde abluti i, 293 ad ipsam quam prius perfidiam habuerant, Deo mentiti regressi sunt, ita ut et sabbatnm observare, et diem dominicum honorare viderentur. Priscus (sup. cap. 5) vero ad cognoscendam veritatem nulla penitus potuit ratione deflecti. Tunc iratus rex, jussit eum custodiae man- cipariJ scilicet ut quem credere voluntarie non po. terat, saltem credere taceret vel invitum. Sed ille datis quibusdam muneribus, spatium postulat, donee CHus ejus Massiliensem Hebraeam accipiat; pollicetur dolose se deinceps quae rex jusserat impletorum. Interea oritur intentio inter illum et Phatirem k, ex Judæo conversum , qui jam regis filius erat ex lava- cro. Cumque die sabbati Priscus praecinctus orario, nullum in manus ferens ferramentum , Mosaicas leges quasi impleturus , secretiora competeret, subito Phatir adveniens , ipsum gladio cum sociis qni aderant jugulavit. Quibus interfectis, ad basilicam san- tii Juliani . cum pueris suis, qui ad propinquam plateam erant , confugit. Cumque ibidem residerent, audient quod rex, dominum vita excessum b, iamu- los tanquam malefactores a basilica tractos, juberet interfici. Tunc unus ex his evaginato gladio, domino suo c jam fugato, socios suos interficit, ipse postmodum cum gladio de basilica egressus ; sed irruente Mper se populo, crudeliter interfectus est. Phatir d autem accepta licentia, ad regnum Guntchramni, unde venerat , est regressus : sed non post multos 'ies a parentibus Prisci interfectus est.

XVIII. Igitur legati Chilperici regis, id cst An- ..aldus et Domegiselus e, qai ad conspiciendam do. tem in Hispanias fuerant missi, regressi sunt. 294 His diebus Leuvichildus rex in exercitu contra Hermenegildum filium suum residebat, cui et Emeritam civitatem abstulit. Nam hic qualiter cam ducibus imperatoris Tiberii fuerit conjunctas, jam superius exposuimus. (Lib. v, cap. 59) Nam et legatis hæc causa innexuit moras, uttardius regrederentur. Quibus visis, ego soi- licitus eram, qualiter in ipsis Christianis, qui pauci in eo loco remanserant, Mes Christi ferveret. Tunc mihi hæc Ansoualdus respondit : Christiani qui nunc and Hispanias commerantur, catholicam fidem in- tegre servant. Sed rex novo nunc ingenio eam nititar exturbare, dam dolose et ad sepulcra martyrum et in ecclesiis religionis nostræ orare confingit. Dicit enim : Manifeste cognovi esse Christum Filium flei aequalem Patri; sed Spiritum sanctam, Deum penitus esse non credo, eo quod in nullis legatur codicibus Deus esse. Heu! heu! quam iniquam sentenliam, quam venenosum sensum, quam pravam mentem! Et ubi est illud quod Dominus ait, Spiritua Deus eat (Joan. IV,s 24). Et illud Petri, quod ad Ana- Diam ait : Quid tibi visum eat ftentare Spiritum sanc- tum (Ac<. v, 9)? pon es hominibus mentitus, sed Deo (Act. v, 4). Ubi est et illud, quod Paulus mystica dona commemorans, ait : Haec enim operatur unus atque idem Spiritus, dividens unicuique prout vult (I Cor, XII, t i ). Qui enim operatur qnod vult, nulli cognoscitor esse subjectus. Accedente autem Ansoualdo ad Chilpericum regem, legatio i Hispanorum est subsecuta; quæ dc Chilperico ad Childebertum accedens, in Hispanias est regressa.

XIX. Apud Pontem vero Urbiensem s civitatis Parisiacæ, Chilpericus rex custodes posuerat, ut insi- diatores 295 de regno fratris sui ne nocerent aliquid, arcerentur. Quo b Asclepius ex duce præco- gnito, nocte irruens, interfecit omnes, pagumque ponti proximum graviter depopulatus est. Cumque hæc regi Chilperico nuntiata fuissent, mittit nuntios comitibus, ducibusque, et reliquis agentibus i, ut collecto exercitu in regnum germani sui irruerent. Sed prohibitus est consilio bonorum hominum, ne iaceret, dicentium sibi : illi perverse egerunt, tu vero sapienter age. Mitte fratri nuntios, et si injuriam tuam emendare vOluerit, nihil man quaeras i : si vero noluerit, tractabis deinceps quid sequaris. Et sic ratione accepta, prohibito exercitu legationem fratri dirigit. Sed ille cuncta emendans, fratris quaesivit integre charitatem.

XX. Eo anno Chrodinus obiit, vir magnificæ bonitatis et pietatis, eleemosynarius valde, pauperum- que refector, prolluus ditator ecclesiaruDl, clerico- rumque nutritor. Nam saepe a novo fuudans villas ponens vineas, ædificans domos, culturas erigens, vocans episcopis quorum erat parva facultas, dato epulo, ipsas domos cum cultoribus et culturis, cum argento, peristromatibus, utensilibus, ministris et famulis benigne distribuebat, dicens : Sint haec Ecclesiæ data, ut dum de his pauperes reficiuntur, mihi veniam obtineant apud Deum. Multa autem et alia bona de hoc viro audivimus, quae insequi longum est Transiit autem aetate septuagenaria k.

XXI. Haec in hoc anno iterato signa apparuerunt. Luna eclipsim passa est; infra Turonicum territo. rium verus de effracto pane sanguis effluxit; murt urbis Suessionicæ corruerunt; apud Andegavam ur- henr terra tremuit; infra muros vero Burdegalensis oppidi ingressi lupi canes devoraverunt, nequaquam homines metuentes; per coelum ignis discurrere visus est. Sed et Vasatensis civitas incendio concremata 296 est, ita ut ecclesiæ vel domus ecclesiasticæ vastarentur. Ministerium tamen omne ereptum fuisse cognovimus.

XXII. Rei a igitur Chilpericus pervasis civitatibus fratris sui, novos comites ordinat, et cuncta jubet sibi urbium tributa deferri : quod ita impletum fuisse cognovimus. His diebus apprehensi sunt duo homines a Nonnichio b Lemovicinæ urbis comite, deferentes ex nomine Charterii Petrogoricae urbis episcopi litteras, quae multa improperia loquebantur in regem : in quibus inter reliqua erat insertum, quasi quereretur sacerdos se a paradiso ad inferos descendisse; scilicet quod a regno Guntchramni in Chilperici fuerit ditiones cOnJwulatus. Uas liueras cum .his hominibus jam dictus comes sub ardua custodia regi direxit. Rex vero patienter propter episcopum mittit, qui eum suo conspectui praesentarent, discussurus utique si vera essent quae ei opponeban- tur, an non. Adveniente vero episcopo, rex homines illos cum litteris repraesentat; interrogat sacerdotem, si ab eo directae fuerint. Negat ille a se directas. In- terrogantur vero homines a quo eas acceperint. Frontunium c diaconum proferunt. Interrogatur sacerdos de dlacono. Respondit sibi eum esse præci- puum inimicum, nec dulJitari debere ipsius esse ne- quiHas, qui contra eum saepius causas commovisset iniquas. Adducitur diaconus siue mora; interrogatur a rege, confitetur super episcopum, dicens : Ego hanc epistolam episcopo jubente dictavi d. Proclamante vero episcopo, et dicente quod sæpius hic ingenia e quaereret, qualiler eunt ab episcopatu de- ticeret, rex misericordia motus, commendans Deo causam suam, cessit utrisque, deprecans clementer episcopum pro diacono, et supplicans ut pro se sacerdos araret : et sic cum honore urbi remissus est. ost duos vero nenses Nonnichius comes, qui hoc scandalum seminaverat, 297 sanguine percussus interiit; resque ejus, quia absque liberis erat, diversis a rege concessæ suut.

XXIII. Debinc Chilperico regi, post multa funera filiorum. filius nascitur. Ex hoc jubet rex omnes custodias relaxari, vinctos absolvi, compositiones- que negligentum fisco debitas praecepit omnino non exigi. Sed t magnum deinceps dolum hic intulit infans.

