The Etymologies

LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS.

CAPUT PRIMUM. De auctoribus legum.

i. Moyses a genti Hebraicæ primus omnium divinas leges sacris Litteris explicavit. b Phoroneus rex Græcis primus leges judiciaque constituit.

2. c Mercurius Trismegistus primus leges Ægyptiis tradidit. a Solon primus leges Atheniensibus dedit. a Lycurgus primus Lacedæmoniis jura ex Apollinis auctoritate confinxit.

190 3. f Numa Pompilius, qui Romulo successit in regnum, primus leges Romanis edidit; deinde g cum populos sediliosos magistratus ferre non posset, dccemviros legibus scribendis creavit, qui leges ex libris Solonis in Latinum sermonem translatas XII tabulis exposuerunt.

4. Fuerunt autem hi : Appius Claudius, T. Genutius, P. Sextius, Spur. Veturius, C. Julius, A. Manlius, Ser. Sulpitius, h P. Curiatius, T. Romilius, Sp. Postumius. IIi i dccemviri legum conscribendarum elecli sunt.

5. i Leges autem redigere in libris primus con- sui Pompeius instituere voluit, sed non persetera. vit, obtrectatorum metu; k deinde Cæsar coepit id facere, sed ante interfectus est.

6. Paulatim autem antiquae leges vetustate atque incuria exuluerunt; quarum etsi nullus jam usus est, notitia tamen necessaria videtur.

7. 1 Novae a Constantino Cæsare coeperunl, et re. liquis succedentibus; 191 erantque permistæ, et inordinatæ. m Postea Theodosius minor Augustus ad similitudinem Gregoriani et Hermogeniani Codicem factum constitutionum a Constantini temporibus, sub proprio cujusque imperatoris titulo, disposuit, quem a suo nomine Theodosianum vocavit.

CAPUT II. De legibus divitiis et humanis.

i. Omnes aulem leges, aut divinæ sunt, aut humanæ. Divinae natura, humanae moribus constant; ideoque hae discrepant, quoniam aliæ aliis gentibus placent.

2. n Fas lex divina est; jus lex humana. o Transire per alienum fas est, jus non est.

CAPUT III. Quid differant inter se jus, leges et mores.

1. Jus a generale nomen est, lex autem juris est species. Jus b autem dictum , quia justum. Omne autem jus legibus et moribus constat.

192 2. Lex est constitutio scripta. Mos est vetustate probata consuetudo, sive lex non scripta. Nam lex a legendo vocata, quia scripta est.

3. Mos autem longa consuetudo est de moribus c tracta tantumdem. d Consuetudo autem est jus quoddam moribus institutum, quod pro lege suscipitur, cum deficit lex. Nec differt, scriptura an ratione consistat, quando et legem ratio commendat.

4. Porro e si ratione lex constat, lex erit omne jam quod ratione constiterit, duntaxat, quod religioni congruat, quod disciplinæ conveniat, quod saluti proficiat. Vocata autem consuetudo, quia in communi est usu.

CAPUT IV. Quid sit jus naturale.

i. Jus, aut naturale est, aut civile, aut gentium. Jus naturale est commune omnium nationum, et quod ubique instinctu natura, non constitutione aliqua habeatur, ut: viri et feminac conjunctio, f libcrorum susceptio et educatio, communis omnium possessin, et omnium una libertas, acquisitio eorum quæ cœlo, terra marique capiuntur.

193 2. Item depositæ rei g vel commodatæ re. stitutio, violentiae per vim rcpulsio. b Nam hoc, aut si quid huic simile est, nunquam iujustum, sed naturale, æquumque habetur.

CAPUT V. Quid sit jus civile.

1. Jus civile eSI, quod quisque populus, i vel civitas sibi proprium, k humana divinaque causa constituit.

CAPUT VI. Quid sit jus gentium.

1. Jus gentium est sedium occupalio, ædificatio, munitio, bella, captivitates, servitutes, postliminia, 1 foedera, paces, induciæ, legatorum non violandorum rcligio, connubia inter alienigcnas prohibita; et inde jus gentium, quod eo jure omnes fere gentes utuntur.

CAPUT VII. Quid sit jus militare.

i. Jus militare est belli inferendi solemnitas , fœderis faciendi nexus, signo dato egressio in hostem, vel pugnæ commissio. Item signo datu receptio; item flagitii militaris disciplina, si locus deseratur; item m stipendiorum modus, dignitatum gradus, præmiorum honor, veluti cum corona vel torques donantur.

2. 194 Item prædæ decisio, et pro personarum qualitatibus ct laboribus justa divisio, item principia portio.

CAPUT VIII.

Quid sit jus publicum.

i. Jus D publicum est in sacris, et sacerdotibus, et in magistratibus.

CAPUT IX. Quid sit jus Quiritium.

I. Jus Quiritium est proprie Romanorum, ° quo nulli tenentur nisi Quirites, id est, Romani, tanquam de legitimis hæreditatibus, r de cretionibus, de tutelis, de usucapionibus; quae jura apud nullum alium populum reperiuntur, sed propria sunt Romanorum, et in eosdem solos constituta. i. Constat autem jus Quiritium ex legibus, et pIebiscitis, senatusconsultis, constitutionibus principum, et edictis, i sive prudentum responsis.

CAPUT X.

Quid lex.

i. Lex r cst constitutio populi, qua majores nata simul cum plebibus aliquid sanxerunt.

CAPUT XI. Quid scita plebium.

i. Scita s sunt quæ plebes tantum constituunt; et vocata scita, quod ea plebs sciat, t vel quod sciscit ita uti rogata fuit.

CAPUT XII. Quid senatusconsultum.

i. Senatusconsultum, quod tantum senatores, u populis consulendo decernunt.

CAPUT XIII. Quid constitutio et edictum.

i. Constitutio, vel edictum, quod rex, vel imperator constituit, vel edicit.

196 CAPUT XIV. Quid responsa prudentum.

i. Responsa sunt, quae jurisconsulti respondere dicuntur consulentibus; unde b et responsa Pauli dicta. Fuerunt enim quidam prudentes, et arbitri æquitatis, qui c institutiones civilis juris compositas ediderunt, quibus dissidentium lites contentionesque sopirent.

CAPUT XV. De legibus consularibus, et tribunitiis.

1. Quaedam etiam leges dicuntur ab iis qui condiderunt, ut d consulares , tribunitiae , Juliæ, Cor- Deliæ. Nam et sub Octaviano Caesare e suffecti consules Papius et Poppaeus legem tulerunt, quae a nominibus eorum appellatur Papia, Poppæa, contineos patrum præmia pro suscipiendis liberis.

2. Sub eodem quoque imperatore i Falcidius tribunas plebis legem fecit, ne quis plus testamento legaret quam ut quarta pars superesset baeredibus. Ex cujus nomine lex Falcidia nuncupata est. 197 Aquilius quoque legem condidit, quae hactenus Aquilia nuncupatur.

CAPUT XVI. De lege satyra.

i. Satyra g vero lex est quæ de pluribus rebla simul eloquitur, dicta a copia rerum, et h quasi a saturitate; uude, i et satyram scribere est poemata varia condere, ut Horatii, Juvenalis et Persii.

CAPUT XVII. De legibus Rhudiis.

I. Rhodiæ leges navalium commerciorum sunt, ab Insula Rhodo cognominatae, in qua antiquitus mercatorum usus fuit.

198 CAPUT XVIII. De privilegiis.

1. Privilegia autem sunt leges privatorum, quasi privatae leges. Nam privilegium inde dictum, i quod in privato feratur.

CAPUT XIX. Quid possit lex.

i. k Omnis autem lex, aut permittit aliquid, ut vir fortis petat præmium; aut vetat, ut, Sacrarum virginum nuptias nulli petere liceat; aut punit, at, Qui caedem fecerit capite plectatur; ejus enim praemio, aut pœna vita moderatur humana.

CAPUT XX. Quare facta sit lex.

i. Factae sunt leges ut earum metu humana coerceatur audacia, tutaque sit inter improbos innocentia, et in ipsis improbis, formidato supplicio, refrenetur nocendi facultas.

