Commentary on Isaiah

LIBER DECIMUS TERTIUS.

Multi casus opprimunt navigantes. Si vehementior flaverit ventus, tempestas formidini est. Si aura moderatior summa jacentis elementi terga crispaverit, piratarum insidias perti - mescunt. Atque ita fit, ut fragili animae ligno creditae, aut mctuant periculum, aut susiineaut: quorum utrumque altero gravius est, vel mortem timere perpetuo, vel quam timueris sustinere. Hoc mihi in Isaiæ pelago naviganti accidere video; dum enim inoffenso cursu vela tenduntur, et securis naturarum manibus, sulcans æquoris campos carina delabitur, subitus 1 languoris turbo consurgens, .tantis undarum molibus et coliisorum inter se fluctuum fragore resonante, pavida amicorum corda perterruit, ut dicere cogerentur : Magister, salvos nos fac, perimus (Matth. VIII, 25). Quamobrem, Eustochium, in toto orbe terrarum unicum 2 nobilitatis et virginitatis exemplum, non sileat pupilla oculi tui; clamaque in corde : Abba pater (Rom. vin, 15). Et cum Psalmista loquere : Exsurge, ut quid dormis, Domine (Psal. XLIII, 23)? ut injunctum in Isaiam opus, te orante et Christo miserante, pern. ciam. Jam enim tertius decimus Explanationum liber cuditur, qui necdum pervenit ad calcem. Et interim donec misericors et miserator Dominus, patiens et multarum miserationum (Psal. CXXXV et CXLIV), reddat I pristinam sanitatem, hanc Præfatiunculam tumultuario sermone dictavi; ut quæ habentur, i... schedulis describantur, et plena emendatio lectoris judicio reservetur.

535 (Cap. XLV. — Vers. 8.) « Rorate, coeli, dcsuper, et nubes pluant justum : aperiatur terra, ci germinet Salvatorem, et justitia oriatur simul: ego Dominus creavi eum. » LXX : < Lætetur coelum desuper, et nubes spargant justitiam : germinei terra, et oriaturmisericordia, et justitiam 4 germinet simul : ego Dominus qui creavi te. i Duplex hujus loci interpretatio est. Quidam enim putant hærere superioribus quae dicuntur, et Cyro rege, laxante captivos, cœlum terramque laptari : μετωνυμιϰω̃ , pro eo quod est, illos qui in cœlo morantur et terra. Alii a supcrioribus separant et proprium capituli hujus volunt esse principium, ac de adventu Domini prophetari, quod imperetur nubibus, de quibus supra (cap. v. vers. 6) scriptum est: Mandabo nubibus ne pluant super eam imbrem, id est vineam Israel: et ad quas pervenit veritas Dei, ut pluant mundo justum sive justitiam, terraque aperiatur et germinet Salvatorem. De qua in Psalmis canitur : Veritas de terra orta est, et justitia de cælo prospexit (Psal. LXXXIV, 12) : sive juxta LXX : Terra misericordiam et justitiam pariter germinavit, ut et peccatores misericordiam, et justi præmia consequantur. Qupdque sequitur : Ego Dominus creavi eum, vei, ego Dominusqui creavi te, non scandalizabitur ad nomen creaturæ, qui illum vermem ac servum et germinatum legerit esse de terra.

(Vers, 9 seqq.) « Vae qui contradicit fictori suo : testa de 536 Samiis terr. Nunquid dicit lutum figulo suo, Quid facis, et opus tuuin absque manibus est? Vae qui dicit patri, Quid generas, et muheri, Quid parturis ? Hæc dicit Dominus, Sanctus lsrael plastes ejus : Ventura interrogate me super filios meos, et super opus manuum mearum mandate mibi 5. Ego feci terram, et hominem super eam creavi eo, manus meæ tetenderunt cœlos : et omni militiae eorum mandavi. Ego suscitavi eum aJ justitiam 6 : et amnes vias ejus dirigam. Ipse ædificabit [Al. ædificavit] civitatem meam ; et captivitatem meam dimittet, non in pretio neque hi muneribus, dicit Dominus exercituum. a LXX : < Quid melius feci quam lutum figuli? Nunquid arans arabit terram? Nunquid dicet lutum ligula, Quid facis ; quoniam non operaris, nec habea manus? Vae qui dicit patri, Quid generas ; et matri, Quid parturis ? Sic enim dicit Dominus Deus, Sanctus 'srael, qui fecit ventura : Interrogate me de filiis meis, et de operibus manuum mearum mandate mihi. Ego feci terram, et hominem super eam. Ego manu mea firmAvi coeluin ; ego omnibus stellis m.ndavi. Ego suscitavi eum cwm justitia regem : omnes viae illius rectæ. Ipse ædificabit civitatem meam, et captivitatem populi mei convertet ; nop cum prelio neque cum muneribus, dixit Dominus Deus Sabaoth. » Qui ad Cyri, personam volunt reterre quæ dicta sunt, sic locum istum interpretantur. Mingentia pollicente, quod propter leversiqnem populi mei in Judæam, 537 omnia Cyro regna substernam ; Vae ei qui incredulus est, et non putat ventura quae dico, quasi si lutum et testa confracta calumnietur figulum suum, quare facta, vel cur ita facta sit ; et opus contra artificis loquatur manus; et patrem ac matrem calumnietur filius, cur in terram naturæ lege profusus sit. Cum igitur ego Dominus, Sanctus Israel, plasmaverim Cyrum, et mea jussione generatus sit, superfluum facilis ambigere de futuris ; quin potius nosse debetis, quod lilios meos, populum Israel, et opus manuum mearum, non vestro arbitrio, sed mea voluntuae dispensem : ut qui prius eia tenebras et malum creavi, uunc lucem et pacem tribuam. Ego enim sum Deus, qui non in vacuum creavi terram, ut esset deserta et squalida, sed ut homines habitarent in ea. Ego eitendi sive firmavi coelos, ut angelorum essent habitaculum. Stellarumque eos varietate distinxi; et imperavi singulis quo currerent ordine, et dierum ac mensium annorumque diversa spatia complerent. Qui igitur coelum feci et terram, quid. magnum est, si unum regem creaverim, qui mea maudata conservet, et omnes vias illius dirigam? Ipse enim jussurus est, ut aedificetur civitas mea Jerusalem, et captivi redeaut in Judaeam. Non ob pretiuin, neque munera, sed ob meam voluntatem, dicit Dominus Deus exercituum. Qui autem cœptam ad Christum refert intelligentiam, sic explanationis suæ verba moderatur : Vae eis qui contradicunt Deo, et Christum nou putant esse venturum ; quasi iutum et testa de testis contradicat figulo suo. Væ qui dicit omnipotenti Patri, Quare tu generas Filium, et mulieri sanctae Mariae, Quid parturis? De qua scribit et Apostolus (Galai. iv) : quod Christus factus sit de muliere, factusque sub lege. Hæc ergo dicit Dominus, Sanctus israel, qui plasmavit in virginali utero Salvatorem, dicens per Gabrielem ; Spiritus sanctu, veniet super te, et virtus Altissimi obumbrabit libi: quod autem nascetur in te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. i, 35) : interroget me testa, et futurorum secreta perquirat. Et præcipiat inibi quomodo 538 adoptivos filios, qui in meum FiliuM. credituri sunt, debeam regenerare 1. Dicit et evangelista Joannes : Quotquot eum receperant, dedit sis potestatem filios Dei fieri (Joan. i, ii). Sin autem ego feci terram, ut habitaretur ab hominibos, et cœlos extendi desuper, et eos astrorum varietate decoravi, ut morarentur in terra cultore. Dei : quid mirum si Filium meum, justum regem miserim mundo, sive ab inferis suscitaverim, cujus omnes viæ nectæ suut? Peccatum enim nou fecit, nec dolus iuventus est in ore ejus (1 Petr. III). Qui aedificet civitatem meam super petram, adversum quam portæ inferi non prævaleant (Matth. XVI) ; ct quae in monte posita, latere non possit (Ibid. v): dæmoniacisque prius vinculis alligatos omnes di- mittat liberos, non in pretio neque in muneribus : gratis enim salvi facti sumus, audientibus apostolis atque facientibus : Gratis accepistis, gratis date (Matth. x, 8). Nonnulli hæc ad Zorobabel referunt, qui eduxit captivos de Babylone, et aedilicavit civitatem, et exstruxit templum, prophetantibus Aggaeo et Zacharia, atque dicentibus ; Manus Zorobabel fundaverunt domum istam, et manus ejus complebunt eum (Zach. iv, 9). Sed nos rectius dicimus et verius, nec Cyrum ædificasse civitatem quae postea exstructa est sub Neemia, nec omnes viaa ejus fuisse directas. Cui supra dictum est: Assumpsi, et accinxi te : et non cognovisti me ; et Zorobabel statum, qui sub nutu ac , potestate Medorum fuit atque Persaruui, omnia quae dicuutur excedere. Neque enim Zorobabel exstruxit civitatem, nee rex appellari potest, qui sub aliis vivens regibus, hoc nomine caruit. Quid sibi autem velint Septuaginta, qui in principio hujus capituli transtulerunt : Quid meliui feci quam lutum figuli ? Nunquid qui arat, arabit terram? scire non valeo, nisi forte Theodotionis bequar editionem, qui pro boc posuit: Væ ei qui contendit contra factorem suum, arana I arantes terram : quod scilicet vulneret in pœnitemia corda mortalium, et in morem sulcorum ea subruat atque subvertat. Sed et haec frivola interpretatio est. Porro quod figulus, hoc est Creator 538 noster et factor, appelletur Deus, et apostolus PauLus in Epistola loquitur ad Romanos : Nunquid dicit figmentum ei qui se finxit, Quid me fecisti sic I Annon habet potestatem figulus luti, ex eadem massa facere, aliud quidem vas in honor,,,., aliud vero in contumeliam (Rom. ix, 20, 21)? Et in Jeremia prolixius scribitur, qui narrat post cætera : Descendi in domum figuli, et eCce ipse faciebat opus in rota, et dissipatum est vas quod faciebat in manibus suis. Rursumque fecit ex eodem luto aliud vas, sicut placuit in conspectu ejus. Et factus eat sermo Domini ad me dicens : Si non possum sicut iste figulus facere vos, domus Israel ? dici' Domitus. Ecce sicut lutum in manu figuli, sic tos estis ix manibus maia, domus Israel (Jerem. XVIII, 3-6). illudque quod scriptum est : Ego omnibus stellis præcepi, occasionem quibusdam tribuit, quod astra rationalia sini, et animam sensumque habeant. Neque enim, aiunt, præciperet, uisi intelligentibus : nou recordantes quod in Jona scriptum sit : Præcepit Dominus spiritui comburenti (Jonæ, IV, 8). Et rursum : Præcepit vermi matutino (Ibid., 7). Et quod in Evangelio Salvator ventos et mare increpaverit (Luc. VIII), iu quibus sensum atque rationem non esse perspicuum est.