XXi V. Nova g iterum contra Theodorum episco- puni bella consurgunt. Nam Gundovaldus, qui se filium Chlothacharii regis esse dicebat, de Constantinopoli veniens, Massiliam est advectus : de cujus origine quaedam strictim libuit memorare. Hic cum natus esset in Galliis, et diligenti cura nutritus, ut regum istorum mos est h, crinium flagellis per terga demissis, litteris eruditus, Childeberto regi i a matre repræsentatur, dicente ea : Ecce, inquit, nepotem tuum, Chlothacharii regis ilium. Et quia invisus ha- bctur patri, suscipe eum, quia caro tua est. Quem ille, co quod ei filii non essent, accipiens, retiuebat seCUID. Nuntiantur haec regi Chlothachario, misitque fratri uunUos, dicens : Dimitte puerum ut veniat ad me. Nec moratus ille juvenemfratri direxit. Quo viso, Chlothacharius jussit tonderi comani capitis ejus, dicens : Hunc epo non generavi. Igitur post Chlothacharii regis obitum, a Chariberto rege susceptus est : quem Sigibertus arcessitum, herum amputavit comam capitis ejus, et misit eum in Agrippinensem ci, vitatem , quæ nunc Colonia j dicitur. Ille quoque ab eo loco delapsus, dimissis iterum capillis, ad Narsetem abin, qui 238 tunc Italiæ præerat ibique uxore accepta, filios prucrcavit, et ad Constantinopolim accessit. Inde, ut ferunt, post multa tempora, a quodam invitatus ut veniret in Gallias, Massiliam appul- sus, a Theodoro episcopo susceptus est. Et t ab eo. dem etiam acceptis equitibus [I, equis], Mummolo duci conjunctus est. Erat autem tune Mummolus in civitate Avennica, sicut supra jam diximus (Cap. i). Guntcbramnus vero dux apprehensum Theodorum episcopum in custodiam pro hac causa detrusit, re- putans cur hominem extraneum intromisisset in Gal- !ias, voluissetque Francorum regnum imperialibus per haec subdere ditionibus a. At ille epistolam, ut aiunt, manu majorum Childeberti regis subscriptam, protulit, dicens : Nihil per me feci, nisi quae mihi a dominis nostris et senioribus imperata sunt. Custodiebatur igitur sacerdos in cellula, nec permitteba- tur ecclesiae propinquare. Quadam vero nocte, dum attentius oraret ad Dominum, refulsit cellula nimio splendore, ita ut comes qui erat custos ejus, ingenti pavore terreretur ; visusque est super eum lucis immensae globus per duarum horarum spatium. Mane autem facto, narrabat hæc comes ille caeteris qui cum eo erant. Posthaec autem ductus est ad Guntchramnum regem cum Epiphanio episcopo b, qui tunc Langobardos fugiens, Massiliæ morabatur, scilicet quod et ipse conscius hujus causae fuisset. Discussi igitur a rege, in nullo inventi sunt crimine. Rex tamen jussit eos sub custodia degere, in qua post multa supplicia, Epiphanius episcopus obiit c. Gundovaldus vero in insulam mans secessit, exspectans 299 eventum rei. Guntchramnus vero dux cum duce Guntcuramni regis res Gundovaldi divisit, et secum in Arvernum detulit immensum, ut ferunt, argenti pondus, et auri, et reliquarum rerum.

XX V. Anno octavo Childeberti regis, pridie Kalendas Februarias, cum die Dominico apud urbem Turonicam ad matutinas signum commotum fuisset, et populus surgens ad ecclesiam conveniret d, cælo nubilo, cum pluvia globus magnus ignis [AI. jgneus] de calo dilapsus, in spatia multo cucurrit in aera ; qui tantam lucem dedit, ut tanquam media die omnia cernerentur: quo iterum in nubem suscepto, nox successit. Aquae vero extra solitum invaluerunt, nam lautam inundationem Sequana a Matronaque circa Parisios intulerunt, ut inter civitatem et basilicam sancti Laurentii i naufragia saepe contingerent.

XXVI. Guntchramnus quoque dux Arvernum cum supradictis thesauris reversus, ad Childebertum regem abiit. Cumque exinde regrederetur cum uxore et filiis, a Guntchramno rege eomprehensus retinebatur, dicente sibi rege : Tua invilatio Gundovaldum adduxit in Gallias, et ob hoc ante hos annos abisti Constantinopolim. Cui ille : Mummolus, inquit, dux tuus ipse suscepit eum, et in Avenione secum retinuit. Nunc autem permitte me, et adducam ipsum tibi, et tunc immunis ero ab his quae imputantur mihi. Cui rex ait : Non permittam te abire, nisi di- gnas luas poenas pro his quae commisisti. At ille cernens se morti propinquum, ait : Ecce filium meum, suscipe illum, et sit obses pro his quae promitto domino meo regi; et nisi Mummolum adducam tibi, perdam parvulum meum. Tunc rex permisit eum abire, retento secum ejus infantulo. At ille, assumptis secum Arvernis atque Vellavis, Avenionem abiit. Sed astu Mummoli, 300 naves in Rhodano infirmae præ- paratæ sunt, ascendentesque simpliciter, ut in me. dio amnis venerunt, impletis navibus mergebantur. Tunc in periculo positi, alii nando evaserunt, nonnulli vero arreptis ipsarum navium tabulis attigerunt littus. Plerique autem, quorum minor fuit astutia, in amne demersi sunt. Guntchramnus vero dux advenit Avenionem. Providerat euim Mummolus, postquam infra muros urbis illius est ingressus, ut quia pars parva residebat, qaae non vallabatur a Rhodano, educta ex eo parte, locus ille totus hoc alluvio g muniretur : in quo loco fossas magnae profunditudinis fodit, praeparatosque dolos aqua decurrens operuit. Tunc adveniente Guntchramno, ait ex muro Mummolus : Si fides est integra, veniat ille ab una parta ripæ, et ego ex alia, et quod voluerit eloquatur. Quo cum convenissent, ait Guntchramnus econtra, hoc enim brachium fluminis inter utrumque erat positum : Si licet, inquit, vadam; quia sunt aliqua quae inter nos secretius conferantur. Cuiille: Veni,ait, ne timeas. ingressus cum uno amicorum suorum ut erat loricae pondere aggravatus, illico amicus ille, ut foveam amuis attigit, sub aquis demersus nusquam comparuit. Guntchramnus vero cum demergeretur atque portaretur ab unda veloci, unus de astantibus, porrecta manui ejus hasta, eum littori reddidit. Et tunc illatis sibi conviciis, ipse et Mummolus discesserunt. Obsidente quoque Guntchramno ipsam urbem cum exercitu Guntchramni h regis, nuntiata sunt haec Childeberto. At ille ira commotas, cur haec non jussus ageret, Gundulfum superius (Cop. 4i) dictum illuc direxit. Qui, amota obsidione, Mummolum Arvernis adduxit: sed post paucos dies Avenionem regressus est.

XXVII. Chilpericus rex 301 pridie quam Pascha celebraretur, Parisios abiit. Et ut maledicto, quod in pactione sua et fratrum suorum conscriptum erat, ut nullus eorum Parisios sine alterius voluntate ingre- deretur , (V. lib. VII, c. 6), carere posset, reliquiis sanctorum multorum præcedentibus, urbem ingressus est ; diesque Paschæ cum multa jocunditate tenuit, filiumque suum baptismo tradidit, quem Ragnemo- dus ipsius urbis sacerdos de lavacro sancte suscepit, ipsumque Theodoricum vocitari præcepit.

XXVIII. Marcus quoque referendarius, cujus supra meminimus (lib. v, cap. 29), post congregatos de iniquis descriptionibus thesauros, subito lateris dolore detentus , caput totondit, atque pœnitentiam accipiens a spiritum exhalavit, resque ejus fisco col- latæ sunt, nam magni ibidem thesauri ex auro ar- gentoque, et multarum specierum reperti sunt, nihil exinde secum aliud portans, nisi animæ detrimentum.