CAPUT XXI. Qualia debeat fieri lex

i. Erit autem lex honesta, justa, possibilis, secundum naturam, secundum patriæ consuetudinem, loco, temporique conveniens, necessaria, utilis, manifesta quoque, ne aliquid per obscuritatem in captionem 199 contineat, nullo privato commodo, sed pro communi civium utilitate conscripta.

CAPUT XXU. De causis.

1. Pragma Graecum est, quod Latine dicitur causa; unde et pragmata negotia dicuntur, et actor causarum et negotiorum pragmaticus nuncupatur.

CAPUT XXIIL De Testibus.

1. Testes quisque ante judicium, sibi a placitis al- .ligat, ligat, ne cui sit postea liberum, aut dissimulare, aut subtrahere se ; unde et alligati appellantur.

2. Item testes dicti, quod testamento adhibcri solent, sicut signatores, quod testamenta signant.

CAPUT XXIV. De instrumentis legalibus.

i. Voluntas generale nomen omnium legalium instrumentorum, quae quia non vi, sed voluntate procedit, ideo tale nomen accepit.

2. Testamentum vocatum, quia nisi testator mortuus fuerit, 200 nec confirmari potest, nec sciri quod in eo scriptum sit, quia clausum et obsignatum est; et inde dietum testamentum, quia non valet nisi post testatoris monumentum; unde Apostolus : Testamen- tum, inquit, in mortuis confirmatur.

3. b Testamentum sane in Scripturis sanctis non hoc solum dicitur, quod non valet, nisi testatoribus mortuis, sed omne pactum et placitum, testamentum vocabant; nam Laban et Jacob testamentum feeerunt, quod utique etiam inter vivos valeret. Et in Psalmis legitur : Adversum te testamentum disposuerunt, hoc est, pactum; et innumerabilia talia.

4. Tabulæ testamenti ideo appellatæsunt, quia dote chartae et membranarum usum in tabulis dolatis non solum testamentum, sed etiam epistolarum alloquia scribebantur; unde et portitores earum tabellarii vocantur.

5. Testamentum juris civilis est c quinque testium subscriptione firmatum.

6. Testamentum juris praetorii est septem testium signis signatum ; sed illud apud cives fit inde civile, istud apud prætores, inde juris praetorii. Testamentum autem signare, notare est, ut notum sit quod scriptum est.

7. 4 Holographum testamentum est manu auctoris totum conscriptum, 201 atque subscriptum; unde et nomen accepit. Græci enim ολον totum, e γραϕήν litteram dicunt.

8. Irritum testamentum est, si is qui testatus est capite diminutus est, aut si non rite factum sit.

9. Inofliciosum testamentum est, quod, frustra liberis exhæredatis, sine officio naturalis pietatis in extraneas personas redactum est.

10. Ruptum testamentum, inde vocatur, eo quod nascente posthumo, neque exhæredato nominatim, neque liaerede instituto, disrumpitur.

11. Suppressum testamentum, est quod in frau. dem hæredum, vel legatariorum, seu libertorum non est palam prolatum : quod si non latet, tamen si praedictis personis non proferatur, supprimi tamen videtur.

12. f Nuncupatio est cum in tabulis cerisque testa- ter recitat, dicens : Hæc , ut in his tabulis cerisque scripta sunt, ita do, ita lego ; itaque vos, cives Romani, testimonium mihi præbetote, et hoc dicitur nuncupatio; nuncupare enim est palam nominare, et confirmare.

13, g Jus liberorum est conjugumsine liberiss invicem loco pignorum hæreditatis alterna conscriptio.

14. h Codicillum, ut veteres aiunl, sine dubio ab auctore dictum, 202 qui hoc scripturæ genus instituit. Est autem scriptura nulla indigens solemnitate verborum, sed sola testatoris voluntate qualicunque scripturæ significatione expressa; cujus beneficio voluntatibus defunctorum constat esse subventum propter legalium verborum difficultatem, aut certe propter necessitatem adhibendorum solemnium . ita ut qui titulum scribit ejusdem scripturæ, codicillum vocet; sicut autem codicillus fit vice testamenti, ita epistola vice codicillorum.

15. a Gretio est certus dierum numerus, in quo institutus hæres, aut addit haereditatem, aut finito tempore cretionis excluditur, b nec liberum est illi ultra capiendae hæereditatis.

16. c Cretio autem appellata est quasi decretio, id esi, decernere, vel constituere, ut puta : Ille mihi hærei esto; additurque : Cernitoque intra dies tot. Adeundarum autem haereditatum centesimus statutus erat dies, quibus non esset cretio addita.

17. a Fideicommissum dictum, ut fiat quod a defuncto committitur. 203 Nam fides dicta, eo quod fiat : quod tamen non directis verbis, sed precativis exposcitur.

18. e Pactum dicitur inter partes ex pace conveniens scriptura, legibus ac moribus comprobata ; ct dictam pactum, quasi ex pace factum, ab eo quod est pango, unde et pepigit.

49. Placitum qUoque similiter ab eo quod placet. Alii dicunt Pactum esse quod volens quisque facit; ad Placitum veto etiam nolens compellitur, veluti quando quisque paratus sit in judicio ad respondendum ; quod nemo potest dicere pactum, sed placitum.

20. Mandatum dictum, quod olim in commisso negotio aliter alteri manum dabat.

21. Ralum vero quasi rationabile et rectum; unde, et qui pollicetur dicit: Ratum esse profiteor, hoc est, firmum atque perpetuum.

22. i Rite autem esse [F. est non recte, sed, ex more.

g Chirosraphum..... Cautio.....

23. Emptio et venditio est rerum commutatio, atque contractus ex convenientia veniens.

24. b Emptio autem dicta, quod a me tibi sit; venditio quasi venundinatio, id est, a nundinis.

25. Donatio est cujuslibet rei transactio. Dictam autem dicunt donationem quasi doni actionem; et dotem, quasi de item. Præcedente enim in nuptiis donatione, dos sequitur.

204 26. i Nam antiquus nuptiarum erat ritus, quod se maritus et uxor invicem emebant, ne videretur uxor ancilla, sicut habemus in jure. Inde est, quod præcedente donatione viri, sequitur dos uxoris.

27. Donatio usufructuaria ideo dicitur, quia donator ex ea usumfructum adbuc retinet, servato cui donatum est jure.

28. Donatio directa ideo nuncupatur, quia et jure et usu statim transit in alterum , nec ultra inde aliquid ad jus donatoris retorquetur.

29. i Conditiones testium sunt proprie, et dictae conditiones a condicendo, quasi cendictiones, quia non ibi testi unus jurat, sed vel duo, vel plures. Non com in unius ore, sed in duorum aut trium testium stat omne verbum. Item conditione, quod inter II conveniat sermo testium, quasi condictiones.

30. Stipulatio est promissio, vel sponsio; unde et promissores stipulatores vocantur; dicta autem stipulatio a stipula. k Veteres enim quando sibi aliquid promittebant, stipulam tenentes frangebant; 205 quam iterum jupgentes, sponsiones suas agnoscebant. Sive quod stipulum 1 juxta Paulum juridicum firmum appellaverunt.

31. Sacramentum est pignus sponsionis, vocatum autem sacramentum, quia violare quod quisque promittit, perfidiae est.

CAPUT XXV. De rebus.

i. Haereditas est res quae morte alicujus ad quempiam pervenit, m nec legata testamento, nec possessione retenta. Dicta anlem hæreditas a rebus additis, sive ab ære, quia qui possidet agrum, et censum solvit ; a inde hæres.

2. Res sunt quae in nostro jure consistunt. Jura autem sunt quae a nobis juste possidentur, nec aliena sunt.

3. Dicta autem res a recte habendo, jus a juste possidendo. Hoe enim jure possidetur quod juste, hoc juste quod bene. Quod autem male possidetur alienum est. Male autem possidet, qui vel sua male utitur, vel aliena praesumit. Possidet autem juste, qui non irretitur cupiditate. Qui autem cupiditate tenetur, possessus est, non possessor.

4. Bona sunt honestorum , seu nobilium, quæ proinde bona 106 dicuntur, ut non habeant turpem usum, sed ea homines ad res bonas utantur.

5. Peculium proprie minorum est personarum , .ire servorum. Nam peculium est, quod pater, vel dominus filium suum , vel servum pro suo tractare patitur. Peculium autem a pecudibus dictum, in quibus ,clerum constabat universa substantia.