(Vers. 14 seqq.) c Hæc dicit Dominus : Labor Ægypti, et negotiatio Æthiopiæ, et Sabaim viri sublimes ad te transibunt, et tui erunt: post te ambulabuut, vincti manicis pergent : et 'e adorabunt, teque deprecabuntur : tantum in te eat Deus, et non est absque te Deus. Vere tu es Deus absconditus, Deus Israel, Salvator. Confusi suut et erubuerunt omnes : simul abierunt in confusionem fabricatores errorum. Israel salvatus est in Domino salute aeterna : neu confundemini, et non erubescetis usque in sæculum saeculi. > LXX : < Sic dicit Dominus Sabaoth : Laboravit Ægyplus, et negotilio Æthiopum et Sabaim : viri excelsi ad te U ansibunl, et tui erunt servi, et te sequentur vincti manicis, et transibunt ud te, et adorabunt te, et in te orabunt : quoniam in te Deus est, et non est Deus absque te. Tu enim Deus es, et nesciebamus : Deus Israel Salvator : confundantur et erubescant omnes adversarii ejus, ei ambulent in confusione. Innovamini ad me insulse \ Israel salvator a Domino salute aeterna : non confundentur neque erubescent usque in æternum. > Et in hoc loco qui sequuntur historiam, dicunt i£gyptuin et i£ihiopes gentesque Sabaim, quae trans i£thiopiam 540 sunt, servisse Cyro, et ei gentes ultimas fuisse subjectas : atque ex mirabili intellexisse victoria, quod in eo essei Dominus, et non esset alius præter eum qui in illo habitaret Deus. Sed hoc quod sequitur : Vere tu es Deus absconditus, Deus Israel salvator, quomodo possit Cyri personae convenire, non intelligo, nisi forte Theodotionis utantur editione, qui transtulit, In te est fortis, et non eat alius præter sum Deus : propterea tu fortis absconditus Deus Is- Mel Salvator. Quocunque se verterint, non valebunt laqueos veniatis effugere. Fac eniiu esse in Cyro Deum, et non esse alium praeter eum qui sii in Cyro Ueus, quomodo Cyri personae dici conveniet, Vere tu es Deus absconditus, Deus Israel Salvator ? Ergo Deus in quo est Deus, Dominus noster Jesus Christus rectius intelligitur et verius, qui in Evangelio loquitur : Ego et Pater unus sumus 1 Jean. x, 30). Qui Deus appellatur abscon- ditis propter assumpti corporis sacramentum, et Deus israel Salvator, quod interpretatur Jesus. Hie enim juxta angelum Gabrielem salvabit populum suum (Luc. i). Confusi sunt et erubuerunt omnes simul, Scribae videlice. et Pharisaei. Et abierunt in confusione fabricatores erroris, qui in loto mundo disseminavere mendacium, ut eum dicerent ab apostolis furto esse sublatum (Matth. XXVIII). Israel autem., salvatus in Domino salute aeterna , apostolorum intelligitur chorus, et hi qui per apostolos crodiderunt. Unde dicitur ad eos : Non con. fundemini neque erubescetis, non solum in præsenti sæculo, sed et in futuro. Servisse autem ei Ægyptum, et Æthiopas, et Sabaim, excelsos viros atque sublimes, nemo dubitat, cum ei mundum videat esae subjectum, et ex paucarum nomine nationum, quae habitant in extremis finibus terrae, cunctos cœlorum cardines, et omnia terræ littora ei creditura perspiciat. Unde pulchre quasi laborantibus in errore idololatriae, cessare labor iEgypti DOminatur. Nulla enim gens ita idololatriae dedita fuit, et iam innumerabilia portenta venerata est, quam Ægyptus, de qua supra (XIX, 1) legimus : Ecce Dominus ascendet super nubem levem, et ingredietur Ægyptum, et movebuntur simulacra Ægypti a facit ejus, et cor .Egypti tabescet in medio ejus. Porrr quod in Septuaginta additum est : Innovamini ad me, insulæ, sic exponere possumus, ut dicamus 541 Ecclesias de gentibus congregatas iunovari in Christo, appellari insulas, quod persecutorum rabiem procellasque sustineant, et fundatae supra petram , nulla turbinum mole quatiantur. Hebraei stulta contentione nituntur asserere, usque ad eum locum ubi legitur : Tantum in te est, Deus, et non est absque te, Deus, vel ad Jerusalem, vel ad Cyrum dici. Hoc autem quod sequitur : Vere tu es Deus absconditus, Deus Israel salvator, subito ad omnipotentem Deum apostropham fieri, cum etiain stultis perspicuum sit, unum contextum esse ser- monis , nec posse sensum dividi qui in ipso narrationis ordine et ratione conjunctus est.

(Vers. i8 seqq.) < Quia hæc dicit Duminus, creans cœlos, ipse Deus formans terram, et faciens eam, ipse plastes ejus : non in vanum creavit eam, ut habitetur (Vulg. habitaretur) formavit illam : ego Dominus, et non est alias. Non in abscondito locutus sum, in loco terrae tenebroso. Non dixi semini Jacob : Frustra quaerite me. Ego Dominus loquens justitiam, annuntians recta. Congregamini, et venite, et accedite simul, qui salvati estis ex gentibus : nescierunt qui levant lignum sculpturae suae, ei rogant Deum non salvantem. Annuntiate, et venite, ei consiliamini simul ; quis auditum fecit hoc ab initio, ex tunc prædixit I illud ? Numquid non ego Dominus, et non est ultra Deus absque me? Deus justus et salvans non est praeter me. Convertimini ad me, et salvi eritis, omnes fines terrae : quia ego Deus, et non est alius. In memetipso juravi : egredietur de ore meo justitiae verbum, et non revertetur : quia mihi curvabitur omne genu, et jurabiL omnis lingua. Ergo in Domino dicet: Meae suni justitiae ei imperium : ad eum venient, et confundentur omnes qui repugnant ei. In Domino justificabitur, et laudabitur omne semen Israel. > LXX : < Sic dicit Dotninus qui fecit cœlum : iste Deus qui ostendit terram, ei fecit eam, ipse paravit 3 eam ; non in vacuum fecit eam, sed ut habitaretur plasmavit eam. Ego sum Dominus, et non est ultra. Non in abscondito loculus sum, neque in loco terræ tenebroso. Non dixi semini Jacob, Vanum quaerite : ego sum Dominus qui loquor justitiam, annuntio veritatem. Congregamini et vellite, ei consulite 4 simul qui salvamini de gentibus; non cognoverunt qui portant lignum sculpturæ suæ : orant deos non salvantes. Si annuntiant, 542 appropinquent ut sciant simui, quis audita fecit haec ab tuitio, tunc annuntiatum est vobis. Nonne ego Dominus Deus, et non est alius abbque me ? justus et salvans non est præter me. Convertimini ad me, et salvi eritis ab extremis terræ. Ego soni Deus, et non est alius. Per memetipsum juro : nisiegredietur de ore meo justitia, sermones mei non avertentur, quia mihi incurvabit omne genu, et jurabit et confitebitur omnis lingua Deo dicens : Justilia, et gloria ad eum veniet, et confundentur omnes qui separant se a Domino : justificabitur et in Deo glorificabitur omne semen filiorum Israel. > Vocatis Ægypto, et Æthiopia, et Sabaim viris excelsis, per qnae monstratur salus universarum gentium barbararum, et totius mundi ad Deum conversio, obtendit Deus justitiam suam ; quod non solum Judaeorum sit Dominus, sed et gentium. Ipse enim caeli factor et terræ aequaliter omnium Deus est, et non ob aliam causam creavit terram, nisi ut hwminum esset habitaculum, qni suum adorarent et in elligereni Creatorem, et idola universa contemnerent. Nam et in monte Sina, de excelso ejus verlice hæc audientibus populis est locutus : Non erunt tibi dii alieni absque me, nec facies libi idolum (Exod. XX, 3, 4). Sed melius, ut hoc dictum de evangelica prædicatione credamus: Moyses enim in abscondita solitudine uni tantum locutus est populo. Apostolorum autem sonus in universum orbem exiit, et verba eorum usque ad terræ terminos pervenerunt (Psal. XVIII). Non dixi, inquit, semini Jacob, Frustra quærite me. Coelorum enim illis regna promisi, et primum ad eos locutus sum : Non veni nisi ad oves perditas domus Israel (Matth. xv, 24). Et idcirco locutus sum justitiam et annuntiavi recta, sive veritatem, ut imaginibus Legis et caeremoniis derelictis, sequerentur Evangelii veritalem. Sed quia illi credere noluerunt, et indignos se judicaverunt salute ; propterea dico gentibus : Congregamini de toto orbe , et venite et accedite . ad me simul qui salvati estis ex gentibus. Per quod ostendit, non statim omnes gentes esse credituras, sed paulatim et per partes. Denique corripit eos qui in errore pristino permanserunt, dicens : Ne - scierunt qui levant lignum (Al. signum) sculpturæ auc, et rogant Deum non salvantem. Et est sensus : Non intellexerunt sermones meos, simulacrorum 543 suorum onere praegravali, et sperantes in eis, in quibus nulla est salus. Unde apostolis præcipitur, ut opportune, importune annuntient veritatem (1I Tim. IV), et ineant consilium salutis gentium. Hoc autem, id est, ut congregarentur et venirent ex gentibus plurimi qui salvarentur, ab initio locutus est Deus, et cunctorum prophetarum ora cecinerunt, qui sermone Domini loquebantur, praeter quem nullus est alius. Filius enim non absque eo, sed in eo Deus est. Pulchreque jungit : Deus justus, nequaquam unius gentis, sed universi mundi, cui loquitur : Convertimini ad me, et salvi eritis, omnes fines terrce ; impleto illo quod Pater Filio repronai • sit: Postula a tile, et dabo tibi gentes hæreditatem tuam, et possessionem tuam terminos terræ (Psal. II, 8). Juratqne per semetipsam, quoniam sententia oris sui, et verbum quod protuli.. I semel super salute gentium, nequaquam irritum fiat ; sed repromissio ejus opere compleatur, dicentis supra : Convertimini ad me, et salvi eritis, omnes fines terræ. Jurat autem secundum Apostolum (Hebr. vi), ut per duas res immobiles, in qoibns impossibile cst meD'iri Deum, firmam consolationem habeamus ; sed et hoc jurat, quod idolis derelictis, omne genu ei flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis per illum juret lingua mortalium (Philipp. n). In quo perspicue significatur populus Chrislianus. Mons est enim ecclesiastici Christo genn flec- lare : quod Judapi, mentis superbiam demonstrsntes, omnino non faciunt. Sed et omnis linfua cunctarum gentium harhararum, non in synagogis, sed in Christi ecclesiis confitetur Deum. Omnis autem lingua Christum confitens in Domino loquetur, et dicet : Meæ sunt justitiæ, ei meum est imperium, non populi Judæorum. Ad eum cunctæ gentes venient, et confundentur qui prius illius Evangelio repugnabant; et justificabitur atque laudabitur omne senen Israel, quorum praedicatio et sementis fertilissima in toto orbe uberrimos attulit fructus. Sive, juxta Septuaginta, omnis lingua jurans et conlitens Deum dicet quod justitia et gloria totius orbis ad eum veniat, et confundantur Judæi, qui so ab eo separant. 544 Hi autem qui de stirpe filiorum Israel orti sum, et qui de apostolornm semine pullulaverunt, et crediderunt in Christo, habeaut justitiam ct gloriam sempiternam.