XXIX. Legati de Hispaniis reversi nihil certi re- nuntiaverunt , eo quod Leuvichildus contra filium suum seniorem in exercitu resideret. In monasterio b autem beatæ Radegundis, puella quædam nomine Disciola e, quæ beati Salvii Albigensis episcopi neptis erat, obiit hoc modo. Cum ægrotare cœpisset, et ei assidue sorores aliæ deservirent, venit dies ille quo migraret a corpore ; et circa horam nonam ait sororibus : Ecce jam leviorem me sentio ; ecce nihil doleo. Nunc autem non est necesse sollicitudini vestræ, ut mihi curæ aliquid impendatis, sed potius discedite a me, quo facilius sopori relaxer. Hæc au- dientes sorores ejus, recesserunt parumper a cel- lula, et post paululum advenerunt. Denique stanti- bus illis coram ea, exspectabant quid ab illa elocu- tionis audirent. Ipsa autem expansis manibus bene- dictionem a nescio quo efflagitans, ait : Benedic, inquit, mihi, sancte ac famulef Die excelsi. Ecce enim jam tertio fatigaris hodie mei causa. Et cur, sancte. pro infirma muliercula crebras injurias sustines ? 302 Interrogantibus vero illis , ad quem hæc verba proferret, penitus non est effata. Tunc facto modico intervallo, emisit vocem magnam cum risu, et sic tradidit spiritum. Et ecce quidam energumenus, qui tunc ad beatæ Crucis glorium mundandus advenerat, arrepta manibus cæsarie . collisit se in terram, dicens : Heu ! heu ! heu nobis, qui tale damnum perpessi sumus! ve1 licuisset prius causas inquirere, et sic de potestate nostra fuisset ablata hæc anima ! Inquirentibus vero his qui aderant, quod esset hoc verbum quod loquebatur, respondit : Ecce animam puellae Michael angelas suscepit, et ipse eam ad cœ- tos evertit. Princeps vero noster, quemvos diabolum nominatis nihil in ea participatur. Post haec corpus aquis ablutum ita d candore niveo refulgebat, ut nullum linteum reperire abbatissa potuisset in prompt", quod corpore candidius cerneretur , induta tamen linteis mundis, sepulturæ mandata est. Nam et alia purella hujus monasterii visum vidit, quod sororibus retulit. Putabat, inquit, se iter aliquod conficere , et erat ei votum ut ad fontem vivum gra- diens perveniret. Cumque viam nesciret, vir quidam se obviam obtulit, dicens : Si , inquit , vis ad fontem vivum accedere , ego ero prævius itineris tui. At illa gratias agens, seqnebatur præcedentem. Quibns arn- bulantibus , pervenerunt ad fontem magnum , cujus aquæ tanquam aurum splendebant e , herbæ vero in modum diversarum gemmarum vernante luceradia- bant. Et ait vir ad eam : Ecce fontem vivum , quem multo laborc quæsisti. Satiare nunc ab ejus fluentis, ut fiat tibi fons aquae vivæ salientis in vitam æternam. Cumque illa avide ex his aquis hauriret, ecce ab alia parte veniebat abbatissa, et denudatam puellam induit earo veste regia; quæ tanta luce, auroque, et Monilibus refulgebat, ut vix posset intendi, dicente sibi abbatissa : Sponsus enim tuus mittit tibi haee Duncra. Hæc cum puella vidisset, compuncta est corde, et 303 post dies paucos rogavit abbatissam, ut sibi in qua includeretur cellulam præpararet. At t illa velociter pcrfecta , ait : Ecce , inquit, cellulam ; quid nunc desideras ? Puella vero petiit , ut recludi permitteretur. Quod cum ei præstitum fuisset, congregatis virginibus sibi beata Radegunde manum, lampadibus, tenente ad locum usque perducitur. Et sic vale faciens omnibus, et osculans singulas quasque, reclusa est. Obstructoque aditu per quem ingressa fuerat, ibi nunc orationi ac lectioni vacat.

XXX. Hoc anno Tiberius imperator migravit a sæculo, magnum luctum relinquens populis de obim suo. Erat enim summæ bonitatis, in eleemosynis promptus , in judiciis justus, in judicando cautissi- mus, nullum despiciens, sed omnes in bona voluntate complectens ; omnes diligens, ipse quoque , diligebatur ab omnibus. Hic cum ægrotare cœpisset, et se jam vivere desperaret, vocavit Sophiam augustam, dicens : Eccejam impletum sentio tempus vitæ meæ; nunc cum consilio tuo eligam, qui reipublicæ præesse debeat. Oportet enim strenuum eligi, qui pro me sit huic potestati g. At illa Mauricium quemdam elegit,dicens : Valde strenuus et sagax est vir iste , nam et sæpius contra inimicos reipublicæ dimicans , victorias obtinuit. Haec enim dicebat, ut isto transeunte, hujus conjugio necteretur. Sed Tiberius postquam consensum eognovh Augustae de hujus electione, jussit exornari filiam suam ornamentis imperialibus , et vocato Mauricio, ait : Ecce cum consensu Sophiæ augustæ ad imperium eligeris : in quo ut firmior sis, filiam meam tradam tibi. Et accedente puella, tradidit eam pater Mauricio, dicens : Sit tibi imperium meum cnm hac puella concessum. Utere eo [AI. ea] felix, memorque semper esto ut æqui- tale et justitia delecteris. 304 At ille accepta puella, duxit eam ad domum suam, et transacta solemnitate nuptiarum, Tiberius obiit. Igitur celebrato justitio a , Mauricius indutus diademate et purpura, ad circum processit; acclamatisquc sibi laudibus, largitis po- pulo muneribus, in imperio confirmatur.

XXXI. Denique Chilpericus rex legatos nepotis sui Childeberti suscepit, inter quos primus crat Egidius Rhemensis episcopus; quibus intromissis ad regem, data suggestione , dixerunt : Pacem quam cum domino nostro nepote tuo fecisti , petit a te om- nimodis conservari; cum fratre vero tuo pacern habere non potest, quia partem Massiliæ ei post mortem abstulit patris, fugacesque suos rctinct, nec eus vult ei remiUcre; ideo Childebertus nepos tuus charitatem, quam nunc tecum retinet, integre vult servare. Et ille : In multis, inquit , frater meus accessit cul- pabiHs. Nam si ordinem rationis filius meus Childebertus inquirat, cognoscet protinus, quod hujus col- ludo pater ejusest interfectus. Haec eo dicente Egidius episcopus ait : Si cum nepote tuo conjungc- < ris, ct ipse conjungitur tibi ; commoto exercitu, ultio quæ debetur super cum velocius inferetur. Quod cum juramento firmassent. obsidesque inter se de- di5sent, discesserunt. igitur fidens in promissis eorum Chilpericus, commoto regni sui exercitu, Parisios venit: ubi cum resedisset, magnum dispen- dium rerum incolis intulit. Berulfus vero dux cum Turonicis, Pictavis, Andegavisque, atquo Namneli- cis, ad terminum Bituricum venit. Desiderius vero et Bfadastes, cum omni exercitu Provinciae sibi commissae b, ab alia parte Bituricum vallant, multum vastantes per quas venerunt regioMes. Chilpericus vero jussit exercituro, qui ad eum accessit, per Pa- risios transire. Quo transeunte et ipse transiit, atque adMiglidunense c 305 castrum abiit, cuncta incendio tradens atque devastans. Et licet exercitus nepotis sui ad eum non venisset, tamen duces et le- gat! pjus cum ipso erant. Tunc misit nuntios ad su- pradictos duces, dicens : ingredimini BiturlCulu, et accedentes usque ad civitatem, sacramenta fidelitatis exigite de nomine nostro. Biturici vero cum quindecim millibus ad Mediolanense d castrum confluant, ibique contra Desiderium ducem confligunt ; factaque est ibi strages magna, ita ut de utroque exercitu amplius quam septem millia cecidissent. Duces quoque cum reliqua parte populi, ad civitatem pervenerunt, cuncta diripientes vel devastantes; talisque depopulatio inibi acta est, qualis nec antiQuitus est audita fuisse , ut nec domus remaneret nec vinea, nec arbores, sed cuncta succiderent, incenderent, dcbeliarent. Nam et ab ecclesiis auferentes sacra ministeria, ipsas incendio concremabant. Guntchramnus vero rex cum exercitu contra fratrem suum advenit e, totam spem in Dei judicio collocans. Qui die una jam vespere, missu exercitu, maximam partem de germani sui exercitu interfecit. Mane autem concurrentibus legatis, pacem fecerunt, pollicentes alter alterutro, at quidquid sacerdotes vel seniores populi judicarent, pars parti componeret, quae ter. minum legis excesserat: et sic pacifici discesserunt. Chilpericus vero rei cum exercitum suum a praedis arcere non posset, Rhotomagensem t comitem gladio trucidavit ; et sic Parisios rediit, omnem relinquens praedam, captivosque relaxans. At isti qni Biturigas obsidebant, accepto mandato ut reverterentur ad propria tantas prædas secumsustulerunt, ut omnis regio illa, unde egressi sunt, valde putaretur evacua- la, vel [I. et] de hominibus, vel de ipsis pecoribus. ingressus quoque exercitus Desiderii atque Rladaatis per Turonicum, incendia, praedas et homicidia tanta fecerunt, sicut solet contra inimicos fieri;nam et captivos abduxerunt, de quibus 306 spoliatos plurimos postea dhniseruot. Subsecutus est morbus pecorum hanc cladem, ita ut vix unicum remaneret; novumque esset si aliquis aut jumentun) g videret , aut cerneret buculam. Sed dum haec agerentur , Childebertus rex cum exercitu suo uno in loco residebat R. Nocte autem quadam commoto exercitu , magnum murmur contra Egidium episcopum et duces regis minor populus elevavit, ac vociferari cœ- pit, et publice proclamare: Tollantur a facie regis qui reguum ejus venumdant , civitates illius dominationi alterius subdunt, populum ipsius principis al- tenus ditionibus tradunt. Dum haec et his similia vociferando proferrent, facto mane, apprehenso armorum apparatu, ad tentorium regis properant, scilicet ut apprehensis episcopo et senioribus, vi opprimerent, verberibus afficerent, gladiis lacerarent. Quo eomperto, sacerdos fugam iniit, ascenso- que equite [7. equo] ad urbem propriam tendit. At populus ille cum clamore sequebatur, projiciens post eum lapides, evomensque convicia. Fuit tunc ei hæc causa præsidium, quod hi paratos equites [AI. equos] non habebant. Attamen lassatis sociorum equis, so- ius pertendit episcopus , tanto timore perterritus, ut unam caligam de pede'elapsam colligere non curaret : et sic usque civitatem veniens, se infra murorum Rhemensium septa conclusit.