6. Bonorum possessio esl jus possessionis certo ordine, certoque titulo acquisita.

7. Intestata haereditas est, quae testamento scripta non est, aut si scripta sit, jure tamen nequaquam est addita.

8. Caduca inde dicitur, quia ejus hæredes ceciderunt.

9. Familia bereiscunda est divisio hæreditatis inter hæredes. Herciscunda enim apud veteres divisio nuncupatur.

10. Communi dividendo, est inter eos quibus communis res est; quae actio jubet postulantibus iis arbitrium dari, cujus arbitratu res dividatur,

ii. Finium regundorum actio dicta , eo quod per eam regantur fines utrique, ne dissipentur, a dummodo non angustiore quinque pedum loco ea coniroversia sit.

12. Locatio est res ad usum data cum definitione mercedis.

13. Conductio est res in usum accepta, cum constituta mercede.

14. Res credita est quae in obligationem ita deducta est, ut ex tempore quo contrahebatur certum sit eam deberi.

15. Usura est incrementum fenoris, ab usu æri. crediti nuncupata.

16. b Commodatum est id quod nostri juris est, et ad alterum 207 temporaliter translatum est ccum modo temporis, quandiu apud eum sit; unde et commodatum. dictum est.

17. Precarium est, dum prece creditor rogatus permittit debitorem in possessione fundi sibi obligati demorari, et ex eo fructus capere. d Et dictum pre. carium, quia prece additur, quasi prece adium, r pro d littera commutata.

18. Muluum appellatum est, quia id quod a me tibi datur ex meo tuum fit.

19. Depositum est pignus commendatum ad tempus, quasi diu potitum. Deponere autem quis videtur, cum aliquid metu furti, incendii, naufragii, apud alium custodiae causa deponit.

20. Interest autem in loquendi usu inter pignus et arrham. Nam pignus est quod datur propter rem creditam, quae dum redditur, statim pignus aufertur. Arrha vero est quæ primum pro re bonae fidei contractu empta, ex parte datur, et postea completur.

21. Est enim arrba complenda , non auferenda , unde, qui habet arrham non reddet sicut pignus , sed desiderat plenitudinem, et c dicta arrha a re pro qua traditur. Item inter pignus ct fiduciam, et hypothecam, hoc interest:

22. Pignus est enim quod propter rem creditam obligatur, cujus rei possessionem solam ad tempus consequitur creditor. Caeterum dominium penes debitorem est.

23. Fiducia est cum res aliqua sumendae mutuae pecuniae gratia, vel mancipatur, f vel in jure ceditur.

24. Hypotheca est cum res commodatur sine de. positione pignoris, pactione, vel cautione sola interveniente.

25. g Momentum dictum a temporis brevitate , ut quam cito. quam statim salvo negotio reformetur , nec in ullam moram produci 208 debeat, quod repetitur; sicut nec ullum spatium est momenti, cujus tam brevis est temporis punctus, ut in aliquam moram nullo modo producatur.

26. Instrumentum est unde aliquid construimus, ut culter, calamus, ascia.

27. Instructum, quod per instrumentum efficitur, ut baculus, codex, tabula.

28. Usus, quo in re instructa utimur, ut in baculo inniti, in Codice legere, in tabula ludere, sed, et ipse fructus agrorum, quia eo utimur, usus vocatur. Haec sunt illa tria....

29. Ususfructus autem vocatus, quia solo usu habetnr ejus fructus manente apyd alium jure.

30. Usucapio est adeptio dominii per continua- tionem justæ possessionis, h vel biennii, vel alicujus temporis.

31. Mancipatio dicta est, quia res manu capitur. Unde oportet eum qui mancipio accipit comprehendere idipsum quod ei mancipio datur.

32. Cessio est propriæ rei concesso , sicut est illud : Cedo jure propinquitatis. Cedere enim dicimus, quasi concedere, id est , quae propria sunt ; nam aliena restituimus, non cedimus. Nam cederc proprie dicitur , qui contra veritatem alteri consentit , ut i Cicero : Cessit, inquit, amplissimi viri auctoritati, vel potius paruit.

33. Interdictum est quod a judice non in perpetuum, sed pro reformando momento ad tempus interim dicitur, salva propositione actionis ejus.

54. Pretium vocatum, eo quod prius illud damus, ut pro ejus vice rem quam appetimus possidere debeamus.

35. Commercium dictum a mercibus, quo nomine res venales appellamus. Unde et mercatus dicitur coetus multorum hominum, qui res vendere vel emere solent.

ab. Integri restitutio est causae vel rei reparatio.

209 37. Causa redintegratur, quæ vi potestatis expleta non est. Res redintegratur, quæ vi potestatis ablata atque extorta est.

CAPUT XXVI.

De criminibua in lege conscriptis.

i. Crimen a carendo nominatur, ut furtum, falsi- Jas, etc., quae non occidunt, sed infamant.

2. Facinus dictum a faciendo malum, quod noceat alteri.

3. a Flagitium a flagitando corruptelam libidinis, qua noceat sibi. Hanc duo sunt genera omnium peccatorum.

4. Vis est virtus potestatis, per quam causa, sive res, vel aufertur, vel extorquetur.

5. b Vis privata est, si quisquam ante judicium armatis hominibus quemquam a suo dejecerit vel expugnaverit.

6. Vis publica est, si quis civem ante populum, vel judicem, vel regem appellantem necaverit, aut torserit, sive verberaverit, vel vinxerit.

7. c Doles est mentis calliditas, ab eo quod deludat; aliud enim agit, et aliud simulat. Petronius aliter existimat dicens : Quid est, judices, dolus' Nimirum ubi aliquid factum est quod legi dolet; habetis dolum, accipite nunc malum.

8. d Calumnia est jurgium alienae litis, a calvendo, id est, decipiendo dicta.

210 9. Falsitas, appellata a fando aliud quam verum est.

10. e Jnjuria est injustitia; hinc est apud Comicos injurius qui audet aliquid contra ordinem juris.

ii. I Seditio dicitur dissensio civium, quod seorsum alii ad alios eunt. Nam hi maxime turbatione rerum et tumultu gaudent.

12. g Sacrilegium proprie est sacrarum rerum furtum; postea, et h in idolorum cultu haesit hoc nomen.

13. i Adulterium est illusio alieni conjugii, quod quia alter alterius torum commaculavit, adulterii nomen accepit.

14. i Stuprum....

15. k Raptus proprie est illicitus coitus, a corrum- pendo dictus, unde Virgilius : Rapto potitur, id est, stupro fruitur.

16. Homicidii vocabulum compositum est ex homine, et cæde; qui enim caedem in hominem fecisse compertus erat, homicidam veteres appellabant.,

17. Parricidii actio non solum in eum dabatur qui parentem, id est, qui patrem, vel matrem interemis- set, sed et in eum qui fratrem occiderat, et dictum parricidium, quasi parentis caedes.

18. 1 Internecivi judicium iu eum dabatur, qui falsum testamentum 211 fecerat, et ob id hominem occiderat. Accusatorem ejus possessio bonorum sequebatur. Internecivi autem significatio est, quasi hominis quaedam enecatio; nam præpositionem inter ponebant antiqui pro e. Nævius : Mare INTER-bibere. Et Plautus : INTERluere mare, id est, ebihere, et eluere.

19. Furtum est rei alienae clandestina contrectatio, a furvo, id est fusco vocatum, quia in obscura fit. m Furtum autem capitale crimen apud majores fuit n ante poenam quadrupli.

20. Pervasio est rei alienae manifesta præsumptio- Furtum autem earum rerum fit, quae de loco in locum transferri possunt, pervasio autem et earum quæ transferuntur, et earum quae immobiles sunt.

21. Inficiatio est negatio debitæ rei cum a credilora deposcitur. Idem et abjurato, id est, rei creditae abnegatio.

22. Ambitus judicium in eum est, qui largitions honorem capit, et ambit, amissurus dignitatem quam munere invadit.

23. Peculatus judicium in eos datur, qui fraudem ærario factum, pecuniamque publicam intervertunt; nam a pecunia peculatus est dictus. Non autem sic judicatur furtum publicae rei, sicut rei privatæ; nam Ille sic judicatur ut sacrilegus, qnia fur est sacroram.