(Cap. XLVI. — Vers. i, 2.) « Confractus est Bel, contritus est Nabo : facta sunt sitnulacra eorum bestiis et jumentis, onera vestra gravi pondere usque ad lassitudinem. Contabuerunt, et contrila sunt simul : non potuerunt salvare portantem, et anima corum in captivitatem ibit. » LXX : « Cecidit Del, contritus est Dagon : facta sunt scul- pHUa eorum in bestias et jumenta, portatis ea colligata quasi onus laboranti, et delicienli, et esurienti, nec prsevaleoti simul, qui non poterunt salvare de bello : ipsi antem captivi ducti sunt. > Post vocationem gentium 2, et electionem credentium ex Israel, idola corruisse testatur. Cecidit, cecidit, sive confructus est Bel ! quem Graeci Belum, Latini Saturnum vocant. Cujus tanta fuit apud veteres religio, ut ei non solum humanas hostias captivorum ignobiliumque mortalium, sed et suos liberos I immolarent. Nabo autein et ipsum idolum est, quod interpretatur propheta et divinatio, quam post Evangelii veritatem in toto orbe conticuisse significat. Sive, juxta LXX, Dagon, qui tamen in Hebraico non habetur. Et est idolum Ascalonis, Gazæ, et reliquarum urbium Philisthiim. Et a speciali transit ad. gcoerale : Facta sunt simulacra, eorum bestiis et jumentis. Non quo simulacra gentitium in prædam bestiarum et jumentorum exposita sint : sed quo religio nationum simulacra sint bestiarum et brutorum animantium, quae maxime in Ægypto divino cultui consecrata sunt. De quibus Virgilius (Æneid. VIII, 698) : Omnigenumque deum monstra, et latrator Anubis.

Nam et pleraque oppida eorum ex bestiis et jumentis habent nomina, ϰυνω̃ν a cane, λέων a leone : θμοῡι̃ς lingua Ægypłia ab hirco. λύϰων a lupo, ut taceam de formidoloso et horribili cepe, et crepitu 1 ventris inflati, quae Pelusiaca religio cat. Haec, inquit, simulacra quæ non possunt salvare portantes, nbil sunt aliud nisi onera sacerdotum, 545 deprimentia eos usque ad lassitudinem. Quae cum captivitas venerit, pro pretio metallorum, de quibus facta sunt, ducuntur prima captiva, et animam suam sive portantium, liberare non possunt. Non quo muta simutacra babeant animam et aliquem sensum doloris, quae insensibilia sunt ; sed quo ϰαταχρηστιϰω̃ς vocetur anima, et membra earum rerum quae absque sensu et membris sunt. Alioquin et in Proverbiis legitur : In manu lingua, mors et vita. Vel hoc dicendum , quod gravissimum onus in gentibus error fuerit idololatriae, quae cultores suos deprimebal ad terram, et salvare non poterat, animasque eorum faciebat diabolo et daemonibus eMe captivas.

(Vers. i, 3 seqq.) « Audite me, domus Jacob, et omne residuum domus Israel, qui portamini a meo utero, qui gestamini a mea vulva. Usque ad senecclam ego ipse, et osque ad canos ego portabo : ego feci, et ego feram : ego portabo, et salvabo. Cuiassimilastis me, et adaequastis et comparastis me, et fecistis similem ? Qui confertis aurum de sacculo, et argentum statera ponderatis, conducentes aurificem, ut faciat Deum : et procidunt et adorant. Portant illum in humeris, gestantes et ponentes in loco suo, et stabit, ac de loco suo non movebitur. Sed cum clamaverint ad euro, non audiet : de tribulatione non salvabit eos. » LXX : « Audite me, domus Jacob, et omnes reliquis Israel qui porta- mini de utero, et erudimini a parvulo usque ad senectutem. Ego sum, et donec senescatis ego sum : ego sustineo vos : ego feci, et ego portabo : ego suscipiam et salvos vos faciam. Cui assimilastis me? Videte, excogitate qui erratis et confertis auruni de sacculo, et argentum in statera appenditis, et conducitis aurificem : fecerunt opera manuum et adoraverunt : portant illud in humeris, et vadunt. Si autem posuerint iliud in loco suo, manet, et non movebitur : et qui clamaverit ad illud, non audiet, et de malis non liberabit eum. » Nequaquam eum appellat Jacob, nec Israel, quod et ipsam absque eonjunctione servi et pueri et electi in sugillationem populi dici supra exposuimus : sed multo vilius, domus Jacob, et reliquias Israel, ob propinquitatem carnis et sanguinis, et quasi faeces reliquiarum Israel. Docetque eos instar puerorum atque lactentium, ita a Deo, quasi matris utero, et vulva praegnantis, ex Ægypto esse portatos. Non ineffabilis 546 Dei incomprehensibilisque majestas, aut uterum babeat, aut vulvam, pedesque, et manus, et caetera corporis membra; sed quo nos affectum Dei per nostra verba discamus. Alioquin et in centesimo nono Psalmo ex persona Dei boc idem canitur. In eo enim loco ubi Septuaginta transtulerunt, Ex utero ante luciferum genui te, in Hebraeo scriptum habet, MEREHEM quod interpretatur, de vulva. In praesentiarum vero non solum de utero et de vulva scriptum est, hoc est, MEBETEN et MEREHEM , sed MENNI quæ præpositio significat ex meo utero, sive ex mea vulva. Et est sensus : Qui vos genui ab infantia, et meo utero vulvaque gestavi, ipse usque ad senectutem protegam, non meam, sed vestram, ut eos doceat divina misericordia esse salvandos. Creator enim omnium parcit creaturae suae, et pastor bonus ponit animam suam pro ovibus suis (Joan. x). Qui autem mercenarius est, cujus non sunt oves, cum viderit lupum, fugit. Quia igitur feci et genui liberos, ego feram et ipse portabo. Juxta Septuaginta qui dixerunt : Qui portamini ex utero, et erudimini ab infantia usque, ad senectutem, hoc significat, quod frustra legem Dei die ac nocte meditentur, non habentes notitiam Dei, sed hominum ac bestiarum simulacra venerantes : intantum ut correptione indigeant prophetali, per quam loquitur ad eos Deus : Cui assimilastis me et adæquastis ? et reliqua : quod aurum argentumque contulerint, et conducto statuario fecerint idola, et adoraverint opera manuum suarum, quae porteutur humeris, et confixa atque stabilita se uon valeant commovere, nec prodesse his a quibus coluntur. Manifesta transcurrimus, ut Christi misericordia clausa reseremus.

(Vers. 8 seqq.) < Mementote istud, et fundamini, et redite, praevaricatores, ad cor. Recordamini prioris saeculi, quoniam ego sum Deus, et non est ultra Deus, nec est similis mei. Annuntians ab exordio novissifta, et ab initio quae necdum facta sunt, dicens : Consilium meum stabit, et omnis voluntas mea fiet. Vocans ab Oriente avem, et de terra longinqua virum voluntatis meæ ; et locutus sum, et adducam illud, creavi et faciam illud. > LXX : c Mementote horum, et ingemiscite : agite poenitentiam qui erratis. Revertimini corde, et mementote priorum a saeculo : quoniam ego sum Deus, et uon est 547 ultra praeter me. Qui annuntio prius novissimaantequam fiant et compleantur, et dixi, Omnis , voluntas mea stabit, et cuncta quae cogitavi faciam. Qui voco ab Oriente avem, et de terra longinqua, de quibus cogitavi ; locutus stum, et adduxi : creavi et feci. > Quia vos ipse genui, ipse portavi, et ab infantia usque ad senectutem, non vestro merito, sed mea pietate salvarninl : deserite idola quas fecistiS, et ad unius Dei cultum revertimini. Agite pænitentiam, ingemiscite pro errore qui vos tenuit; immo fundamini, ne rursum subitas idulolatriæ vos turbo sUbvertat : et redite ad cor, id est, ad hientem vestram, qui simulacra venerantes velut furiosi in ligna impingebatis et lapides. Ab initio considerate mundi, quod prælier me nullus sit Deus, nec alius potuerit scire ventura, nisi ego qui per prophetas nuntio quae facturus sum : ut cum prædicta complevero, divinatione probem divinitatem. Ego enim mysterium quod retro cunctis generationibus fuerat ignoratum, immo consilium meum staturum esse nunc dico; ut cum illud videritis effectum, nullum sciatis Deum, nisi eum qui hæc futura cognovit, immo praecepit fieri. Ego sum qui ab Oriente vocO avem, ut putant Hebraei Cyrum regem Persarum, sive Darium Medorum principem; et de terra longinqua virum voluntatis meæ, qui expleat omnem voluntatem meam contra Babylonem atque Chaldæos. Sive ut nos verum esse convincimus, Dominum Salvatorem, de quo et Balaam vaticinatur : Orietut stella ex Jacob, et homo ex lsrael (Num. xxiV, 17), cujus nomen est Oriens (Zach. vi), quem adoraverunt Magi de Oriente venientes. tlic enim loquitur in Psalmis ; Deus, ut faciam voluntatem tuam volui (Psal. xxxix, 9), de quo locutus est Pater : et sponsionem suant opere comprobavit. LXX, pro eo quod hos de Hebræo expressimus, virum voluntatis meæ, posuerunt, de quibus cogitavi. Ergo juxta eos vocatas de Oriente aves, angelorum possumus intelligere ministeria, quæ ad imperium Domini in toto orbe discurrunt; qui sunt administratorii spiritus, et mittuntur ob salutem credentiuln. De quibus et in Psalmo Canitur J Qui facis angelos tuos spiritus, et ministros tuos ignem urentem (Psal. CIII, 4).