XXXII. Ante paucos autem menses Leudastes b in Turonicum cum praecepto regis advenit, ut uxorem reciperet, ibique commoraretur. Sed et nobis epistolam sacerdotum manu subscriptam detulit, ut in communionem reciperetur. Sed quoniam litteras reginæ non vidimus, cujus causa maxime a communione remotus fuerat, ipsum recipere distuli, dicens : Cum reginae mandatum suscepero, tunc eum recipere non morabor. Interea ad eam dirigo; quae mihi scripta remisit, dicens : Compressa a multis aliud facere non potui, nisi ut eum 307 'abire permitterem : nunc autem rogo, ut pacem tuam non mereatur, neque eulogias de manu tua suscipiat , donec a nobis quid agi debeat, plenius pertractetur. At ego haec scripta relegens, timui ne interficeretur; accersitoque socero ejus hæc ei innotui, obsecrans ut se cautum redderet, donec reginæ animus leniretur. Sed ille consilium meum, quod pro Dei intuitu simpliciter insinuavi, dolose suscipiens, cum adhuc nobis esset illimicus, noluit agere quæ mandavi: impletumque est illud proverbium, quod quemdam senem nar- rantem audivi : c Amico inimicoque bonum semper praebe consilium, quia amicus accipit, inimicus sper- nit. t Spreto ergo hoc consilio, ad regem dirigit, qui tanc cum exercitu in pago Migtidunensi c degebat : deprecatusque est populum, ut regi preces funderet, ut ejus praesentiam mereretur. Deprecante igitur omni populo, rex se videndum ei præbuit. Prostra- tusque pedibus ejus veniam Oagitavit, cui rex : Cautum, inquit, te redde paulisper, donec visa regina conveniat qualiter ad ejus gratiam revertaris, cui multum inveniris esse culpabilia. At ille, ut erat in.. cautus ac levis, in hoc fidens , quod regis praesentiam meruisset, rege Parisios revertente, die Dominico in ecclesia sancta reginæ pedibus provołvitur, veniam deprecans. At itta trendens et exsecrans aspectum ejus, a se repulit, fusisque lacrymis, ait : Et quia non exstat de filiis, qui criminis mei causas inquirat, tibi eas, Jesu Domine, inquirendas committo. Prostrataque pedibus regis, adjecit : Vae mihi, quae video inimicum lueullI, et nihil ei prævaleo! Tunc repulsu eo a loco sancto, Missarum solemnia celebrata sunt. Igitur egresso rege cum regina de ecclesia sancta, Leudastes usque ad plateam est prosecutus , inopinans quid ei accideret; domosque negotiantum circumiens, species rimatur, argentum pensat, atque diversa orna. menta prospicit, dicens : Naec et haec 308 compa- rabo, quia multum mihi aurum argentumque resedit. Ista illo dicente, subito advenientes reginæ pueri, valuerunt eum vincire catenis. Ille veru evaginato gladio, unum verberat; reliqui exinde succensi felle, apprehensis parmis et gladiis super eum irruerunt. Ex quibus unus librans ictum, maximam partem capitis ejus a capillis et cute detexit. Cumque per pontem urbis fugeret, elapso inter duos axes, qui ponten faciunt, pede, effracta oppressus est tibia, ligatisque post tergum manibus, custodiae mandpa- tur; jussitque rex ut sustentaretur d a medicis, quo- adusque ab his ictibus sanalus, diuturno supplicio cruClarelur. ecum avillam scalem ductus fuisset, et computrescentibus plagis extremam ageret vitam, jussu reginae in terram projicitur resupinus, positoque ad cervicem ejus vecte immenso, ab alio ei gulam verberant e, sicque semper perfidam ageus vitam, justa morte finivit.

XXXIiI. Anno nono Childeberti regis partem Massiliæ Guntchramnus rex ipsi nepoti suo refudit. Legati principis Chilperici de Hispaniis regressi, nuntiaveverunt provinciam Carpitaniam C graviter a locustis fuisse vastatam, ita ut non arbor, non vinea, non slIva, non fructus aliquis, aut quidquam viride remaneret, quod non a locustis everteretur. Aiebant enhn inimicitias illas uæinter Leuvtchitdum et filium suum pullulaverant, vehementer augeri. Lues quoque magis in illis partibus saeviens multa loca devasta- bat 8, sed maxime apud urbem Narbonensem h vali. dius desæviebat, et jam tertia anno, quod ibidem apprebenderata et requieverat, popunque revertentes a iuga, iterum morbo consumpti sunt. Nam et Albigensis civitas maxima ab hoc incomModo laborabat. His diebus apparuerunt a parte Aquilonis nocte media radii multi, fulgore nimio relucentes, qui ad se venientes iterum separabantur, usquequo evanuerunt. Sed et caelum 309 ab ipsa septentrionali plaga ita resplenduit, ut putaretur auroram producere.

XXXIV. Legati b iterum ab Hispania venerunt, deferentes munera, et placitum accipientes cum Cbil- perico rege, ut filiam suam, secundum conniventiam anteriorem, filio a regis Leuvichildi tradere deberet in matrimonium: denique dato placito, et omnibus pertractatis, legatus ille reversus est, Sed Chilperico rei egresso de Parisiis , ut in pagum Suessionicum accederet, novus luctus ad venit. Filius d enim ejus, quem anno superiore sacro baptismate abluerat, a dysenteria correptus, spiritum exhalavit. Hoc enim fulgor ille, quem superius ex nube dilapsum memoravimus, figuravit. Tunc cum immenso fletu regressi Parisios, sepelierunt puerum, mittentes post legatum, ut reverteretur, scilicet ut placitam quod posuerat prolongaret, dicente rege : Ecce planctum in domo sustineo, et qualiter nuptias filiæ celebrabo? Voluit enim tunc aliam tiliam e illuc dirigere, quam de Audovera habebat, et eam in monasterio Pictavensi posuerat. Sed illa distulit, resistente praecipue beata Radegunde, et dicente: Non est enim dignum, ut puella Christo dicata iterum ad saeculi voluptates revertatur.