24. Repetundarum accusatur, qui pecunias a sociis cœpit. In hoc 212 judicio reus si ante moriatur, I, bona ejus judicium redditur.

25. Incesti judicium in virgines sacratas vel propinquas sanguine constitutum est; qui enim talibus miscentur, incesti, id est, incasti habentur.

26. Majestatis reatu tenentur ii qui regiam majes- Idem læserunt, vel violaverunt, vel qui rempublicam prodiderunt, vel cum hostibus consenserunt.

27. Piaculum dictum, quod expiari potest; Com- missa sunt enim quae erant quoquo ordine explanda.

CAPUT XXVII. De pœnis in legibus constitutis.

1. Dupliciter malum appellatur: unum quod homo fecit, alterum quod patitur. Quod facit, peccatum est, quod patitur poena. a Malum autem tunc plenum est, cum et praeteritum est, et impendet, ut sit et dolor et metus.

I. Poena dicta quod puniat. b Est autem epithetum necessarium, et sine adjectione non babet plenum sensum, adjicis pœna carceris, pœna exsilii, pæna mortis, et imples sensum.

5. Supplicium proprie dicitur, non quo quis quoquo modo punitur, sed cum ita damnatur, ut bona ejus consecrentur, et in publico redigantur; nam supplicia dicebantur supplicamenta. Et supplicium dicitur de cujus damnatione delibatur aliquid Deo, unde et supplicare.

4. e Octo genera poenarum in legibus contineri Tullius scribit : 213 damnum, vincula, verbera, talionem, ignominium, exsilium, servitutem, et mortem; his namque poenis vindicatur omne perpetratum peccatum.

5. Damnum a diminutione Te! vocatum.

6. Vincula a vinciendo, id est, arctando dicta, eo quod constringant, atque retineant, vel quia vi ligant.

7. Compedes diete, quia continent pedes.

8. Pedicae sunt laquei quibus pedes illaqueantur, dictae a pedibus capiendis.

9. Catenae autem quod accipiendo teneant utraque vestigia, ne progrediantur. Item catenae, quod se capiendo teneant plurimis nodis.

10. Manicæ sunt vincula quibus manus capiuntur' licet et manicae tunicarum sint.

11. d Nervus

12. e Boia est torques damnatorum, quasi jugum in bove; ex genere vinculorum est.

13. Carcer in quo custodiuntur noxii. Et dictus carcer, quod eo homines coerceantur, includanturque quasi arcer, ab arcendo scilicet. Locum autem in quo servantur noxii carcerem dicimus numero tanlum singulari; unde vero emittuntur quadrigæ

carceres vocamus i numero tantum plurali.

14. Verbera dicta, quia cum agitantur, aerem verberant. Hinc 214 flagra, et plagæ, et flagella, quia Cum flatu, et strepitu in corpore sonant. Nam plagæ quasi flagæ; sed plagæ et flagra primae positionis sunt; flagella autem per diminutionem dicta.

15. g Anguilla est, qua coercentur in scholis pueri, quæ vulgo scutica dicitur.

16. Fustes sunt quibus pro crinibus juvenes feriuntur, appellati quod præfixi in fossis stent, quos palos rustici vocant.

17. It Vectes dicti, quod manibus vectentur; unde ostia saxaque velluntur, i sed hi ad penas legum non pertinent.

18. Virgae sunt summitates frondium arborumque dictae, quod virides sunt, vel quod vim habeant aTguendi : quae si i lenis fuerit, virga est; si certe nodosa, vel aculeata, scorpio rectissimo nomine, k quia arcuato vulnere in corpus infigitur.

19. Ictus proprie flagellorum sunt ab agitando vocati.

20. Ungulae dictae, quod effodiant; hæ et 1 fidi- tul, quia iis rei in equuleo torquentur, ut fides inveniatur.

215 21. m Equuleus autem dictus, quod extendat.

22. Tormenta vero, quod torquendo mentem inveniant.

23. Est et n latomia supplicii genus (.... ad verberandum a aptum) inveniam a Tarquinio Superbo ad , poenam sceleratorum. Iste cnim prior latomias, tormenta , fustes , metalla , atque exsilia adinvenit, et ipse prior ex regibus exsilium meruit.

24. Talio est similitudo vindictæ, ut taliter quis patiatur ut fecit. Hoc enim et natura et lege est institutum, ut hedentem similis vindicta sequatur. Unde et illud est legis : Oculum pro oculo, dentem pro dente. Talio autem non solum ad injuriam referendam, sed etiam pro beneficio reddendo ponitur. Est enim communis sermo et injuriæ et beneficentiae.

25. b Ignominium dictum, eo quod desinat habere honestatis 216 nomen is qui in aliquo crimine deprehenditar. Dictum autem ignominium quasi sine nomine, sicut IGNARUS sine scientia, sicut IGNOBILIS sine nobilitate.

i. Hoc quoque et infamium, quasi sine bona fama; fama autem dicta, quia fando, id est, loquendo, pervagatur per traduces linguarum et aurium serpens. Est autem nomen et bonarum rerum, et malarum. Nam fama felicitatis interdum est, « at illud eat: Illustris fama, quod laus est; malarum, ut Virgilius : Fama malo, qua a non aliud velocius ullum.

27. a Famae autem nomen certi locum non habet, quia plurimum mendax est, adjiciens multa, vel demutans de veritate; quae tandiu vivit, quandiu non probatur. At ubi probaveris, esse cessat, et exinde res nominatur, non fama.

28. Exsilium dictum quasi extra solum. Nam exsul dicitur, qui extra solum est. (.... Unde f postliminium redeuntibus, hoc est de exsilio reducendis, qui sunt ejecti injuria extra limen patriae.) Dividitur autem exsilium in relegatis et deportatis.

29. Relegatus est quem bona sua sequuntur; deportatus, quem non sequuntur.

50. Proscriptio exsilii procul damnatio, quasi porro scriptio. Item proscriptus, quia palam scriptus.

31. I Metalium est ubi exsules deputantur ad eruendam veoam marmoraque secanda in crustis.

217 32. h Servitus a servando vocata. Apud antiques enim qui in bello a morte servabantur, SERVI vocabantur. i Hæc est sola malorum omnium postrema, quae liberis omni supplicio gravior est, nam ubi libertas periit, una ibi perierunt et omnia.

33. Mortium vero diversi casus, ex quibus crux, vel patibulom, in quo homines appensi cruciantur, vel patiuntur, unde et nomina habent.

54. Patibulum enim vulgo furca dicitur, quasi ferens caput, suspensum enim et strangulatum ex eo exanimat; sed patibuli minor poena quam crucis. Nam patibulum appensos statim exanimat, crux autem suffixos diu cruciat, unde et in Evangelio latro- nibus, at morerentur, et de ligno ante Sabbatum deponerentur, crura confracta sunt, quia ligno suspensi cito mori non poterant.

33. In ipso J quoque genere necis differt. Crudelius est enim in aqua spiritum torquente exstingui , ignibus uri, frigore, et fame necari, canibus, et bestiis exponi. Nam ferro mori aetas quoque major optavit. Gladius enim sine majori cruciatu compen- diosa morte vitam finire novit.

56. Culleus est parricidale vasculum ab occulendo, id est, claudendo 218 dictum. Est autem uter ex corio factus, in quo parricidae cum simia, et gallo, et k serpente inclusi, in mare præcipitantur; omnium autem istarum mortium genus animadversio nominatur.

57. Animadversio enim est quando judex reum punit, et dicitur animadvertere, id est, animum illuc advertere, intendere utique ad puniendum reum, quia judex est.

38. Ideo autem Romani aqua et igni interdicebant quibusdam damnatis, quia aer et aqua cunctis patet, et omnibus data sunt, ut illi non fruerentur, quod omnibus per naturam concessum ea.

DE TEMPORIBUS.

CAPUT XXVIII. De chronicæ vocabulo.

i. 1 Chronica Graece dicitur, quae Latine temporum series appellatur, qualem apud Graecos Eusebius Caesariensis episcopus edidit, et Hieronymus presbyter in Latinam linguam convertit: χρόνος enim Græce, Latine tempus interpretatur.

CAPUT XXIX. De momentis et horis.

1. Tempora autem momentis, horis, diebus, mensibus, annis, lustris, saeculis, ætatibus dividuntur. Momentum est minimum atque angustissimum tempus, a motu siderum dictum.