548 (Vers. 12, 13.) < Audite me, duro corde, qui iunge estis a justitia. Prope feci justitiam meam : non elongabitur, et saluS mea non morabitur (Al. minorabitur): dabo in Sion salutem, et in Israel gloriam meam. » LXX : < Audite me qui perdidistis cor, qui longe estis a justitia. Adduxi justitiam meam, et salutem quæ a me esi, tardare non faciam. Dedi in Sion salutem et Israeli gioriam. i Qoibus supra dixerat : Audite me, domus Jacob, et omne residuum domus Israel. Et iterum : Redite, prævaricatores, ad cor, etiam nuric juxta Hebraicum propter incredulitatem appellat eos duro corde, et juxta SeptUaginta, qui cor mentemque perdiderunt. Quod secutus vir eruditissimus, et dignus nomine suo Stephanus martyr in Judaeo- rnm loquitur concione : Dura cervice et incircumcisi cordibus auribusque, vos semper Spiritui sancto restitistisj ,sicut patres vestri (Act. VII, 51). Hi igitur longe sunt a justitia Dei, quia non crediderunt in eam, quam pro sua clementia Deus fecit esse virinam, et venire ad terras, nequaquam vult tardare nec procul fieri. Dedit enim Sion salutare suum, et Israeli gloriam suain. Hoc de vaticinio dictum sit futurorum, et de adventu Domini Salvatoris. Cæterum juxta historiam datur Sion salus, et Israel gloria ; quoniam Deus prope fecit suam esse justitiam, ut vocaret ab Oriente avem, ei de terra longinqua viruin voluntatis sua;. qui Israelis et suhversae Jerusalem ulcisceretur injurias, et Medis Persisque superantibus, Babylonem Chaldæosque deleret, sicut sequentia prophetæ verba testantur.

(Cap. XLVII. — Vers. 1 seqq.) « Descende, sede in pulvere, virgo filia Babylonis : sede in terra, non est solium filia; Cliatdaorum, quia ultra nen vocaberis mollis et tenera. Tolle molam, et mole farinam : denuda turpitudinem tuam, discooperi humerum, revela crura, transi flumina. Revelabilor ignominia tua, et videbitur opprobrium tuum : ultionem capiam, et non resistet mibi homo.» LXX : « Descende, sede super terram, virgo filia Babylonis, sede in terram. Non est solium filiae Chaldæorum, quoniam nequaquam ultra vocaberis motlis et tenera. Tolle molam, mole farinain. Revela operi- , mentum luum, denuda canos, discooperi tibias, transi flumina : revelabitur Ignominia tua, appare.. bunt opprobria. Quod justum est de te auferam, nequaquam 549 ultra tradam hominibus. > Quomodo in Ezėchiele sub figura navis et omnis instrumenti ejus, Tyri ornatus exponitur, quoe negotiationibus dedita est (Ezech. xxvi), et propter aquarum abundantiam rex Ægypti draco appellatur, et squamae illius juncusque ac papyrus et pisciculi describuntur, et Jerusalem cun idolis forn! • cationem scortorum ac lupanarissimilitudo testatur : sic in præsenti loco sub persona captivae mu- Heris, quæ quondam regiiu fuerit, Babylonis servitus indicatur : diciturque ei ut descendat de regni superbia, et in pulvere sedeat. Virgo autem appellatur et lilia : vel quia omnes homines crea- tnra Dei sumas; nec est Babylonis juxta hæreticos natura damnabilis : vet ob luxuriam et ornatum urbis quondam potentissimæ, quae cum se. nuisset, et vicina esset occasui, virgunculam et puellam se esse jactabat. Licet ex eo quod juxta LXX scriptum est, filia Babylonis, uon ipsain Babylouem quidam, sed Romanam urbem interpretentur, quae in ApOcalypsi Joannis (Apocal. XIV) et in Epistola Petri (/ Petr. v), Babylon specialiter appellatur, et cuncta quæ nunc ad Babylonem dicuntur, illius ruinæ convenire testentur, contra quem vocanda sit avis, Deique justitia : ut postquam Sion, id est Ecclebia, salvata fuerit, ilia peteat in aeternum. Dicitur ergo Babyloni reginae et filiae Chaldæorum (a Chaldæis enim condita est) quod nequaquam ultra vocetur mollis et tenera et deliciis affluens, quae cunctarum gentium manibus portabatur, ita ut terrae plantas vix imprimeret: præcipiturque ei ut tollat molam, et molat farinam, quod est captivitatis et extremae servitutis indicium; ut quae quondam regina fuerat, postea molendae farinae operi serviat. Sed quia sequitur : Denuda turpitudinem tuam, etiam mola ab Hebraeis figuraliter intelligitur, quod scilicet, in morem scorti, virorum libidini pateat. Illudque quod in Judicum libro de Samson scribitur (Judic. XVI), ad molam eum a Philisthiim esse damnatum, S50 hoc significare volunt, quod pro sobole robustissi- mus 1 virorum, hoc in allophylas mulieres facere sit compulsus. In eo ubi nos interpretati sumus, denuda turpitudinem tuam, pro quo LXX transtulerunt, revela operimentum, Theodotio ipsum verbum Hebraicum posuit, SAMTHECH ( ) 2 ; Aquila SEMMATHECH ; Symmachus τὸ σιωπηλόν σου : quod nos exprimere possumus taciturnitatem luam, quod taceri debeat prae verecundia. Quod quidem et in Cantico Canticorum legimus, ubi sponsae pulchritudo describitur : ad extremum infert : Absque taciturnitate tua (Cant. IV) : nolentibus qui interpretati sunt transferre nomen , quod in sancta Scriptura sonaret turpitudinem. Recteque contra Babylonem inverecundis utitur nominibus (licct nulla sit turpitudo, humani corporis membrum vocare nomine suo), cui praecipitur ut nudet pectora, 1 et crura ac femina aperiat, et vadat in captivila* tem, videaturque ignominia ejus, et opprobrio pateat senlpiterno. Et hoc Dominus fecisse se dicit, ut ultionem caperet de ea, quae oppressit populum suum, et nullum pro ea audiat precatorem, qui iram Domini suo lenire conetur occursu. Significat autem angelum gentis Babyloniae praesidem, qui cum caeteris angelis loquitur ; Curavimus Babylonem, et non est curata. Quod autem Septuaginta transtulerunt, Quod justum esc de te auferam, nequaquam ultra tradam hominibus, subauditur Babylonem : vel certe hoc quod justum est, et ablatum de Babylone. Disputant Stoici, multa re turpia, prava hominum consuetudine, verbis honesta esse; ut parricidium, adulterium, homicidium, incestum, et caetera his similia. Rursumque re honesla nominibus videri turpia ; ut liberos procreare, inflationem ventris crepitu digerere, alvum relevare stercore, vesicam urinae effusione laxare : denique non posse nos, ut dicimus, a ruta rutulam, sic ὐποϰοριστιϰὸν mentæ ' facere. 551 Ergo SEMMATHECH ( ), quod Aquila posuit, ut diximus, verenda mulieris appellantur. Cujus etymologia apud eos sonat, sitiens tuus ; ut inexpletam Babylonis indicet voluptatem.

(Vers.4 seqq.) « Redemptor noster Dominus exercituum, nomen illius, Sanctus Israel. Sede tacens, et intra in tenebras, filia Chaldæorum ; quia non vocaberis ultra domina regnorum, iratus sum super populum meum , contaminavi haereditatem meam, et dedi eos in manu tua; non posuisti eis tnisericordias. Super senem aggravasti jugum tuum valde, et dixisti, In sempiternum ero domina : non posuisti haec super cor tuum, neque recordata es novissimi tui. » LXX : < Dixit qui eruit te Dominus sabaoth, nomen ejus, Sanctus Israel. Sede compuncta, ingredere in tenebras, filia Chaldaeorum : nequaquam ultra vocaberis fortitudo regni : iratus sum contra populum meum, contaminavi haereditatem meam. Ego dedi eos in manum tuam, tu vero non dedisti eis misericordiam : seni | Al. senis] aggravasti jugum valde, et dixisti, In aeternum ero domina : non intellexisti haec in corde tuo, neque recordata es novissiinorum. • Primus ver. sus juxta Septuaginta cum superioribus copulatur, ut sit sensus : Et haec faciet qui eruit te Dominus sabaoth, nomen ejus Sanctus Israel. Porro juxta Hebraicum, ex persona populi propheta loquitur, quod haec fecerit contra Babylonem Dominus exercituum, cujus nomen sit Sanctus Israel. Rursumque ad ipsam Babylonem sermo dirigitur. Sede tacens, sive compuncta, et tuorum criminum recordare. Ingredere tenebras: quia præ confusione et ignominia lucem ferre non sustines : nequaquam vocaberis, non unius regni, sed nec omnium regnorum domina. Simulque quia occulta quæstio nascebatur, cur irasceretur Deus adversus Chaldaeos, quos ipse misit ad capiendum Israel: respondit, iratum se contra populum suum, corripere ' eos voluisse, non perdere, verberare, non occidere. lllos autem abusos esse crudelitate sua, et plus imposuisse plagarum quam Dei ultio flagitabat: magnumque Babyloniae crudelitatis indicium est, ne senibus quidem pepercisse, quorum aetas etiam inter hostes venerabilis est. Sed et hoc signum superbiae, quod præsenti felicitate decepta, futurorum non cogitarit ambigua. 552 Ergo semper in prosperis debemus cavere ventura: nec traditos nohis opprimere, qui ad hoc erudiuntur, ut meliores fiant.