XXXV. Dum autem haec agerentur, nuntiatur reginæ puerum qui mortuus fuerat, maleficiis et incan- tationibus fuisse subducturo, ibique Mummolum præ- lectum i, quem jam diu regina invisum habebat , conscium esse. Unde factum est, ut epulante eo in domo sua, quidam de aulicis regis puerum dilectum sibi, qui a dysenteria correptus fuerat, lamentaretur. Cui præfectus respondit : Habetur mihi herba in promptu, de qua si dysentericus 310 hauriat, quam- libet desperatus sit, mox sanatur. Nuntiatis his re-. ginæ, majore furore succenditur. Interea appreben- sas mulieres urbis Parisiacae tormentis applicat, ac verberibus cogit fateri quae noverant. At illae conti.. tentur se maleficas esse, et multos occumbere letho se fecisse testatae sunt, addentes illud, quod nulla ratione credi patior : Filium, aiunt, tuum, o regina, pro Mummoli praefecti vita donavimus. Tunc regina tormentis gravioribus mulieribus affectis, alias euecat, alias incendio tradit, alias rotis ossibus confractis innectit. Et sic Compendium villam una cum rege secessit, ibique universa regi quae de praefecto audierat revelavit. Rex vero missis pueris jussit eum ar- eessiri, discussumque catenis onerant, et suppliciis subdunt. Trabi post tergum revinctis manibus appen- dilur, et ibi quid maleficii noverit, interrogatur. Sed nihil de his quæsuperius memoravimus, confitetur. Hoc tamen protulit saepius se inunctiones et potiones, quæ ei regis reginaeque gratiam praeberent, ab his mulieribus suscepisse. Depositus igitur de pœna, vocat ad se lictorem, dicens : Nuntia domino meo regi, quia nihil mali sentio de his quae illata sunt. His auditis rex : Verumne R est, inquit, hunc esse maleficum, si de his nihil est læsus pœnis? Tunc extensus ad trochleas, tandiu loris triplicibus cæsus est, quoadusque ipsi lassarentur tortores : posthaec sudes ungulis manuum pedumque de6gunt. Cumque in hoc causa ageretur, ul ad decidendam cervicem ejus gladius immineret, a regina viam obtinuit, sed non fuit minor morte humilitas subsecuta. Nam impositus plaustro, ad Burdegalensem urbem, in qua ortus fuerat, ablata omni facultate, transmitti- tur; in via vero ictuatus h sanguine, vix accedere quo jussus est valuit. Sed non post multum tempus spiritum exhalavit. Posthaec regina apprehenso pue- ruli thes'auro, tam vestimenta quam reliquas species, vel ex serico, aut quocunque vellere invenire potuit, igne consumpsit; quod ferunt quatuor plaustra le- vasse : aurum vero et argentum fornace conflatum reposuit, ne aliquid integrum remaneret, quod ei planctum filii in memoriam revocaret.

XXXVI. Ætherius i vero Luxoensis episcopus, cujus supra meminimus, hoc ordine a civitate Ma vel expulsus est, vel receptus Clericus quidam exstitit ex Cenomannica urbe, luxuriosus nimis, amatorque mulierum, et gulæ ac fornicationis, omnique ilnUHJlI- ditiæ valde dcuitus. Hic mulieri [Al. mulieris] cujusdam sæpius scorto commixtus, coman capitis totondit, mutJtoque virili habitu a, secum in aliam civitatem deduxit, ut suspicio adulterii autfrretur, cum inter incognitos devenisset Erat enim mulier ingenua genere, et de bonis arta parentibus. Comperto autem post dies multos propinqui ejus quæ acta fuerant, ad ulciscendam humilitatem generis sui velocius properant, repertumque clericuli vm- ctum custodiae Inancipant; mulierem vero igni consumunt. Et, sicut cogit auri sacra fames, clericum sub pretio venundari procurant, ea videlicet ratione, ut aut esset qu redimeret, aut certe morti addicere- tur obnoxius. Cumquc hæc Ætherio episcopo delata fuissent, misericordia nlalus, datis viginti aureis b, eum ab imminenti exemit interin. Igitur postquam vitæ donatus est, profert se litterarum esse doctorem, prominens sacerdoti, quod si ei pueros delegaret, perfectos eos in litteris redderet. Gavisus auditu sacerdos, pueros civitatis collegit, ipsique delegat ad docendum. Denique cum jam honoraretur a civibus, et pontifex ei aliquid terrae vinearumque largitus fuisset, ac per domos parentum 312 eorum quos erudie- bat, invitaretur, reversus ad vomitum, unius pucruli matrem , immemor anterioris injuriæ, concupiscit. Qnod cum pudica viro mulier declarasset, conjuncti parentes cjus gravissimis clericum tormentis subdentes, interimere voluerunt. Quem sacerdos iterum misericordia motus. castigatum verbis lenibus !ibe- ravit, honorique restituit. Sed mens læva nunquam ad bonitatem potuit inclinari, sed potius factus est ejus inimicus, a quo sæpius fuerat de morte redeol- ptus. Conjunctus est enim archidiacono civitatis, et se episcopatu dignum proferens, episcopum molitur occidere. Locatoque clerico, qui cum bipenne per- Cuteret, ipsi ubique discurrunt, mussItant, amicitias dam illigant, proferunt præmia, ut si sacerdos obiret, ipse succederet. Sed misericordia Domini anticipavit eorum perfidiam, crudelitatemque iniquorum humi- num veloci pietate repressit. Die vero quo sacerdos operarios in agro aggregaverat ad sulcandum, cleri- eus antedictus rum securi prosequitur sacerdotem nihil de bis penitus scicnLem. Tandem ibitur haec ; advertens : Quid tu, inquit, me attentius cum hac bipenne proseyueris9 At ille timorc perterritus, ad genua viri provolvitur, dicens : Fortis esto, sacerdos Dei. Nam scias lue emissum ab archidiacono ac præ- ceptore, ut te securi percuterem. Quod cum sæpius facere voluissem, et. ictum dextra suspensa librarem, tegebantur tenebris oculi mei, et aures obserabantur, totumque corpus tremore quatiebator; sed et manus absque virtute erant, et quae optabam implere non cum vero poteram : manus deposuissem, nihil mali sentiebam omnino. Cognovi enim quoniam tecum est Dominus, eo quod non potui aliquid Libi nocere. Haec co dicente, Oevit sacerdos, imponens silentium cle- r!co, reversusque domum coenae discubuit. Qua ela- in cta, strato suo quievit , habens circa lectum suum multos lectulos clericorum c. Denique diffisi hi de 313 clerico, per se nefas perficere cogitantes, nova argumenta machinantur, per quæ, aut eum vi exstin- guerent, aut certe crimen, quo a sacerdotio divelle- retur, imponerent. interea quiescentibus cunctis media fere nocte cubiculum sacerdotis irrumpunt, exclamantes voce magna, atque dicentes vidisse se mulierem a cubiculo cgredi, ipsamque ob hoc dimisisse, dum ad episcopum festinassent. Et sane pars haec d et consilium diaboli fuit, ut in tali ætate crimen imponerent sacerdoti, qui erat fere septuaginta annorum. Nec mora , conjuncte secum iterum antedicto clerica, alligatur sacerdus catenis ab ejus manibus, de cujus collo saepius vincula discusserat, et arduae custodiae mancipatur ab eo, quem de coenosis carceribus p!erumque liberaverat. At ille cognoscens inimicos sibi vehementer invaluisse, Domini misericordiam cum lacrymis in vincula compactus exorat. Mox opprimuntur somno custodes, soluntisque divinitus vinclis, de custodia procedit innoxius, noxiorum frequentissimus liberator: deinde dilapsus, ad regnunt Guntchramni regis transiit. Quo discedente, Ifberius jam conjuncti satellites ad regem Chilpericum pro- peran pro episcopatu petendo , multa crimina de episcopo proloquentes, addentes ista:In hoc co- goosce, rex gloriosissime, vera esse haee quae dicimus, quia mortem pro sceleribus timens ad fratris tui transii regnum. Quod ille non credens, hos ad civitatem redire jubet. Dum haec agerentur, mœsti cives de pastoris absentia, cognoscentes omnia quas de eo acta fuerant per invidiam et avaritiam perpetrata, apprehensum cum satellite archidiaconum injuriæ subdentes, ad regem petierunt, ut reciperent sacerdotem suum. At rex legatos fratri suo dirigit, asserens nihil se criminis in episcopo reperisse. Tunc Guntchramnus rex , ut erat benignus et profluus ad miserandum, multa ei munera contulit, dans etiam epistolas per omnes episcopos regni sui, ut peregrinum aliquo e pro Dei intuitu consolarentur. 314 Tunc circumiens civiatates , tanta ei a sacerdotibus Dei collata sunt, tant in vestibus quant in auro, ut vix civitati quæ meruerat posset inferri; impletumque est illud quod ait Apostolus : Quia diligentibu. Deum omnia coucurrunt in bonum (Rom. VIII, 98). Nam huic peregrinatio divitias attulit, et exsilium opes multas invexit. Posthaec regrediens a civibus cum tali honore susceptus est, ut prae gaudio flerent, et benedicerent Deum ł qui tandem ecclesiæ tantum restituit sacerdotem.