2. Est enim extremitas horæ in brevibus intervallis, cum aliquid sibi cedit atque succedit. Hora Græ- cum est nomen, et tamen Latinum sonat. Hora enim finis est temporis, sicut etlhorae sunt fines maris, flu- viorum et vestimentorum.

219 CAPUT XXX. De diebus.

i. Dies est praesentia solis, sive sol supra terras, sicut nox sol sub terris: ut enim dies aut nox sit causa est, uut supra terram sol, aut sub terris. Dies legitimus viginti quatuor horarum est, usquedum dies, et nox spatia sui cursus ab Oriente usque ad alium Orientem solem coeli volubilitate concludat. Abusive autem dies unus est spatium ab Oriente sole usque ad Occidentem.

i. Sunt autem die! spatia duo : a interdianum atque nocturnum, et est dies quidem horarum viginti quatuor, spatium autem horarum duodecim.

a. b Vocatus autem dies a parte meliore ; unde et in usu est ut sine commemoraltione noctis numerum dicamus dierum, sicut et in lege divina scriptum est: Factum est vespere et mane dies unus.

4. Dies secundum Egyptios inchoat ab occasu solis; secundum Persas, 220 ab ortu solis ; c secundum Athenienses, a sexta hora diei; secundum Romanos a media nocte. Unde et tunc gallicinium est, d id est gallorum cantus, e quorum vox diei ostendit preconium, f quando et mesonyctius afflatus fit.

5. Dies dicti a diis, quorum nomina Romani quibusdam sideribus sacraverunt. Primum enim diem a Sole appellaverunt, qui princeps est omnium siderum, sicut et idem dies caput est cunctorum dierum.

6. Secundum a Luna, quae soli et splendore et magnitudine proxima est, et ex eo mutuat lumen. Tertium a stella I Martis, quae Pyrois vocatnr.Quartum a stella Mercurii, h quem quidam Stilbonta dicunt.

7. Quintum a stella Jovis, quam Pbaetontem aiunt; fextum a Veneris stella, quam Luciferum asserunt, quae inter omnia sidera plus lucis habet; septimum a stella Saturni, quæ septimo coelo locata xxx annis fertur explere cursum suum.

8. Proinde autem ex his septem stellis nomina die bus gentiles dederunt, eo quod per easdem aliquid sibi eflici existimarent, i dicentes habere a Sole spiritum, a Luna corpus, a Mercurio ingenium et linguam, a Venere voluptatem, a Marte sanguinem, a Jove temperantiam, 221 a Saturno humorem : talis quippe exstitit gentilium stultitia, qui sibi finxerunt tam ridiculosa figmenta.

9. Apud Hebræos autem dies prima una Sabbatidicitur, quae apud nos dies Dominicus est, quem gentiles Soli dicaverunt; secunda Sabbati, secunda feria, quem saeculares diem Lunæ vocant; tertia Sabbati, tertia feria, quem illi diem Martis vocant; quarta Sabbati, quarta feria, qui Mercurii dies dicilur a paganis.

10. Quinta Sabbati, quinta feria est, id est, quintus a die Dominico, qui apud gentiles Jovis vocatur; sexta Sabbati, sexta feria est, quæ apud eosdem paganos V... neris nuncupatur; Sabbatum autem septimus a Dominico die est, quem gentiles Saturno dicaverant, i et Saturni nominaverunt. Sabbatum autem ex Hebraeo in Latinum requies interpretatur, eo quod Deus in eo requievisset ab omnibus operibus suis.

11. k Melius autem in vocabulis dierum de ore Christiano ritus loquendi ecclesiasticus procedit: tamen si quem forte consuetudo traxerit, ut illud exeat ex ore, quod improbat corde, intelligat illos omnes, de quorum nominibus appellati sunt hi dies, homines fuisse, et propter beneficia quaedam mortalia, quia plurimum potuerunt, et eminuerunt in hoc sæculo, delati sunt eis ab ama'oribus suis divini bonores et in diebus, et in sideribus, sed prius a nominibus hominum sidera nuncupata, et a sideribus dies sunt appellati.

12. A fando autem feriæ nuncupatae sunt, quod in eis nobis sit tempus dictionis, id est, in divino, vel humano officio fari; sed ex iis festi dies hominum causa instituti sunt, feriati causa divinorum sacrorum.

13. a Partes diei tres siunt : mane, meridies et suprema.

14. Mane, lux matura et plena; nec jam crepusculum. b Et dictum mane a mano : manum enim antiqui bonum dicebant. Quid enim melius luce? Alii mane existimant vocari a c manibus , quorum conversatio a luna ad terram est. Alii putant ab aere, quia manus, id est, rarus est, atque perspicuus.

222 15. Meridies dictus quasi medidies, hoc est, medius dies, vel quia tunc purior dies est. Merum enim purum dicitur. In toto enim die nibil clarius meridie, quando sol e medio coelo rutilat, et omnem orbem pari claritate illustrat.

i6. d Suprema est postrema pars diei, quando sol cursum suum in Occasum veriti, dicta quod superest ad partem ultimam diei.

17. e Serum vocatum a clausis seris, quando jam DOX venit, ut unusquisque somno tutior sit. iS. Hodie, quasi hoc die, et g quotidie, non cotidie, ut sit quot diebus.

19. f Cras, quod est postea.

20. Hesternum est pridie, et dictum hesternum ab eo quod jam dies ipse sit a nobis extraneus, ct praetereundo alienus.

it. Pridie autem, quasi priori die.

22. Perendie, id est, per ante diem, vel in A antecessum, id est, prius.

CAPUT XXXI.

De nocte.

1. Nox i a nocendo dicta, eo quod oculis noceat. Quæ idcirco lunae ac siderum lucem habet, ne indecora esset, et i ut consolaretur 223 omnes nocte ope. rantes, et ut quibusdam animantibus quæ lucem solis ferre nOn possunt ad sufficientiam temperaretur.

2. Noctis autem et diei alternatio propter vicissitudinem dormiendi et vigilandi effecta est, et ut operis diurni laborem noctis requies temperaret.

3. k Noctem autem fieri, aut quia longo itinere lassa- tur sol, et cum ad ultimum coeli spatium pervenit elanguescit, ac labefactos efflat suos ignes; aut quia eadem vi sub terras cogitur, qua super terras pertulit lumen, et sic umbra terrae noctem facit. Unde et Virgilius : Ruit Oceano nox, Involvens umbra magna terramque polumque.

4. l Noctis partes septem sunt : vesper, crepusculum, conticinium, intempestum, gallicinium , matutinum, diluculum.

5. Vesper a stella occidentali vocatur, quae solem occiduum sequitur, et tenebras sequentes praecedit. De qua Virgilius: Ante diem clauso componet Vesper Olympo.

6. Tenebrae autem dictæ, quod teneant umbras.

i. Crepusculum est dubia lux. Nam m creperum dubium dicimus, hoc est inter lucem et tenebras. 8. Conticinium ett, quando omnia silent. Conticescere enim silere est.

9. n Intempestum est medium et inactuosum noclis tempus, quando agi nihil potest, et omnia sopore quieta sunt. Nam tempus perse non intelligitur, nisi per actus humanos; medium autem noctis acu caret

224 10. Ergo intempesta, inactuosa, quasi sint tempore, hoc est sine actu, per quem dignoscitur tempus; unde est, intempestive venisti. Ergo intempesta dicitur, quia caret tempore, id est, actu.

ii. Gallicinium propter gallos lucis praenuntios dictum.

12. Matutinum est inter abscessum tenebrarum el auroræ adventum; et dictum matutinum, quod hoc tempore inchoante mane sit.

13. Diluculum quasi jam incipiens parva diei lux. Haec et aurora, quæ solem præcedit.

14. o Est autem aurora diei clarescentis exordium, et primus splendor acris, qui Graece ἠὼς dicitur, quam nos per derivalionem auroram vocamus, quasi eororam. Unde est illud : Lætus Eois Eurus equis, et : Eoasque acies.

CAPUT XXXII. De hebdomada.

i. Hebdomada dicta a numero septem dierum quorum repetitione, et menses, et anni, et sæcula peraguntur; ἑπτὰ enim Graeci septem dicunt. Hanc nosseptimanam vocamus, quasi septem luces. Nam MANE lux est. Octavus autem dies, idem primus est, ad quem reditur, et a quo rursus hebdomadis series orditur.