(Vers. 8 seqq.) < Et nunc audi haec, delicata et habitans confidenter, quae dicis in corde tuo : Ego sum, et uon est praeter ine amplius : non sedebo vidua, et ignorabo sterilitatem. Et venient tibi duo haec subito in die una, sterilitas et viduitas : universa venerunt super te, propter multitudinem maleficiorum tuorum, et propter duritiam incaolalorum tuorum vehementer ( Vulg. vehementem). Et fiduciam habuisti in malitia tua, et dixisti : Non est qui videat me : sapientia tua et scientia tua haec deceperunt te, et dixisti in corde tuo : Ego sum, et praeter me non est altera. Veniet super te malum, et nescies ortum ejus, et irruet super te calamitas, quam non poteris expiare, veniet super le repente miseria, quain nescies. > Duo simul venient Babyloni, sterilitas et viduitas, ut nec filios haheat, id est, subjectos sibi populos i nec virum, quem regem possumus intelligere: quae dum non sperat, repente sustinuit. Neque enim poterat arbitrari quod Persac, nullius ante fortitudinis, eam, Cyro regnante, superarent, et suae subjicerent po- testati. Quæ perpessa es, inquit, non solum propter buperbiam et abundantiam cunctarum opum atque delicias, sed et propter multitudinem maleficiorum tuorum, et incantatorum tuorum, in quibus habuisti fiduciam. Et veniet super le malum quod antea nesciebas, et cujus ignorabas ortum. Sive ut Septuaginta transtulerunt: Veniet super te perditio, et nescies : fovea, et incides in eam : ut quae cunctis gentibus parahas captivitatis malum, ipsa incidas in foveam quam parasti. Quae perspicua sunt, cito sermone transcurrimus.

(Vers. 12 seqq.) « Sta cum incantatoribus tuis, et cum multitudine maleficiorum tuorum, in quibus laborasti ab adolescentia tua, si forte quid prosit tibi aut si possis fieri fortior. Defecisti in multitudine consiliorum tuorum : stent et salvent te augures cœli, qui contemplabantur sidera, et suppulabant menses, ut ex eis annuntiarent ventura tibi. Ecce facti sunt quasi stipula, ignis combussit eos : pon liberabunt animas suas de manu flammae: non sunt prunae quibus calefiant, nec focus ut sedeant ad eum: sic facta sunt tibi in quibuscunque 553 laboraveras: negotiatores tui ab adolescentia tua unusquisque in via sua erraverunt: non est qui salvet te. > LXX: < Sta nunc in incantationibus tuis et in multis maleficiis tuis, quæ discebas ab adolescentia tua si prodesse tibi possunt 1 : et la- borasti in consiliis tuis: stent et salvam te faciant astrologi cæli, qui contemplantur stellas: annuntient tibi quid venturum Rit stiper te. Ecce omnes quasi phrygana in igne comburentur: et non eruent animam suam de flamma; quia habes carbones ignis,sedebissuper eos. Hi erunt tihi in adjutorium. Laborasti in commutationetua ab adolescentis : homo in semetipso erravit : tibi autem non erit salus. » Habuisse Babylonem omnemque Chaldaeam, incantatorum et augurum, et hariolorum et Gazarenorum studium, quos nos aruspices appellamus, Danielis prophetae lectio probat, qui ad eorum consilium cuncta reges Babylonios fecisse commemorat. Pro eo quoque quod nos juxta Symmachum et Theodotionem interpretati sumus : Stent et salvent te augures cœli, Septuaginta manifestius transtulerunt, Sient et salvam te faciant astrologi cœli : qui vulgo appellantur mathematici, et ex astrorum cursu lapsuque siderum res humanas regi arbitrantur. Unde et Magi de Oriente venerunt, Domini stellam se vidisse dicentes, vel ex artis scientia, vel ex vaticinio 2 Balaam prophetae sui, qui in Numeris dixerat: Orielur stella ex Jacob , et homo de Israel (Num.XXIV, 17). Isti igitur qui supputant menses, annosque (dinumerant, et borarum momenta librantes, futurorum scientiam pollicentur, dicant tibi quid super te Dominus cogitaverit, illisque tacentibus, quid venturum sit, propheta respondit: Ecce facti sunt quasi stipula, ignis devoravit eos : ut qui salutem aliis promittebant, sua ignorarent supplicia: nec dubium quin, ardente urbe, babitatores ejus vorax flamma consumpserit. Quodque sequitur : Non sunt prunœ quibus calefiant, nec focus ut sedeant ad eum, sic Hebraei edisserunt : Nullam habent caloris scientiam, nec illuminantem sensum, qui eorum tenebras possit discutere, et frigus erroris expellere. Pro quo nescio quid volentes Septuaginta transtulerunt ; Hubes carbones ignis, sedebis super eos554 hi erunt tibi in adjutorium : nisi forte possumus hoc dicere, quod multo utilior sit istis et incendium Babyloni, quam fuerunt magi et Gazareui, astrologi et incantatores. Hie enim eos per pœnas atque Supplicia ad pœnitentiam provocat ; illi pet errorem ducunt ad superbiam. Omnis Ibor ejus et negotiatores illius, quos magos intelligimus, hoc profecit, ut unusquisque sua erraret via ; et ipse perdimUs salntem alteri non præberet. Interrogemus eos qui diversas asserunt esse naturas, utrum Babylon malæ nauræ sit, an bonæ ? Si malae dixerint, quod eos responsuros esse non dubium est, quomodo provocatur ad pœnitentiam, et dicit ei ; Sede compuncta intra in tenebras, filia Chaldœorum, ac deinceps post enumerationem peccatorum et criminum, Habes carbones, ignii, sedebit super eos : hi erunt tibi in adjutorium ? Et quid sibi velis quod infertur juxia eosdem Septuaginta : Laborasti in commutatione ab adolescentia? Quæ est ista commutatio ? Utique de bono in malum. Ei quo perspicuum est, natura bonos, voluntate malos fieri. Denique infertur : Homo in semetipso erravit, non natura, sed mentis arbitrio.

(Cap. XLVIII. —- Vers. i seqq.) « Audite hæc, domus Jacob, qui vocamini nomine Israel, et de aquis Juda existis : qui jurastis [Vulg. juratis] in Domine Domini, et Dei Israel recordamini, non it, veritate neque in justitia, De civitate enim sancia vocati sunt; et super Domiuum [ fulg. Deum] Israel constabiliti sunt : Dominus exercituum nomen ejus. > Haec Chaldeis et Babyloniis ventura praedixi, et necesse est quod per prophetas meos loculus sum, rebus expleri. Tu autem, domus Jacob, et qui vocamini numine Israel, et qui de aqua Juda existis, ct caetera quæ sequuntur, andi attentius qute dicturus sum. Et notandum quod nequaquam eos appellet Jacob, sed domum Jacob; nec Israel, qui hoc falso appellantur nomine, cum opus non habeant nominis. Et de aquis, inquit, Juda existis, σεμνοτ έρως aquas I vocans pro seminet ut nequaquam eos virtutum patriarcharum filios ostenderet esae, sed earnium. Et recte aquas Juda appellavit, quia sola tunc in terra Judaea adhuc permanebat tribus; et semen David illo tempore 555 regium servabatur. Qui, inquit, jurastis in nomine Domini, non ut honoretis Dominum, sed ut assumpto no- mine faciatis injuriam, dumeum testem vestri vultis esse mendacii, et requiescitis in sancta civitate, et super Dominum Israel innitimini; ut jactetis, habiiatores vos esse urbis Jerusalem, et Domini sabaoth habere privilegium, cum cassa Jacob, Israel et urbis sanctæ, et Dei omnipotentis assumatis vocabula.