XXXII. Lupentius a vero abbas basilicae sancti Privati martyris urbis Gabalitanæ, a Brunichilde regina arcessitus, advenit. Incusatus enim , ut ferunt, fuerat ab Innocentio supradict:e urbis comite, qnod profanum aliquid effatus de regina fuisset. Sed discussis causis, cum nihil de crimine majestatis conscius esset inventus, discedere jussus est. Verum ubi viam carpere coepit, iterum ab autedicto comite captus, et ad Ponticonemvillam deductus, multis suppliciis est affectus; dimissusque iterum ut redircl. cum super AXOnam fluvium tentorium tetendisset, iterum irruit super cum inimicus ejus. Cujus vi oppressi amputatum caput in culeum oneratum lapidibus posuit, et flumini dedit; reliquum vero corpus vinclum cum saxo immersit gurgilj. Post dies vero paucos apparuit quibusdam pastoribus, et sic extractum a Oumine sepulturæ mandatum esL. Sed dum necessitates funeris pararentur, et ignoraretur quis esset e popu. lo, præsertim cum caput truncati non inveniretur, subito adveniens aquila levavit culeum a fundo fluminis, et ripæ deposuit: admirantesque qui aderant, apprehenso culeo, dum sollicile quid contineret inquirunt. caput truncati reperiunt, et sic cum reliquis artubus est sepultum. Nam ferunt nunc et lumen toi divinitus apparere : et si infirmus ad bunc tumulum fideliter deprecatus fucrir, accepta sospitate recedit.

XXXVIII. Theodosius b Rutenorum episcopus, qni sancto Dalmatio 315 successerat, diem obiit : in quaecclesia intantum pro episcopatu intentiones et .scandala orta convaluerunt, ut pene sacris ministenorum vasis et omni facultate meliori nudaretur : verumtamen Transobadus presbyter rejicitur, et innocentius c Gabalitanorum comes eligitur ad episcopalum, opitutante Bronichilde regina. Sed assumpto episcopatu, confestim Ursicinum Cadurcinæ urbis episcopum lacessere caepit, dicens, quia dioeccses Itutenæ Ecclesiae debitas reLincret. Unde factum est, ut diuturna intentione gliscente, post aliquot annos conjunctus metropolis a cum suis provincialibus apud urbem Arvernam residens, judicium emanaret, acili- cet ut parochias, quas nunquam utena ccesia tenuisse recolebatur, reciperet : quod ita factum est.

XXXIX. Remigius e Biturigum episcopus obiit : cujus post transitumgravi incendio pars maxima civitatis cremata cst, ibique r illa quæ hostiliati resederant perierunt. Posthæc Sulpicius in ipsa urbe all sacerdotium Cuntchramno rege favente, præeligitur. Nam cum multi munera offerrent haec rex episcopatum quærentibus respondisse fertur : Non est princi- patus uostri cunsuetudo, sacerdotium venundare sub prelin, sed nec vestrum cum præmiis comparare : ne et nos turpis lucri infamia notemur, et vos Mago Simoni comparemini. Sed juxta Dei præscientiam Sulpicius vobis crit episcopus. Et sic ad clericatum deductus, episcopatum ecclesiæ supradictæ suscepit. Est enim vir valde nobilis, et de primis senatoribus Galliarum in liueris bene eruditus rhetoricis, in me- tricis vero artibus nulli secundus. Hic synodum illam, cujus supra meminimus, pro parochiis Cadorcinis Geri commonuit.

XL, Legatus vero,Oppita nomine, de Hispaniis advenit, multa munera 316 Chilperico reni deferens. Timebat enim rex lIispanorurn, ne Childebertus exer. citum ad ulciscendam sororis suae injuriam commoveret : quia Leuvichildus apprehensum filium suam Hermenegildum, qui sororem r Childeberti acceperat, retruserat in custodiam, ipsa muliere cum Græcis re licla. Igitur cum die sancto Paschas hic legatus Turo, nis advenisset, sciscitati sumus, utrum nostrae religionis esset. Respondit ipse se hoc credere quod catholici croount. Exindeprocedens nobiscum a ecclesiam, Missarum solemnia tenuit; sed neque pacem cum nostris fecit, neque de sacrificiis communicavit b. Cogn itumque est mendaciunt esse quod dixerat se esse catholicum. Nihilominus att convivium invitatus adfuit. Cumque ego sollicitus requirerem quid crederet, respondit : Credo Patrem et Filium et Spiritum sanctum unius essa virtutis. Cui ego respondi : Si hæc, ut asseris, credis, quae obstitit causa ut de sacriticiis, quæ Deo offeri- mus, communicare differres? Et ille : Quia, inquit, Gloriam non recte respondetis; nam juxta Paulum apostolum nos dicimus : Gloria Deo Patri per Filium: vos autem dicitis : Gloria Patri et Filio et Spiritui sancto; cum doctores ecclesiarum doceant. Patrem per Filium nuntiatum fuisse in lDundo, sicut ipse Paulus ait : Regi autem sæculorum immortali, invisibili, soli Deo honor et gloria in sæcula sæculorum, per Jesum Christum Dominum nostrum (1 Tim. I, 17). Et ego respondi : Patrem per Filium annuntiatum nulli catholico esse incognitum reor; sed sic praedicavit Patrem In sæculo, ut et se virtutibus ostenderet Deum. Deo autem Patri haec necessitas fuit Filium mittendi ad terras, ut ostenderet Deum : ut quia mundus patriarchis, et prophetis, atque ipsi latori Ie- gis non crediderat, saltem vel Filio crederet. Ideoque necesse est, ut sub significatione personarum gloria detur Deo. Dicimus ergo : Gloria Deo Patri qui misit Filium ; gloria Deo Filio, qui sanguine suo redemit mundum ; gloria Deo Spiritui sancto, qui san- etificat hominem jam redemptum. Nam tu qui dicis Gloria Patri per Filium, adimis gloriam Filio; quasi ipse non sit gloriosus cum Patre, propterea quod eum annuntiavit in mundo. Nuntiavit, ut diximus, Filius Patrem in mundo, sed multi non crediderunt, dicente Joanne evangelista : In sua a propria venit, et sui eum non receperunt. Quotquot autem eum receperunt, dedit eia potestatem filios Dei fieri, his gui cre- dunt in nomine eju. (Joan. I, 11, 12). Nam tu qui Paulo apostolo derogas, et sensum ejus non intelligis, percipe quam caule loquitur, et juxta [ Al. juste] ut recipere quis potest, adverte qualiter prædicat inter gentes incredulas, ut nulli onus grave videatur impo- aere, sicut quibusdam dicit : Lac b "obis potum dedi non euam ; nondum enim polerati" aed nec adhuc quidem potestis (7 Cor. III, 2). Perfectorum eat enim, solidus. cibus (Heb. v, 14). Sed et aliis dicit : Nihil vobis prædicavi, niai Christum, et hunc crucifixum (1 Cor. II, i). Nunc autem quid vis, o tu hæretice, quia Paulus Christum tantum crucifixum prædicavit, re- surrexisse tu dubitas 1 Adverte potius cautelam ejus, et vide astutiam, quid aliis dicit, quos robustiores videbat in fide : Et ii, inquit, nouimus Christum c crucifixum, nunc autem jam non novimus (II Cor. v, 16). Nega ergo tu accusator Pauli, si tanta mentem de- mentia cepit, quia nec crucifixus est. Sed, quæso, relinque ista et audi consilium melius : adhibe collyria oculis lippis, et lucem praedicationis apostolicae percipe. Secundum homines enim loquebatur Paulus humilius, ut eos ad celsioris fidei fastigia sublevaret, sicut alibi ait : Omnibus omnia factus sum, ut omnes lucrifacerem (7 Cor. IX, 22). Nunquid homo mortalis nun est daturus gloriam Filio, quem ipse Pater non semel, sed bis et tertio glorificavit e cœlo? Ausculta quid de coelis loquitur, cum idem Filius, descendente Spiritu sancto, sub Joannis manu baptizaretur. Hie eat, ait, Filius meus dilectUl, in quo bene complacui (Matth. XVII, 5). Certe si oppilatas haLes aures, ut ista non audias, crede apostolis quid 318 in monte audierint, cum trantiguratus Jesus in gloria loqueretur cum Moyse et Helia, Nempe de nube splendida Pater ait : Hic eat Filius meus charissimus, ipsum audite (II Pet. I, 17). Ad hæc haereticus respondit : Nihil in his testimoniis Pater de gloria loquitur Filii, nisi tantum ipsum Filium monstrat. Et ego : Si enim ista sic recipis, proferam tibi aliud testimonium, in quo Pater reddidit Filium gloriosum. Veniente autem Domino ad passionem, cum ille diceret: Pater glori- fica Filium tuum, ut Filius tuus glorificet d te (Joan. XVII, i); quid ei Pater respondit de cœlo? Nonne ait: Et glorificavi, et iterum glorificabo (Joan. XII, 28)? Ecce enim Pater glorificat eum propria voce, et tu ei gloriam conaris adimere? Voluntatem quidem osten. dis , sed potestas nulla suppetit. Nam qui Pauli apostoli accusator elistis, audi ipsum imo Christum in ipso loquentem : Omnis lingua confiteatur, quia Dominu, Jesua Christus in gloria ut Dei Patris (Philip. a, 11). Quod si nunc communis est cum Patre gloria, et in ipsa qua nunc Pater est gloria cOlumoratur, qualiter eum tu quasi inglorium exhonoras? Aut cur non erit ei reddenda gloria inter homines, qui pari gloria cum Patre regnat in cœlis? Confitemur ergo Christum Filium Def Deum verum. Ideoque quia deitas una, una erit et gloria. Posthaec dato silentio, ab altercatione cessatum est, Ille quoque ad Chilpericum regem accedens, oblatis muneribus quæ rex Hispa-. norum miserat, in Hispaniam est regressus.