CAPUT XXXIII. De mensibus.

i. Mensis nomen est Graecum de lunae nomine tractum. Luna enim μήνη Græco sermone vocatur, unde et apud Hebraeos menses 225 legitimi, non ex solis circulo, sed ex lunae cursu enumerantur, qui est de nova ad novam.

2. Ægyptii autem primi propter lunæ velociorem cursum, et ne error computationis ejus velocitate accideret, ex solis cursu diem mensis adinvenerunt, qaoniam tardior solis motus facilius poterat comprehendi.

3. a Januarius mensis a Jano aictus, cui fuit a gentilibus consecratus , vel quia limen et janua sit anni. Unde, et bifrons idem Janus pingitur at introitus anni et exitus demonstretur.

4. Februarius nuncupatur a Februo, id est, Plutone cui eo mense sacrificabatur. Nam Januarium diis superis, Februarium diis Manibus Romani consecraverunt. Ergo b Februarius a Februo, id est, a Plutone, non a febre, id est, aegritudine, nominatus.

5. Martius appellatur propter Martem, Romanæ gentis auctorem, vel quod eo tempore cuncta animantia ad marem agantur, et ad concumbendi voluptatem.

6. c Idem appellatur et mensis novorum, quia anni initium mensis est Martius. Idem d et novum ver, ab indiciis, scilicet, germinum, quia in eo, viridanlibus fructibus novis, transactorum probatur occasus.

7. e Aprilis pro Venere dicitur, quasi Aphrodis. Græce enim A'ϕροδίτη Venus dicitur, f vel quia hoc mense omnia aperiuntur in Oorem, quasi aperilis.

8. Maius dictus a Maa, matre Mercurii, vel a majoribus natu, qui erant principes reipublicae. Nam hunc mensem majoribus, sequentem vero minoribus Romani consecraverunt.

9. Unde et Junius dicitur. Ante enim populus in centurias seniorum et juniorum diviaus erat.

226 10. g Julius vero, et Augustos de honoribus hominum Julii et Augusti Caesarum nuncupati sunt. Nam prius Quintilis et Sextilis vocabantur : Quintilis, quia quintus erat a Martio, quem principem anni testantur esse Romani; Sextilis similiter, quod sextus.

ii. September nomen habet a h numero, et imbre, quia septimus eat a Martio, et imbres habet. Sic et October, November atque December ex numero et imbribus acceperunt vocabula : quem numerum decurrentem December finit, pro eo quod denarius numerus praecedentes numeros claudit.

ii. Kalendas autem , Nonas et Idus propter festos dies Romani instituerunt, vel propter officia magistratuum. In iis enim diebus conveniebatar in urbibus.

13. Quidam autem Kalendas a colendo appellari existimant. Apud veteres enim omnium mensium principia colebantur, sicut et apud Hebraeos. Idus autem plerique Latinorum ab edendo dictas putant, quod ii dies apud veteres epularum essent.

14. Nonae a nundinis vocatæ, nundinae enim sunt publicae conventiones, sive mercimonia.

CAPUT XXXIV. De solstitiis et æquinoctiis.

!. Solstitium dictum, quasi solis statio, quod tunc, sole stante, 227 crescant dies, vel noctes.

Æquinoctium appellatum, quod tunc dies et nox horarum i spatio aequali consistunt.

2. i Duo autem sunt solstitia : unum aestivum octavo Kalendarum Juliarurn, de quo tempore remeare sol ad inferiores incipit circulos, aliud hiemale, octavo Kal. Januar., quo tempore sol altiores in-

cipit circulos petere. Unde et hiemalis solstitii dies minimus, sicut aestivi maximus invenitur.

3. Item duo sunt aequinoctia : unum vernale, et aliud autumnale, quae Graeci ἰσημερίας vocant. Sunt autem haec aequinoctia die octava Kalend. April. et octavo Kalend. Octob., quia annus olim in duas partes tantum dividebatur, hoc est, in aestivum et in hiemale solstitium, et k in duo hemisphaeria.

CAPUT XXXV. De temporibus anni.

i. Tempora anni quatuor sunt: ver, aestas, autumnus et hiems; dieta sunt autem tempora 1 a communionis temperamento, quod invicem se humore, siccitate, calore et frigore temperent. m Haec et curricula dicuntur, quia non stant, sed currunt.

2. a Constat aut. post factum mundum ex qualitate cursu solis tempora in ternos menses fuisse divisa. Quorum temporum talem veteres faciunt discretionem, ut primo mense ver novum dicatur, secundo adultum, tertio præceps.

3. Sic et aestas in suis tribus mensibus nova, adulta et præceps; sic et autumnus novus, adultus et præceps; item biems nova, 228 adulta et præceps, sive extrena. Unde est illud : Extremæ sub casum hiemis. Ver autem dictum, quod viret. Tunc enim post hiemem vestitur tellus herbis, et in florem b cuncta rumpuntur.

4.c Æstas dicitur ab æstu, id est, calore; et æstas quasi usta, id est, exusta et arida. Nam calor aridus est.

5. a Autumnus a tempestate vocatur, quando et folia arborum cadunt, et omnia maturescunt.

6. Hiemem autem ratio hemisphærii nuncupavit, quia tunc breviori sol volvitur circulo. Unde et hoc tempus e bruma dicitur, quasi βραχὺς ἡμέρα, id est, brevis, vel a cibo, quod major tunc sit vescendi appetitus. Edacitas euim Graece βρω̃μα appellatur; f unde et imbrumari dicuntur g quibus fastidium est ciborum.

7. Hibernus autem inter hiemem et vernum est, h quasi hiemevernus qui plerumque a parte totam hiemem significat. Hæc tempora singulis etiam coeli partibus ascribuntur.

8. Ver quippe Orienti datur, quia tunc ex terris omnia oriuntur; aestas vero Meridiano, eo quod pars ejus calore flagrantior sit; hiems Septentrioni, eo quod frigoribus et perpetuo gelu torpeat ; autumnus Occi • duo, eo quod graves morbos habet; unde et tunc folia arborum defluunt. Ut autem autumnus abundet morbis, facit 229 hoc confinium frigoris et caloris, et l compugnantia inter se contrariorum aerum.

CAPUT XXXVI. De annis.

1. Annus j est solis anfractus, cum, peractis CCCLXV diebus ad eadem loca siderum redit. Annus autem dictus, quia mensibus in se recurrentibus volvitur. Unde et annulus, quasi annuus, id est, circuius, quod in se redeat. Virgilius : Atque in se sua per vestigia volvitur annus.

2. Sic enirn et apud Ægyptios indicabatur ante inventas litteras, picto dracone caudam suam mordente, quia in se recurrit. Alii annum dicunt, ἀπὸ τοῡ ἀνανεου̃σθαι, id est, ab innovatione, renovatur enim semper.

3. Tria sunt autem genera annorum. Aut enim lunaris annus est triginta dierum, aut solstitialis, qui XII continet menses; aut maguM, onmibus pianetis in eumdem locum recurrentibus , qui fit post annos solstitiales plurimos.

4. b Æra singulorum annorum constituta est a Cæsare Augusto, 230 quando primum c censum exegit, ac Romanum orbem descripsit. Dicta autem æra ex eo quod omnis orbis æs reddere professus est reipublicæ.

CAPUT XXXVII. De olympiadibus, et lustris, et jubileis.

1, Olympias apud Graecos constituta apud Elidem Graeciae civitatem. Eliis agentibus agonem, et a quinquennale certamen, quatuor mediis annis vacantibus; et ob hoc Elidum certaminis tempus olympiadem vocaverunt, quadriennio in una olympiade supputato.

231 2. b Lustrum vero est πεντετηρὶς, id est, quinquennium. quod quinto anno dicitur condi propter olympiadas a Romanis; adhuc enim consules, adhuc aera nondum erant. Est enim quinquennale tempus. Ideo vero sic vocatur eo quod censu per quinquennium in republica peracto, urbs Roma lustrabatur.