(Vers. 5, 4 seqq. ) « Priora ex tunc annuntiavi, et ex ore meo exierunt, et audita feci ea : repente operatus sum, et venerunt. Scivi enim quia durus es, et nervus ferreus cervix tua, et frons tua antea. Prædixi tibi et tunc: antequam venireht, indicavi tibi, ne forte diCeres : Idola mea fecerunt hæc, et sculptilia mea conflatilia mandaverunt ista. Quae audisti, vide ofnnia : vos autem non annuntiastis 2. Audita fec! tibi nova ei tunc : et conservata qua: nescis : modo Creata suut, et non ex tunc : et ante diem, et non audisti ea, ne forte dicas : Ecce cognovi ea. Neque audisti, neque cognovisti, neque ei ttinc aperta est auris tua : scio enim, quia prævaricans praevaricaberis, et transgressorem ex ventre vocavi te. Propter nomen meum longe faciam furorem meum ; et laude mea infrenabo te, ne intereas. Ecce excoxi te, sed non quasi argentum : elegi te in camino paupertatis. Propter ine, propter me faciam, ut non blasphemer : et gloriam meam alteri non dabo. » LXX: < Priora adhuc annuntiavi : et de ore meo egressa sunt : et auditum facluin est Subito feci, et Venerunt, scio quia durus es : et nervus ferreus colluln Ulum, et frons tua ænea : et annuntiavi tibi olim antequam venirent super te. An. ditum tibi feci : ne forte diceres, Quia idola mihi fecerunt, sculptilia et conflatilia mandaverunt mihi. Audistis omnia, et vos non cognovistis : sed audita tibi feci nova ea nunc quae futura sunt. Et non dixisti, Nunc fiunt, et non olim : et non in prioribus diebus. Ne dicas etiam Novi ea : neque nosti ; neque scis, neque a principio aperui aures luas. Scio enim quoniam praevaricans praevaricaberis : et iniquus adhuc ex utero vocaberis. Propter nomen meum ostendam tibi furorem meum : et gloriosa mea inferam super te, ut non te interficiam. Ecce vendidi te non propter argentum : erui autem te de fornace paupertatis: 556 propter me faciam, quia nomen meum polluilur : et gloriam mcam alteri non dabo. i Praedico tibi Babylonios a Medis Persique superandos, et repente faciam quod minatus sum, ne cum venerint quæ praedicta suit, vel deorum nutu quos colis, vel fortuito ea existimes accidisse. Nec jacto scientiam futurorum, sed ob incredulitatem tuam loquor, cujus cor incredulum, et cervicem ferream, ac frontem aeneam ab initio esse cognovi. Ecce audisti omnia quae ventura sunt, et tamen celas silentio veritatem. Ncc narro praeterita quibus saepe mea potentia comprobata est, quomodo eduxerim populum de Ægypto, iÆgyptios in mari submerserim Rubro, terram repromissionis tradiderim, gentes vobis varias subjugarhn. Sed nova quae contra Babylonem facturus sum, nuntio, ut impudens oris tui mendacium confutetur, qui te asseris scire quae nescis. Ab initio enim meorum prævaricator cs mandatorum ; et de ventre transgressorem vocavit te Deus, quando de Ægypto liberatus, quasi meo ventre conceptus es, et educatus et eruditus. Caput bovis Ægypti desiderasti, dicens : Hi sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Ægypti. Nou igitur tuo merito, sed mea misericordia furorem meum distuli, IIC penitus interires, et ob laudem nominis mei infrenabo te, ut me quasi jumentum et iti frenis equus sequaris in... vitus. Ecce excoxi te, id est, probavi, quomodo conflatur argentum. Sive non in divitiis, sed in fornace paupertatis probare te volui. Ex quo ostenditur et divitiis et paupertate plerosque tentari, si aut illis male abutantur, aut penuriam nequaquam virtute sustineant. Propter me ego faciam, ne blas- phemetur nomen meum in gentibus, et putent vos non mea ira, sed idolorum suorum auxilio esse Inperatos. Qnodqne infert, Gloriam meam alteri nou dabo, boc sisuificat, ne idola putentur oppressisse populum Dei. Vel cette cum dicit, alteri non dabo, ostendit se alteri jam dedisse, alteri enim ad distinctionem prioris dicitur. Plerique nostrorum, ut juxta LXX interpretes pauca perstringam, de Christi adventu autumant prophetari, quod repente veniat insperatus, et durissimo populo sui demonstret præsentiam; cui 557 nunqnam Deus aures aperuerit, quia incrassatum luerit cor ejus, et auribus suis graviter audierit. Statimque ut Dominus de utero virginali profusus est, transgressor 1 et iniquos sit appellatus, quaerens eam interficere. Quod- que jungit : Propter nomen meum ostendam tibi fu. rorem meum, et gloriosa [Al. gloriam] mea inducam super te, sensu abutitur Apostoli, sive apostolus Paulus (Rom. 1) de hoc loco sumit testimoninm, ut reveletur ira Dei ad terrendos eoa qui peccant, et poitea conversis gloria praebeatur : Ecce, ait, vendidi te nov in pecunia, sed vendidi in peccatis tuis et end te de fornace paupertatis. Propter quod et Salomon (Prov. xxx) divitias et paupertatem habere non vult, sed tantum necessaria postulat, ne aot illis elevetur eor ejus in superbiam, aut in ista compellatur facere quod non vult et Deum pressus inopia blasphemare. Unde et Apostolus : Habentes, inquit, victum et vestimentum, his contenti simus (I Tim. VI, 8).

Vers. 12,13 seqq.) « Audi me, Jacob et israel, quem ego voco. Ego ipse ego primus, et ego novissimus. Manus quoque mea fundavit terram, et dextera mea mensa est caelos : ego vocavi [Vulg. vocabo] eos, et stabant simul. Congregamini omnes vos et audite : quis ex eis annuntiavit haec? Dominus dilexit eum : faciet voluntatem suam in Babylone et brachium suum in Chaldæis. Ego ego locutus sum et vocavi eum : adduxi eum, et directa est via ejus. Accedite ad me, et audite haec [Vulg. bocj: non a principio in abscondito locutus sum : ex tempore antequaln fieret, ibi eram. Et nunc Dominus Dcus misit me, et spiritus ejus. i LXX : < Audi me, Jacob et Israel, qnem ego VOCO. Ego sum primus, et ego in sempiternum : et manos mea fundavit terram, et dextera mea firmavit coelum. Vocabo eos, et stabunt simul : et congregabuntur omnes, et andient: Qui! eis nuntiavit haec? Dlligena te, feci voluntatem tuam snper Babylonem : til auferrem semen Chaldaeorum. Ego loCutus sum et ego vocavi. Adduxi eum et prosperam feci viam ejus. Adduxi ad me, et audite hsec : Non a princi. pio in abscondito locutus sam : quando fiebat, ibi eram. Et nunc Dominus Deus misit me, et spiritus ejus. » Quibns ante jam dixerat: Audite hœc, domus Jacob, qui vocamini nominc Israel et de aquis Juda existis, nunc ad eosdem * 558 loquitur, Audi me, Jacob et Israel quem ego voco. Multi emm vocati, et pauci electi (Matth. xxn). Unde non electos, quia necdum receporant Salvatorem , sed vocatos nuncupat. Ego sum, inquit, a et w, primus et novissimus, qui vivo, et fui mortuus (Apoc. XXII); ut vitam ad principium referas, novissimum ad eum, qui morinus est. Qui se exinanivit, formam servi accipiens, et factus eat obediens Patri; humiliavit seipsum usque ad mortem, e.t mortem crucis (Philipp. II,7.8). Manus mea fundavit terram. Unde et in Proverbiis loquitur: Deus sapientia sua fundavit terram , et dextera illius mensa est ( Prov, III, 19), sive firmavit cœlos vel cælum, ut LXX transtulerunt. Vocai antem cœlos, nt ejus pareant jussioni, et enarrent gloria n illius. Si autem cœli obediont voluntati Domini, et suo corrunt ordine : quid gloriatur terra et cinis (Eccli. x), et Ignorat fragilitatem suam ? Congregamini omnes vos, it audite, vel cœ/i, vel universa creatura, vel omnis multitudo Israel. Quae sunt quae jubentur audire ? Quod Dominus dilexerit eum; haud dubium quin Cyrum Dariumque significet, qUi fecit voluntatem Domini contra Babylonem, et brachium suum exercuit in Chaldæis. Et ipse locutus est et vocavit eum nomine suo, et adduxit eum, et directa est via ejus, ut nullus viribus ejus auderet resistepe. Unde provocat eos ut accedant et audiant, et Domino praedicente coguoscant venturum esse regem Persarum alqne Medorum, qui subruat Babylonem deleatque Chaldaeos. Ei ut haec annuntiet, dicit se propheta missum a Domi- no et spiritu ejus. Hoc juxta Hebraeos et eorum opinionem. Cæterum juxta Symmachum, qui interpretatus est : Quia ei annuntiavit hœc? quem Dominus dilexit, qui facit voluntatem ejus in Babylone : et juxta Septuaginta, ut auferat semen Chaldœorum, ad Domini personam refertur : qui vere dilectus a Patre, et qni fecit omnem voluntatem Patris, et qui subvertit in Babylone, hoc est in confusione bujus mundi, omnem semen Chaldaeorum, qui dæmones 2 interpretantur. Ipse locutus est, et audivit Filium, et adduxit illum, qui loquitur ad credentes : Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis (Matth. XI, 28). Et audite hæc quae a principio in abscondito sum 559 loculus, hoc est per aenigmata et mysteria prophetarum, quod cunctis retro generationibus fuerat ignoratum. Quando fiebant omnia a Patre, ipse erat cum eo, qui adgaudebat, qui etiam nunc dicit: Ego qui semper eram cum Patre, ct in Patre, et sine Patre nunquam eram etiam, nunc loquor (Joan. XIV): et juxta fragilitatem carnis assumplædico, quod Dominus Deus miserit ine, et spiritus ejus : brevique versiculo Trinitatis nobis ostenditur sacrameutum.

(Vers. 17, i8 seqq.) « Hæc dicit Dominus, redemptor tuus Sanctus Israel: Ego Dominus Deus tuus docens te utilia, gubernans te in via qua ambulas. Utinam atteudisses mandata mea, facta fuisset sicut. flumen pax tua, at justitia tua sicut gurgites maris. Et fuisset sicut arena semen tuum, et stirps uteri tui ut lapilli ejus: non interissent, et non fuisset attritum nomen ejus a facie mea, > Quia Israeli futura promisit, reddit causas quare eos prius afflixerit: quas si vitaverit, nequaquam similia patiatur. Si inquit, attendisses mandata meaf ut Septuaginta . transtulerunt : vel certe optantis affectu, utinam attendisses mandata mea : quae si fecisses, fuisset sicut flumina pax tua, et justitia tua sicut gurgites maris: abundantiam omnium rerum copiamque significans. Quodque sequitur: Et fuisset quasi arena semen tuum, et stirps uteri tui ut .tapilli ejus: videtur quidem permanere in populo Judæorum, qui usque in praesentem diem, instar vermiculorum pullulant filios et nepotes; sed quomodo hoc in repromissione accipiendum est, cum pacem justitiamque non babeant? Aut enim iratus est eis, aut placatus. Si iratus, quomods semen ejus quotidie multiplicatur? Si placatus, quomodo serviunt, et pacem justitiamque non possident? Ex quo perspicuum est de apostolico dici nunc semine, de quo et supra (cap. I) legimus: Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus. Quod quia illo tempore nequaquam videtur exple, rum, in Christi completur adventu : et ante faciem illius semen permanet Israelis.