XLI. Comperto autem Chilpericus rex quod Guntchramnus frater ejus cum Childeberto nepote suo pacem fecerat, et civitates, quas violenter invaserat, ei simul vellent auferre, cum omnibus thesauris suis in Cameracensem urbem discessit, et omnia quæ melius habere potuerat, secum tulit. Misitque ad duces et comites civitatum nuntios , ut muros compo- nerent urbium, resque suas cum uxoribus et filiis infra murorum munimenta concluderent, atque ipsi, si necessitas exigeret, repugnarent viriliter, ne eis pars adversa noceret, illud addens: Et si aliquid perdideritis, cum de inimicis 319 ulciscemur, maoraconquiretis; nesciens patrationem victoriarum in manu Dei consistere. Deinde saepius exercitum COUlmovel, et iterum infra terminum requiescere jubet. His diebus ei filius natus est, quem in villa Victoriacensi e nutrire præcepit, dicens : Ne forte dum pubticevidetur, aliquid mali incurrat et moriatur.

XLII. Childebertus vero rex in Italiam abiit. Quod cum audissent Langobardi r, timentes ne ab ejus exercitu caederentur, subdiderunt se ditioni ejus, multa ei dantes munera, ac promittentes se parti ejus esse fideles atque subjectos ; patratisque cum his omnibus quae voluit rex, in Gallias est regressus, atque exercitum commoveri præcepit , quem in Hispaniam dirigi jussit . sed quievit 8. Ab Impera- ture autem Mauricio ante hos annos quinquaginta willia solidorum acceperat, ut Langobardus de Italia extruderet. Audito autem imperator, quod cum his in pace conjunctus est, pecuniam repetebat : seo hic. fidus a solatiis , De responsum quidem pro hac re voluit reddere.

XLIII. In Gallicia b quoque novae res actae sunt. quae desuperius c memorabuntur. Igitur cum Herme- uegHdus, sicut supra diximus a, patri infensus esset, et icivitate Quadam Hispaniae cum conjuge resideret, solatio fretus imperatoris, atque Mironis 0 Gal-] liciensis regis, patrem iniit ad se cum exercitu venire cognovit, consiliumque qualiter venientem aut repelleret, aut necaret : oesciens miser judicium sibi imnnnere divinum, qui contra genitorem, quam- libet hæreticum, talia cogitaret, Habito ergo traclatu, de multis virorum millibus trecentos viros elegit armatos, et infra castrum Osser f, 310 in cujus ecclesia fontes divinitus complentur, includit : ut scilicet primo impetu ab his pater territus ac las- salus, facilius ab inferiori manu, quae erat plurima, vinceretur. Denique his dolis Leuvichildus rex cognitis, cogitatione maxima fatigatur. Si, inquit, illuc cum omni exercitu abiero, conglobatus in unum exercitus adversariorum jaculis crudelissime sauciatur. Si vero cum paucis vadam, virorum fortium manum nequeo superare ; tamen cam omnibus ibo 8. Et accedens ad locum viros protrivit, castrumque combussit, sicut jam superius memoratum est. Patrata quoque victoria, cognovit Mironem regem contra se cum exercitu residere Quo circumdato, sacramenta exigit sibi in posterum fore fidelem. Et sic datis sibi invicem muneribus, unusquisque ad propria est regressus. Sed Miro postquam in patriam rediit, non multos post dies conversus ad lectulum, obiit: infirmatus enim ab aquis Hispaniae fuerat ma- lis, aeribusque incommodis. Quo defuncto, filius ejus Eurichus Leuvichildi regis amicitias expetit; datoque, ut pater fecerat, sacramento, regnum Gall ciense suscepit. Hoc vero anno cognatus ejus Audica b, qui sororem illius desponsatam habebat, cum exercitu venit, apprehensumque clericum i tacit, ac diaconatus sive presbyterii ei imponi honorem jubet : ipse vero accepta soceri sui uxore j, Galliciense regnum obtinuit. Leuvichildus vero filium Ruum Hermeue- gildum cepit, et secum usque Toletum adduxit, con- demnans eum exsilio; uxorem tamen ejus a Graecis eripere non potuit.

XLIV. Locustae quoque de Carpitania provincia ł quam per quinque vastaverant annos, hoc anno 321 progressæ, aggeremque publicum tenentes, ad aliam se provinciam, quae huic vicina erat provinciæ, cuntulerunt. uare spatium in centum k quinquaginta extenditur millia longitudo ; latitudo vero in centum millibus terminatur. Hoc anno multa prodigia apparuerunt in Galliis, vastationesque multae fuerunt ill populo. Nam mense Januario rosae visae sunt ; circa solem quoque circulus magnus apparuit, diversis coloribus mistus, ut solet in illu caelestis iris aut- hitu pluvia discedente 1 monstrari. Pruina graviter vineas exussit; tempestas etiam subsecuta vincas segetesque per plurima loca vastavit, residuum quoque grandinis siccitas immensa consumpsit. Exi- guusquc fructus in aliquibus vineis visus, ill aliis vero Dullus, ita ut irati contra Deum bOlnioes. pate- facLis aditibus vinearum, pecora vel jumenta, intro- miuerent, noxias sibi immiscentes miseri preces , atque dicentes : unquam insvineis palmes nascatur in sempiternum. Arbores vero, quae mense Julio poma protulerant, meuse Septembri fructuI alius ediderunt. Morbus pecorum iteratus invaluit, ita ut vix quidquam remaneret.