3. Jubilæus interpretatur remissionis annus. Est enim Hebraicus, et sermo, etc namerus, qui septenis annorum hebdomadibus, id est, quadraginta novem annis texitur, in quo clangebatur tubis, et ad omnes revertebatur antiqua possessio, debita absolvebantur, confirmabantur libertates.

4. Hunc numerum etiam in diebus Pentecostes et ipsicelebrarnus post Domini Resurrectionem, remissa culpa, et totius debiti chirographo evacuato, ab omni nexu liberi suscipientes advenientem in nos gratiam Spiritus sancti.

CAPUT XXXVIII. De sæculis et ætatibus.

1. Saecula a generationibus constant, et inde sæcula, quod .eMantur. Abeuntibus enim aliis alia succedunt. b Hunc quidam quinquagesimam annum dicunt quem Hebræi jubilæum vocant.

2. Ob hanc causam, et ille Hebraeus, Qui, propter uxorem et liberos 232 amans dominum suum, aure pertusa, servitio subjugatur, servire jubetur in saeculum, hoc est, usque ad annum quinquagesimum.

3. e .Etas plerumque dicilur et pro uno anno, ut in annalibus; et pro septem, ut hominis; et pro centum, et pro quovis tempore. Unde et ictas tempus quod de mutus saeculis instruitur. d Et dicta ætas quasi aevitas, id est, similitudo acvi.

4. Nam aevum esl ætas perpetua, cujus neque initium neque extremum noscitur, quod Graeci αἰω̃ας Vocant; quod aliquando apud eos pro saeculo, aliquando pro aeterno ponitur. Unde et apud Latinos est derivatum.

i. Ætas autem proprie duobus modis dicitur; aut enim hominis, sicut infantia, juventus, senectus; aut mundi, cujus prima aLas est ab Adam usque ad Noe; secunda a Noe usque ad Abraham; tertia ab Abraham usque ad David ; quarta a David usque ad transmigrationem Judae in Dabyloniam ; quinta deinde usque ad adventum Salvatoris in carne; sexta, quae nunc agitur, usque quo mundus iste finiatur.

6. e Quarum decursus per generationes et [regna primus ex nostris Julius Africanus sub imperatore Marco Aurelio Antonino, simplicis historiæ stylo elicuit. Dehinc Eusebius episcopus Cæsariensis, atque sanctae memoriae Hieronymus presbyter, chronicorum canonum multiplicem ediderunt historiam regnis simul et temporibus ordinatam.

i. Dehinc alii atque alii inter quos praecipue f Vittor Tununensis 233 Ecclesiae episcopus, recensitis priorum historiis, gesta sequentium aetatum usque ad consulatum Justini junioris imperatoris explevit.

8. Horum nos temporum summam ab exordio mundi ad Augusti Heraclii imperatorem, vel Suinlhilanis regis Gothorum, quanta potuimus brevitate, notavimus, adiacente e latere descendente linea temporum, cujus indicio summa præterita saeculi cognoscatur.

CAPUT XXXIX. De discretione temporum.

i. Prima ætas continet in exordio sui creationem mundi. Primo enim die, Deus in lucis nomine condidit angelos; secundo, In firmamenti appellatione coelos; tertio, in discretionis vocabulo speciem aquarum, et terrae; quarto, luminaria coeli; quinto, animantia ex aquis; sexto, animantia ex terra, et hominem, quem appellavit Adam.

2. Adam, anno CCXXX, genuit Seth, a quo filii Dei, CCXXX. Seth, anno ccv, genuit Enos, qui coepit invocare nomen Domini, CCCCXXXV. Enos, an. CLXXXX, genuit Cainan, DCXXV. Cainan, an. CLXX, genuit Malaleel, DCCXV. 234 3. Malaleel, an. CLXV, gcnuit Jared, DCCCCLX. Jared, an. CLXXII, genuit Enoch, qui translatus est, M.CXXII. Enoch, an. CLXV, genuit Mathusalem, M.CCLXXXVII.

4. Mathusalem, aD. CLXVII, genuit Lamech, M.CCCCLIV. Lamech, an. CLXXXVIII, genuit Noe. Area ædificatur, M.DCXLIII. Noe autem, an. DC, factum est diluvium, IIM.CCXLII.

Secunda ætas.

5. Sem post diluvium, anno II, genuit Arphaxad, a quo Chaldæi, IIM.CCXLIV. Arphaxad, an. CXXXV, genuit Sala, a quo Samaritæ et Indi fuerunt, II M.CCCLXXIX. Sala, an. caII, genuit Heber, a quo Hebræi, II M.DIX.

6. Heber, ann. CXXXXIV, genuit Phaleg. Turris aedificatur, II M.DCXLIII. Phaleg., an. CXXX, genuit Ragau. Dii primum ado- rantur, IIM.DCCLXXIII. Ragau, an. CXXXII, genuit Seruch. Regnum inchoat Scytharum, IIM.DCCCCV.

7. Seruch, an. CXXX, genuit Nachor. Regnum Ægyptiorum nascitur, III M.XXXV. Nachor, an. LXXIX, genuit Tbaram. Regnum Assyriorum et Sycioniorum exoritur, III M.CXIV. Thara, an. LXX, genuit Abraham. Zoroastes magicam reperit. IIIM.CLXXXIV.

Tertia ætas.

8. Abrahum, anno c, genuit Isaac. Nam prius et Ismahel, a quo et Ismahelitae, IIIM.CCLXXXIV. Isaac, an. sexagesimo, genuit Jacob. Argivorum regnum inchoat, III M.CCCXLIV. Jacob, an. xci, genuit Joseph. Phoroneus Græciæ leges dedit, III M.CCCCXXXV.

9. Josepb, an. CX vixit. Græcia segetes habere cœpit, IIIM.DXLV. 235 Hebraeorum servitus in Ægypto an. CXLIV. Alias astrologiam invenit, IIIM.DCLXXXIX. Moyses, an. XL, rexit populum in eremo. Hebræi legem et litteras habere coeperunt, III.M.DCCXXIX.

10. Josue, an. XXVII, Erichthonius in Graecia primus quadrigam junxit, IIIM.DCCLVI. Othoniel, an. XL, Cadmus litteras Græcis dedit, IIIM. DCCXCVI. Aoth, an. LXXX. Fabulae fictæ sunt, IIIM.DCCCLXXVI. Debbora, an. LX. Apollo medicinae artem in venit, et citharam reperit, IIIM.DCCCCXVI.

ii. Gedeon, aD. XL. Mercurius lyram condidit, IIIM.DCCCCLVI. Abimelech, aD. III. Chorus in Graecia inventus, IIIM. DCCCCLIX. Thola, an. XXIII. Priamus regnavit in Troja, III M.DCCCCLXXXII. Jair, an. XXII. Garmentis Latinas Litteras ieperit, IVM.IV. Jephte, an. vi. Hercules se flammis injecit, IVM.X. Abesan, aD. VII. Alexander Heleuam rapuit, IV M.XVII.

12. Abdon, an. VIII. Troja capta est, IVM.XXV. Samson, aD. XX. Ascanius Albam condidit, IVM.XLV. Heli sacerdos, aD. XL. Arca Testamenti capitur, IVM.LXXXV. Samuel, an. XL. Homerus fuisse putatur. IVM.CXXV. Quarta ætas.

13. David, annis XL. Carthago a Didone conditur. Gad, Nathan cl Asaph prophetaverunt, IVM.CLXV. Salomon, an. XL. Templum Hierosolymis aedificatur, IVM.CCV.

14. Roboam, an. XVII. Regnum Israel, et Juda dividitur, IVM.CCXXII. Abia, aD. m, sub quo Abimelech pontifex fuit, IVM.CCXXV. Ala, an.xLi. Achias, Amos, Jehu, Johel et Azarias propbetaverunt, IVM.CCLXVI.

15. Josaphat, an. xxv. Prophetavit Elias, Abdias et Michæas. IVM.CCXCI. Joram, an. VIII. Prophetavit Elias et Eliseus, IVM.CCXCIX. 236 Ocbozias, an. I. Elias rapitur, IVM.CCC. Athalia, an. VII. Jonadab sacerdos claruit, IVM.CCCVII.

16. Joas, an. XL. Eliseus moritur, IVM.CCCXLVII. Amasias, an. XXIX. Carthago condita, IVM.CCCLXXVI. Ozias, an. cit. Olympias a Graecis instituitur, IVM.CCCCXXVIII. Joathan, an. xvi. Romulus nascitur, IVM.CCCCXLIV.