(Vers. 20, 21, 22., . Egredimini de Babylone, fugite a Chaldaeis : in voce exaltationis annuntiate. auditum facite hoc, afferte illud usque ad extremum terrue, et dicite: Redemit Dominus 560 servum suum Jacob. Non sitierunt indeserto cum educeret eos; aquam de petra produxit eis, et scidit petram, ei fluxerunt aquae. Non est pax impiis, dicit Dominus.» Qui supra in eo loco, ubi scriptum est: Ego ego locutus sum, et vocavi eum: adduxi eum, et directa est via ejus, super Cyro Darioque intelligunt, etiam hæc ad illius referunt tempora; quando egressus est populus de Babylone, et fugit de Chal- djeis, et redemptus est a Domino Deo suo. Hoc quoque quod dicitur: Non sitierunt in deserto cnm educeret eos, aquam de petra produxit eis ; et scidit petram, et fluxerunt aquœ: licet secundum historiam expletum docere non valeant; neque enim sub Zorobabel et Ezra venerunt per desertum, et scissa petra praebuit eis aquas, quod de Ægypto exeuntibus accidisse narratur : tamen hyperbolice in similitudinem prioris felicitatis impleta testantur, quando per desertum nationnm venerunt in Judæam, et de captivitate sunt liberati. Et ut sciamus, inquiunt, jungitur: Non est pax impiis, dicet Dominus: et esse sensum : Perfecta felicitas non erit nisi sub Christo, quod In ultimo tempore reserva. tur. Porro qui et verius et rectius haec referunt ad Salvatoris adventum (infr. ad cap. LXI, 1) de quo dicitur: Annuntiare pauperibus misit me, prædicare captivis remissionem (Luc. IV, 18, 19), cohortationem esse intelligunt eorum qui Evangelium annuntiant ipsius Domini Salvatoris, ut egrediamur de Babytone, id est, confusione istius mundi : et ,fugiamus Chaldaeos, de quibus crebro dictum est. Redentil enim Dominus servum suum Jacob pretiosissimo sanguine suo, et adduxit per desertum saeculi, et aquam scidit de petra. Super qua et Apostolus loquitur: Petra autem erat Christus (/ Cor. x, 4). Scinditur aurem sermo divinus, et in multas partes dividitur, ut quem totum suscipere non possumus, sumamus in partibus. Ac ne putaretur isia praedicatio dici omni semini Jacob, et non his tantum qui per apostolos credituri sunt, infertur et jungitur: Noa eit pax impiis, dicit Dominus: illis videlicet qui in errore pristino permanserunt; qui non meruerunt bibere de petra '. Cujus ut nove loquar, latus lancea 561 vulneratum, aquis fluxit et sanguine (loan. 1), baptismum nobis et martyrium dedicans.

(Cap. XLIX. — Vers. i seqq.) < Audite, Insulae, et attendite, populi de longe. Dominus ab utero vocavit me, de ventre matris meae recordatus est nominis mei. Et posuit os meum quasi gladium acutum ; in umbra manus suae protexit ine. Ei posuit me sicut sagittam electam : in pharetra sua abscondit me ; et dixit mihi: Servus meus es tu, Israel, quia in te gloriabor [ Al. glorificabor 1. Ei ego dixi : In vacuum laboravi, sine causa et vane fortitudinem meam consumpsi, ergo judicium meum cum Domino, et opus meum cum Deo meo.» LXX: « Audite me, insulae, et attendite, gentes. Post multum tempus stabit, dicit Dominus. De ventre vocavit me, ex utero matris meae vocavit nomen meum. Et posuit os meam quasi gladium acutum, et sub protectione manus suae absconJit me Posuit me quasi sagittam electam, et in pharetra sua abscondit me. Et dixit mihi: Servus meus ea tu, Israel, et in te glorificabor '. Et ego dixi Sine causa laboravi, in vanum, et iti nihili dedi fortitudinem meam. Propterea judicium meum apud Dominum, et labor meus coram Deo meo. Scio et haec et inferiora quae dicturi sumus, ad unius capituli scientiam seu intelligentiam pertinere, et omnia ex persona Christi debere accipi. Sed nolui simul omnia proponendo, lectoris onerare sensum, et quod per partes facilius dici potest, magnitudine sui confundere. Unde et utramque editionem posui: ut quod in altera videtur obscurum, alterius lectione reseretur. Post vocatiouem ergo reliquiarum Israel, et abjectionem in incredulitatepopuli permanentis, de quibus dixerat : Non est pax impiis, dicit Dominus (Isa. XLVIII, 22), transit ad Ecclesias de gentibus congregatas, et eis sub insularum nomine loquitur. Quae ita persecutorum insidiis, quasi maris fluctibus patent, ei ex omni parte saeviente naufragio, tunduntur potius quam moventur. Ac ne quis puict violentam esse expositionem nostram, et non ad gentes pertinere qnod dicitur, sed ad synagogas populi Judæorum, sequitur : Et attendite, populi, sive gentes de longe, hoc est ab extremis finihus terræ, Vel ut Septuaginta transtulerunt, post temput multum stabit, hoc est, non hoc tempore quo dicuntur, sed post multa fient tempora. Dominus, inquit, 562 ab utero vocavit me, et de ventre matris meœ recordatus eat nominis mei. Quod nunc interim audientibus videtur obscurum, postea autem cunctis gentibus notum fiet, quando Gabriel Joseph de partu dixerit virginali : Et vocabis nomen ejus Jesum: ipse'enim salvum faciet poputum suum (Mattli. I, 2i). Posuit quoque os ejus quasi gladium acutum, ut spiritu oris sui interiiciat impium. De quo gladio et ipse in Evangelio loquitur : Non veni pacem mittere super terram, sed gladium, maios a bonis separans: Veni enim dividere hominem contra patrem suum, et filiam contra matrem suam, et nurum contra socrum suuna (Matth x 34, 35). Et in umbra, inquit, manus suae protexit me. ut carnis vilitas divinitatis potentia tegeretur, angelo ad Virginem nuntiante : Spiritus sanctus superveniet in let et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I 35). Posuit, inquit, me sicut sagittam electam, in pharetra sua abacondit me. Quando dicit, sagittam electam, osten- dit Deum habere sagittas plurimas, sed non electas: quae sagittae prophetæ sunt et apostoli, qui in toto orbe discurrunt. De quibus et in alio loco canitur: Sagittœ tuœacutœ, potentissime ; populi sub te cadent (Psal. XLIV, 6); et iterum: Sagittae potentis acutœ cum carbonibus desolatoriis (Paal. cItI, 41). Christus autem de multis sagittis et filiis plurimis, una sagitta electa, et Filius unigenitus est; quam in pharetra sua abscondit, id est in humano corpore, ut habitaret in eo plenitudo divinitatis corporaliter. Raraque est credentium fides: cui et supra (cap. XLV 15) dicitur: Tu es Deus absconditus. et nesciebamus. Qua sagitta et sponsa vulnus accipiens loquilur in Cantico canticorum : Vulnerata charitate ego sum (Cant. IV, 9). Et dixit mhi : Servus meus es tu, Israel: quia in te glorificabor. Servus, quia cum in forma Dei esset, formam sdrvi est dignatus assumere (Philipp. II), et Israel, quia natus est de semine Judaeorum. Quodque de nullo alio servorum intelligi potest, jungitur: Quia in te gloriabor f Al. glorificabor ]. Dicit enim et ipse in Evangelio : Pater, glorifica nomen tuum (Joan. XII, 28). Qui in Psalmo loquitur ad Filium : Exsurge, gloria mea, et exsurge, psalterium et cithara (Psal. LVI, 9), id est, omnium virtutum chorus. Dicente autem mibi Patre ista quae retuli, ego respondi ei: Quomodo in me glorificatus es, Pater, quia in vacuum laboravi, et magnam partem populi Judæorum 563 ad te revocare non potui? Haec autem universa dicuntur, ut liberum hominis monstraret arbitrium I. Dei euim vocare est, et nostrum credere: nec statim si nos non credimus. impossibilis 2 Deus est: sed potentriam suam nostro arbitrio derelinquit ut justi voluntas praemium consequatur. Quia ergo noluerunt per ine in te credere, judiciun. meum apud te est, quod omnia fecerim quae eis facere debui, dicens in Evangelio : Ego te glorificavi super terram, opere completo quod dedisti mil,; ut facerem (Joan. XVII, 4); et iterum : Manifestavi nomen tuum hominibus. Et opus meum sive labor et dulor meus (hoc enim silulficat πόνος) in conspectu tuo est. Flevit euim et in Evangelio Jerusalem (Luc. xix), et in Psalmo ob iucreduloruin multitudinem quodammodo frustra passulu se esse dicit: Quœ utilitas in tanguine meo, dum descendo in corruptionem (Psal. XXIX10)? Et junia Hebraicum pendens in cruce loquitur: Longe a saluce mea, verba lamentationum mearum a (Psal. XXI, i ).

(Vers, 5, 6 seqq.) < Et nunc dicit Dominus, fornians me ex utero servum sibi, aL reducam Jacob ad eum, et Israel non congregabitur: et glorificatus sum in oculis Doinini, et Deus meus factus est fortitudo mea. Et dixit Parum est, ut sis mihi serv us ad suscitandas tribus Jacob, et faeces Israel convertendas. Dedi [ Vulg. Ecce dedi ] te in lucem gentiuln, ut sis salus mea usque ad extremum terrae. LXX: < Et nunc sic dicit Dominus qui forma vit me ex u:ero servum sibi, ut congregarem Jaeob ad eum et Israel : congregabor ct glorificabor coram Domino, et Deus meus erit fortitudo mea. Et dixit oli.. hi : Magnum tibi est ut voceris puer meus, et suscites tribus Jacob, et dispersionem Israel convertas. Ecce posui in testamentumgeneris, in lucem gentium, ut sis salus usque ad extremum terrae. » Dicente me, In vacuum laboravi, sine causa et vane fortitudinemmeam consumpi: quia Judaei credere noluerunt, et judicium meum cum 564 Domino est ; et opus meum, quod, illo juvante I, implevi, cum Domino : reapoudit mihi Dominus, qui me formavit ex .tero servum sibi. Ex quo ostendit eum appellari servum, qui sit formatus ex utero. Qui et in Psalmo dicit : De ventre matris mete Deut meus es tu (Psal. XXI, 11). Quid ergo Dominus diei, ei ? Ut reduceret Jacob ad eum qui aberraverat, qui, deserto Creatore, idolis serviebat. Uude et ipse loquitur ad discipulos : In viam gentium ne ieritis, et in civitatesSemaritanorum ne intretis; sed ite magis ad ovas perditas domus Israel( Matth. x, 5) ; et in alio loco : Non veni nisi ad oves perditas domus Israel (Matth. xv, 24). Haec igitur voluntas Patris fuit, ut pessimi vinitores missum susciperent Filium, et fructus vineæ redderent, qui interfecerunt eum dicentes : Venite, occidamus illum, et nostra erit hœreditas (Matth. xxi, 58); et hoc est, quod nunc dicit : Et Israel non congregabitur, id est, non revertetur ad Dominum. Satisque miror quomodo vulgata editio fortissimum centra Judæorum perfidiam testimonium alia interpretatione subverterit, dicens : Congregabor et glorificabor coram Domino: Cunt Theodotio et Symmaehus nostrae interpretationi congruant. De Aquila autetn non miror, quod homo eruditissimus linguae Hebraicæ, et verbum de verbo exprimens, in !hoc loco aut simularit imperitiam, aut Pharisaeorum perversa expositione deceptus sit, qui interpretari voluit, et Israel ei congregabitur hoc est, Deo, cum verbum Hebraicum LO, in hoc loco noa scribatur per LAMED et VAV ( ) : quod si esset, significaret, ei vel illi ; sed pbr LAMEDet ALEPH ( ) 2 quod pro- prie non sonat. Quia igitur non est reductus Jaeob ad Deum, nec Israel congregatus: propterea Filius loquitur illis non credentibus : Glorificatus sum in oculis Domini, In me enim omnis mundus. credidit : et Deus meus factus eat 565 fortitudo meat qui et consolatus est me tristem super abjectione populi mei, et dixit mihi : Parum est si ser- vias mihi ad suscitandastribus Jacob, quae suo Vitio corruerunt, et ad fæces sive reliquiasIsrael convertendas. Hoc enim verbum Hebraicum bESUaE ( ) sonat. Pro illis enim dedi te in lucem omnium gentium, ut illumines universum munduiu , et salutem meam, pec quam omnes salvi fiunt, usque ad extrema terrae facias pertenire. Iliud autem quod in Septuaginta legitur. Congregabor et glorificabor coramDomino, sic intelligi potest, ut congregatus sit Dominus cuna credentibus. Quodque sequitur : Dixit mihi : Maenum tibi est ut voceris puer meust magnum referar mus ad hominem et ad puerum, qui comparatione Dei parvus est.