XLV. Interim adveniEntibus Kalendis Septembri- bus, Gotthorum magna legatio ad regem Chilpericum accedit. Ipse vero jam regressus Parisios, fami- lias multas de domihus fiscalibus m auferri præcipit, et in plaustris componi; multos quoque flentes et nolentes abire, in custodiam retrudi jussit, ut eos facilius cum filia transmittere posset. Nam ferunt multos sibi ob hanc amaritudinem vitam laqueo ex- torsisse, dum de parentibus propriis auferri metuebant. Separabatur autem filius a patre, mater a filia, et cum gravi gemitu ac maledictionibus discedeballt; tantusque planctus in urbe 322 Parisiaca erat, ut planctui compararetur Ægyptio. Multi vero meliores natu a, qui vi compellebantur abire, testamenta con- diderullt, resque suas ecclesiis deputantes, atque petentes, ut cum in Hispanias puella introisset, sta- . tim testamenta illa, tanqnam si jam essent sepulti, reserarentur. Interea legati regis Chi deberti Parisios advenerunt, contestantes Chilperico regi, lit nihil de civitatibus, quas de regno patris sui tenebat, auferret, aut de thesauris ejus in aliquo filiam mu-; nerareL, ac non mancipia, non equites [AI. cquos], non juga boum, neque aliquid hujuscemodi de his auderet attingere. De quibus leg3tis unum ferunt clam interemptum, sed nescitur a quo. Suspicio tamen vertebatur ad regem. Promittens vero ChilperiCus rex nihil de his contingere, convocatis melioribus Francis, reliquisque fidelibus, nuptias celebravit filiæ suæ b. Traditaque legatis Gouhoruln, magnos ei thesauros dedit; sed et mater cjus immensum pondus auri argentique, sive vestimentorum protulit, ita ut videns hæc rex, nihil sibi remansisse putare!. Quem cernens regina commotum, conversa ad Fran- coa, ita ait: Ne putetis, o viri, quidquam hic de thesauris anteriorum regum haberi. Omnia enim quae cernitis, de mea proprietate oblata sunt, quia milii gloriosissimus rex multa largitus est. Et ego nonnulla de proprio congregavi labore c, et de domihus nihi concessis, tam de fructibus quam de tributis; plurima reparavi. Sed et vos plerumque me muneribus vestris ditastis, de quibus suut ista quae nunc coram videtis ; nam hic de thesauris publicis nibil habetur. Et sic animus regis delusus est. Nam tanta fuit multitudo rerum, ut aurum argentumque, et reliqua ornalnenLa, quinquaginta plaustra leva- rent. Franci vero multa 313 munera obtulerunt : alii aurum, alii argentum, nonuulliequites [I. equos], plerique vestimenta, et unusquisque ut potuit donativum dedit. JaIn Pero valefaciens puella, post !acry- mas et oscula, cum de porta egrederetur, uno far- rucæ effracto axe, omnes Maia-hora xerunt: quod a quibusdam pro auspicio susceptum est. Demque hæc de Parisiis progressa, octavo ab urbe milliario tentoria figi præcepit. Surgentes enim quinquaginta viri de nocte, apprehensis centum equitibus [Al. equis] optimis, totidemque frenis aureis, ac duabus catenis magnis, ad Childebertum regem fuga dilapsi abierunt. Sed et per totum iter cum labi fluis pot.uisset, effugiebat, ferens secum quae arripere potuisset. Apparatus quoque magnus expensæ d de diversis civitatibus in itinere congregatus est, in quo nihil de fisco suo rex dari praecepit, nisi omnia de pauperum conjecturis e. Sed quoniam suspicio crat regi , ne frater aut nepos aliquas insidias puellæ in via pararent, vallatam ab exercitu pergere jussit. Erant autem cum ea viri magnifici : Bubo dux, filius Mummolenui, cum uxore, quasi paranymphus; Domegiselus, et Ansoualdus; major domus autem Waddo i, qui olim Santonicum rexerat cmitatum : reliquum vero vulgus super quatuor millia erat. Caeteri autem duces et camerarii g, qui cum ea prope- raverant, de Pictavo regressi sunt; isti vero iter conficientes, pergebant ut poterant. Per quam viam tanta spolia, tantaeque prædæ factæ sunt, ut vix va- icant enarrari; nam hospitiola pauperum exspolia- bam, vineas devastabant, ita ut incisis caudicibus cum uvis h auferrent, levantes pecora, vel quidquid invenire potuissent, nihilque per viam qua gradie- bantur relinquentes; impletumqae est quod dictum est per Joel prophetam : Residuum locuIlæ comedit eruca i, et residuum erucae comedit bruchus, et rai- daum bruchi comedit rubigo (JoeL I, 4). Ita et boC actum est tempore, 324 ut residuum pruinae pro- Mereret Lernpestas, et residuum tempestatis exureret siccitas, et residuum siccitatis auferret hostilitas.

XLVI. His itaque cum hac praeda pergentibus, Chilpericus, Nero nostri temporis et Herodes, ad villanI Calensem, quae distat ab urbe Parisiaca quasi centum stadiis, accedit , ibique venationes exercet. Quadam vero die regressus de venatione, jam subobscura nocte, dum de equo susciperetur, et unam manum super scapulam pueri retineret, adveniens quidam eum cultro percutit sub ascellam, iteratoque Ictu ventrem cjus perforat; statimque pro- j fluente copia sanguinis tam per os quam per aditum vulneris, iniquum fudit spiritum. Quam vero mali- tiam gesserit, superior lectio docet. Nam regioneS plurimas saepius devastavit atque succendit; ac quibus nihil dol oris, sed lætitiam magis habebat, sicut quondam Nero. cum inter incendia palatii tragœdias decantaret a. Persæpe homines pro facultatibus eorum injuste punivit; in cujus tempore pauci quo- dammodo episcopatum cleriei meruerunt. Erat enim gulae deditus, cujus deus venter fuit, nullumque se asserebat esse prudentiorem; confecitque duos Ii- bros, quasi Sedulmm meditatus, quorum versiculi debiles nulli pedibus subsistere possunt, in quibus, dum non intelligebat, pro longis syllabas breves po- suit, et pro brevibus longas statuebat; et alia opuscula, vel hymnos, sive missas b, quæ nulla ratione suscipi possunt. Causas pauperum exosas balJebat, sacerdotes Domini assidue blasphemabat ; nec aliunde manis dum secretus csset, exercebat ridicula vel jocos, quam de ecclesiarum episcopis. mum . re. rebat leveln, alium superbum, ilium abundantem, istum luxuriosum ; illum asserebat elatum, hunc tumidum : nullum plus c odio habens quam ecclesias. Aiebat enim plerumque : Ecce pauper remansit fiscus noster, ecce 3$5 divitiae nostræ ad ecclesias sunt translatæ. Nulli penitus, nisi soli episcopi, regnanL; periit honor noster, et translatus est ad episcopos civitatum. Haec aiens [Al. igens] assidue, testamenta quae in ecclesias conscripta erant, plerumque disrupit, ipsasque patris sui praeceptiones, putans quod non remaneret qui volunt3tern ejus ser- .aret, sæpe calcavit. Jam de libidine atque luxuria non potest reperiri in cogitatione, quod non perpe- trasset ill opere, novaque semper ad lædendum populum ingenia perquirebat; nani si quos hoc tempore culpabiles reperisset, oculos eis jubebat erui. Et in præceptionibus, quas ad judices pro suis uti- litatibus dirigebat , haec addebat: c Si quis præcepta nostra contempserit, oculorum avulsione 326 multetur. » Nullum unquam pure dilexit, a nullo dilectus est; idcoque cum spiritum exhalasset, um. nes cum reliquerunt sui .ulfus autem vanectensis episcopus, qui jam tertia die in tentorio residebat, ct ipsum videre non poterat. ut eum interemptum audivit , advenit; ablutumque vestimentis melioribus induit, noctem in hymnis deductam , in navim levavit, et in basilica sancti Vincentii qu:u est Parisiis, sepelivit a, Fredegunde regina in ec clesia derelicta f.

Explicit liber sextus Georgii Florentis, sive Gregorii Turonensis episcopi. Dco gratias.

327 328 INCIPIUNT CAPITULA LIBRI SEPTMI

I. De obitu sancti Salvii Carnotenorum episcopi.

II. De collisione Carnotenorum et Aurelianensium.

III. De interitu Vedasti cognomento Avi.

IV. Quod Fredegundis in ecclesiam confugit ; et de thesauris ad Childebertum ductis.

V. Quod Guntchramnus rex Parisios venit.

VI. Quod idem rex ea, quæ de Childeberti erant, sibi subegit.

VII. Quod legati Childeberti Fredegundem requirunt.

VIII. Quod rex populum petiit, ne, ut fratres ejus, interimatur

IX. Quod Rigunthis a Desiderio thesauris ablatis retenta est.

X. Quod Gundovaldus in regno elevatus est ; et de Rigunthe filia regis Chilperici.

XI De signis quæ apparuerunt.

XII. De signis incendio regionis Turonicæ , et virtute sancti Martini.

XIII. De incendio et prædis Pictavæ urbis.

XlV. De legatis Childeberti regis ad Guntchramnum regem missis.

XV. De malitia Fredegundis.

XVI. De regressu Prætextati episcopi.

XVII. De Promoto episcopo.

XVIII. De eo quod regi dictum est, ut se cautum redderet, ne occideretur.

XIX. Quod regina in vilam abire jussa est.

XX. Quod eadem ea isit qui Brunichildem necaret.

XXI. De fuga et custodia Eberulfi [Mss. al. Berulfi.]

XXII. De malitia ejus.

XXIII. De Judæo interfecto cum suis.

XXIV. De præda urbis Pictavæ.

XXV. De spoliis Marileifi.

XXVI. Quod Gundovaldus civitates circumit.

XXVII.De injuria Magnulfi [Mss. al. Aginulfi] episcopi.

XXVIII. Quod exercitus inante accessit.

XXIX. De interitu Eberulfi.

XXX. De legatis Gundovaldi.

XXXI. De reliquiis sancti Sergii martyris.

XXXII. De aliis Gundovaldi legatis.

XXXIII. Quod Childebertus ad Guntchramnum patruum suum venit.

XXXI V. Quod Gundovaldus Convenas abiit.

XXXV. De basilica sancti Vincentii martyris Agennensissvastata.

XXXVI. De collocutione Gundovaldicum exercitu.

XXXVII. De bello contra urbem.

XXXVIII. De interitu Gundovaldi.

XXXIX. De interitu Sagittarii episcopi et Mummoli.

X L. De thesauris Mummoli.

XLI. De gigante.

X LII. De virtute sancti Martini.

XLIII. De Desiderio et de Wadone.

XLIV. De muliere pythonissa.

XLV. De fame anni præesentis.

XLV V. De interitu Christophori.

XLVII. De bello civili inter cives Turonicos.