17. Achaz, an. xvi, Roma conditur, IVM.CCCCLX. Ezechias, an. XXIX. Senatus Romae fit, IVM.CCCCLXXXIX. Manasses, an. LV. Sibylla Samia claruit, IVM.DXLIV. Amon, an. XII. Census primum agitur, IVM.DLVI.

18. Josias, an. XXIII. Thales philosophus agnoscitur, IVM.DLXXXVIII. Joachim, an. xi Nabuchodonosor Judxam capit, IVM.DXCIX. Sedechias, an. XI. Templum Hierosolymis incensum. Sapho mulier diverso poemate claruit , IVM.OCX.

Quinta ætas.

19. Hebræorum captivitas, annis LXX. Judith historia scribitur, IVM.DCLXXX. Darius, an. xxxiv. Judaeorum captivitas solvitur, IVM.DCCXIV. Xerxes. aD. xx. Sophocles et Euripides tragoedi celebrantur, IVM.DCCXXXIV.

20. Artaxerxes, aD. XL. Esdras incensam legem renovat, IVM.DCCLXXIV. Darius, qui et Nothus, an. xix. Haec aetas habuit Platonem et Gorgiam primum rhetorum, IVM.DCCXCIII. Artaxerxes, aD. XL. Hester historia explemur, IVM.DCCCXXXIII.

21. Artaxerxes (qui et Ochus), an. xxvi. Demosthenes et Aristoteles praedicamur, IVM.DCCCLIX. Xerxes, an. IV. Xenocrates illustris habetur, IVM.DCCCLXIII, Darius, an VI. Alexander Hierosolymam cœpit, IVM.DCCCLXIX.

22. Alexander Macedo, an. v. Asiam obtinuit, IVM.DCCCLXXIV. Ptolemaeus, an. XL. Machabæorum liber inchoat primus, IVM.DCCCCXIV. 237 Philadelpbus. an. XXXVIII. Septuaginta interpretes agnoscuntur, IVM.DCCCCLII. Evergetes, an. XXVI. Jesus Sapientiae librum componit, IVM. DCCCCLXX VIII.

23. Philopator, an. XVII. Machabæorum, secundi libri historia eomponitur, IVM.DCCCCXCV. Epiphanes, an. xxiv. Romani Graecos obtinuerunt, VM.XIX. Pbilometor, an. XXXV. Scipio Africam vicit, VM.LIV.

i. Evergetes, an. XXIX. Brutus Hispaniam subegit, VM.LXXXIII. Soter, an. XVII. Thraces Romanis subjiciuntur, VM.C. Alexauder, an. x.Syria Romanis subjecta est, VM.CX.

25. Ptolemaeus, au. VIII. Rhetoricae ars Romae coepit, VM.CXVIII. Dionysius, an. xxx. Pompeius Judaeam capit, VM.CXLVIII. Cleopatra, an. II. Ægyptus Romanis subditur, VM.CL. Julius Cæsar, an. v. Hic primus monarchiam tenuit, VL.CLV.

Sexta celas.

26. Octavianus, annis LVI. Ghristus nascitur, VM.CCXI. Tiberius, an. XXIII. Cbristus crucifigitur, VM. CCXXXIV. Caius Caligula, an. IV. Matthaeus Evangelium scripsit, VM. CCXXXIII.

27. Claudius, an. XIV. Marcus Evangelium edidit, DM. CCLII. Nero, an. xiv. Petrus et Paulus necantur, VM. CCLXVI. Vespasianus, an. x. Hierosolyma a Tito subvertitur, VM. CCLXXVI.

28. Titus, an. II. Hic facundus et pius fuit, VM. CCLXXVIII. Domitianus, au XVI. Joannes in Pathmos relegatur, VM.CCXCIV. Nerva, aD. i. Joannes Epnesum redit; VM. CCXCV. Trojanus, an. XVIV. Joannes Apostolus requiescit, VM. CCCXIV.

29. Adrianus, an. xxi. Aquila interpretes habetur, VM. CCCXXXV. Antoninus Plus., an. XIII. Valentinus et Marcion agnoscuntur, VM. CCCLVII, Antoninus, an. XIX. Cataphrygarum hæresis oritur, VM. CCCLXXVI.

50. Commodus, an. XIII. Theodotion, interpres habetur, VM. CCCLXXXIX. 238 Ælius pertinax, an. I. Nihil babet historiæ, VM. CCCXC. Severus , In. XVIII. Symmachus interpres habetur , VM. CCCCVII.

31. Antoninus Caracalla, an. VII. Quinta EditioHie. rosolymis invenitur, VM. CCCCXV. Macrinus, an. I. Hujus brevitas vitæ nihil gestorum habet, VM. CCCCXVI. Aurelius Antoninus, In. IV. Sabelli hæresis oritur, VM. CCCCXX.

32. Alexander, an. XIII. Origenes insignis habetur, VM. CCCCXXXIII. Maximus, an. III. Iste Germanos vicit, VM. CCCCXXXVI. Gordianus, au. VII. Iste de Parthis et Persis triumphavit, VM. CCCCXLIII.

33. Philippus, anVIII. Hic primus. Christianus imperator fuit, VM. CCCCL. Decius,an. I. Antonius monachus claruit, VM. CCCCLI. Gallus, an. III. Novatus hæresim condit, VM.CCCCLIII. Valerianus, an. xv. Gyprianus martyrio coronatur, VM.CCCCLXVIII.

34. Claudius, an. II. Iste Gotthos ab Illyrico expulit, VM.CCCCLXX. Aurelianus. an. v. Iste Christianos persequitur, VM.CCCCLXXV. Tacitus, an. I. Hujus brevitas vitae prænotatione caret, VM.CCCCLXXVI.

55. Probus, an. vi. Manichaeorum baeresis orta est, VM. CCCCLXXXII. Carus, an II. Iste de Persis triumphavit, VM.CCCCLXXXIV.. Diocletianus, an. xx. Iste divinis libris adustis martyria facit, VM.DIV. Galerius, an. II. Hujus brevitas vitæ nihil dignum historiae contulit, VM.DVI.

36. Constantinus, an. XXX. Nicæna synodus congregatur, VM.DXXXVI. Constantius, aD. xxiv. Anthropomorphitarum hæresis oritur, VM.DLX. Julianus , an. u. Hic ex Christiano paganus effectus est, VM.DLXII.

57. Jovianus, an. i. Iste iterum Christianus effectus est, VM.DLXIII. Valens, an. XIV. Gothi baerelici efficiuntur, VM.DLXXVII. Gratianus, an VI. Priscilianus agnoscitur, VM.DLXXXIII. Valentinianus, aD. VII. Hieronymis in Bethleem praedicatur, VM.DXC. Theodosius, an III. Joannes anachoreta claruit, VM.DXCIII,

58. Arcadius, an. XIII. Joannes Chrysostomus floruit. VM.DCVI. 239 Honorius, aD. xv. Augustinus episcopus claruit, VM.DCXXI. Theodosius, an. XXVII. Nestorius haeresiarcha exstiut, VM.DCXLVIII.

59. Martianus, an. V!. Chalcedonensis synodus agitur, VM.DCLIV. Leo major, au xvi. Ægyptus errore Dioscori latrat, VM.DCLXX. Zenon, an. XVII. Acephalorum baeresis orta est, VM.DCLXXXVII.

40. Anasthasius, an. XXVII. Fulgentius episcopus praedicatur, VM.DCCXIV. Justinus, an . vm. Acephalorum hæresis abdicatur, VM.DCCXXII. Justinianus, au. xxxix. Vandali in Africa exstinguuntur, VM.DCCLXI. Justinus , an. XI. Armenii fidem Christi suscipiunt, VM.DCCLXXII.

41. Tiberius, an. VII. Longobardi Italiam capiunt, VM.DCCLXXIX. Mauritius, an. XXI. Gotthi catholici effecti sunt, VM.DCCC. Phocas, an VIII. Romani caeduntur a Persis, VM.DCCCVIII.

42. Eraclius XVII nunc agit imperii annum ; Judæi Hispania Christiani effictuntur. Residuum sextae in aetatis soli Deo est cognitum.