( Vera. 7.) < Hœc dicit Dominus redemptor Israel Sanctus .ejus ad contemptibilem animam, ad abominatam gentem, ad servum dominorum. Reges videbunt, et consurgent principes, et adorabunt propter PQmiuum, quia fidelis est : et Sanetum Israel qui elegit te. > LXX : ( Sic dicit Dominus qui eruit le Deua Israel, Sanctificate eum qui despicit animan suam, qui abominationi est gentium, qui sorvus est principum '. Reges vide- bum eum, et consurgent principes, et adorabunt eum propter Dominum : quia fidelis est Sanctus Israel, et elegit te. » Pro eo quod nos diximus: Ad contemptibilem animam ad abominatamgentem, ad servum dominorumTheodotio transtulit ; Ei qui despicit animam, qui abominationi est genti, qui servus est principum : quod manifeste Christi persona conveoit. Ipse enim bonus pastor posuit animam suam pro ovibus suis (Joan. x), et contempsit eam, quia abominationi est genii Judæorum, cui ter per singulos dies sub nomine NaMrenorum maledicunt in synagogis suis Qui servus fuii principum et tam humilisut staret ante Annam et Caipham, et crucifigendusPilato et Herodi mitteretur. Cui interpretationi Aquila consensit, ei ex parte Septuaginta, licet in eo mutaverint sensuln et extenuaverint, quod pro gente, gentes, et pro servo, servos interpretati sunt. Alii vero hoc dici arbitrantur ad gentem Judæorum, quae contempsit animam suam, et abominationi est oniverso mundo; et servit principibusde quibus 586 scriptum est Qui devorant plebem meam sicut cibum panis (Psal. XIII, 4). Sed melior super Christo interpretatio. Quae igitur Pater, redemptor quondam et Sanctus Israel, ad Filium loquitur? Reges videbunt, et consurgent principes, et adorabunt, quando venerit in gloria Patris cum angelis .mis, et sede- rit in throno gloriæ suæ , judicans vivos et mortuos ; tunc Clunes adorabunt eum propter Dominum Patrem suuM, qui elegit eum 1. Sive ita intelligendum , Reges quorum cor in manu Dei est, et Ecclesiae Dei principes, adorabuut te, quia fidelis est Dominus, Sanctus Israel gui elegit te. Hæc autem omnia ad eun rcf rl , qui contempsit animam suam, qui abominatur a gente, qui servus esi principum.

( Vers. 8 seqq. < Hæc dicit Dominus : In tempore placito exaudivi lle, et in die salutis auxiliatus sum tui. Et servavi te, et dedi te iD fœdus por puli, ut suscitares terram, et possideres hæreditates dissipatas : ut diceres bis qui vincti sunt : Exite; et his qui in tenebris : Revelamint. In viis [ Vulg. super vias ] pascentur, et in omnibus plania pascua eorum. Non esurient, teque sitient, et non percutiet eos æstus et sol : quia miserator eorum regel eos, et ad fontes aquarum potabit * eoa. St poaam omnes montes meos in fiam, et semitæ meæ exaltabuntur. Ecce isti de longe venient, et ecce iUi ab Aquilone et mari, et isti de lerra Australi. Laudate, cœli, et exsulta, terra : jubilate, montes, laudem, quia consolatus est Domiuus populum suum, et pauperum suorum miserebitur. i LXX : « Sio dicit Dominus : Tempore opportuno exaudivi le, et in die salutis auxi- iiatus sum tui. £t plasmavi te, et dedi te in testamentum gentium, ut constitueres terram, et possiderea hæreditates desertas, diceresque bis qni iy vineulis sunt, Exite, et qui in tenebris, Revelamini i in omnibus viis paseentur, et in omnibus semitis pascua eorum. Non esurient, neque sitient, neque percutiet eos æstus neque sol ; sed qui miseretur eorum, consolabitur eos, et per fontes aquarum ducet iUtos. Ponamque omnem montem tu viam, et omnem semitam in pascua eis. Ecce isti de longe venient, isti ab Aquilone et mari , alii autem de terra Persarum. Lætamini, cœli, et exsultet terra, erumpant montes lætitiam , quia misertus est Deus populi sui: et humiles populi sui consolatus est. > Hoc testimonio apostolus Paulus in secunda 567 Epistola ad Corinthios usus est. dicens : Tempore opportuno exaudivi le : et tu die salutis auxiliatus tum tui. Ecce nunc tempiu acceptabile, etc. (/ Cor. VI, i). Si ergo vas electionis ad primi adventus refert intelligentiam quæ dicuntur, et nos sequamur expositionis ejus vestigia, et instar parvulorum, super adumbratas luteas præceptoris, litteras imprimamus. Tempus placi- tum et opportunum, et dies salutis, passio Salvatoris est et resurrectio, quando orabat in cruce : Deus Deus meus, quare me dereliquiiti (Matth. XXVII, 46)? Et servavit eum, sive plasmavit, morte superata, deditque in fœdus populi Judaeorum, his videlicet qui ex illis credere voluerunt : ut suscitaret terram, quae in idololatriae jacebat erroribus, et possideret hæreditates dissipatas, sive desertas, quæ habitatorem non babebat Deum, et diceret bis qui erant in vinculis, Exuet qui peccatorum vinculis stringebantur, quia funibus peccatorum suorum unusquisque constringitur ( Prov. v, 22); el qui erant in tenebris, Revelumini. Qui sedebant in tenebris, et in umbra mortis, et lucem videre non poterant. Qui postquam conversi fuerint, et clarum Christi lu- men aspexerint, pascentur in viia et in semitis sanctarum Scripturarum, et dicent : Dominus pascit me, et nihil mihi deerit, in loca pascuæ ibi ne collocavit ; super aquas refectionis educavit me (Ptal. XXII, 2). Qui autem in istiusmodi viis atque semitis pastus fuerit et nutritus, nec esuriet, nec sitiet, neque calorem sentiet solis ; et implebitur de illo quod scriptum est ; Per diem sol non uret te, neque luna per noctem (Psal. CXX, 6j. lt nec adversa nec prospera hujus saeculi sentiat. Siquidem misericors et miserator Dominus ipse consolabitur et reget eos, et deducet ad fontes aquarum. Sivepotabit * illos ad fontes, de quibus scriptum est ; Benedicite Domino de fontibus Israel (Psal. LXVII, 27). Et in alio loco : Haurite aquas de fontibus Salvatoris (Isa. XII, 3). Hi fontes in Veteri Testamento et Novu sunt. Omuiaque offendicula quae credentium poterat, impedire gressus, Dominus eis vertet in planum, et excelsa humiliabit, atque humilia sublimabit, ut Her planum habeant atque campestre. Qui siut autem isti quibus præparetur via, pouit manifestius : Ecce isti de longe venient: et ecce illi ab Aquilone 568 et mari, et isti de terra Australi, Quatuor plagas orbis ostendens, Orientem et Septentrionem. Occidentem et Meridiem, pro Oriente, longe posuit : pro Australi plaga, in Hebræo legitur SINIM ( ) quod LXX Persarum interpre- Uti sunt. Cæteri ita ut in Hebraeo legitur expres- serunt sinim, quod nos interpretati sumus ab Aus- trali [ Al. Austro ] : illud suspicantes quod mons Sinai in Australi parte positus sit, juxta Uabacue prophetam : Deus ab Austro veniat : e< sanctus de monte Pharan umbroso et condenso (llabac. III). Si autem tinitn, ut LXX transtulerunt, Persas intelligimus, qui ad Orientem siti sunt, iliud quod supra dicitur : Ecce isti de longe venient, ad A,,atrum referre poterimus. Præcipiturque cœlis et terrae, vel his virtutibus quae in coelo morantur et terra, vel angelis et hominibus, ut Dci concinam laudes. Et qui in excelso virtutum positi sunt mentis lætitiam jubilo et exsultatione testentur. Quia consolatus est Dominu. populum suum, eos qui ex Judæis credere voluerunt. Et pauperum humiliumque suorum misertus est : sive omnis populi sui, qui de Oriente et Occidente, Aquilone ei Austro ad eum vocatus est, non habens Legem nec prophetas, nec divitias spirituales : sed desertus, pauper et humilis, cunctis daemonibus subjacebat.

(Vers. 14 seqq.) c Et dixit Sion : Dereliquit me Dominus, et Dominus oblitus est mei. Nuniquid oblivisci potest mulier infantem suum, ut non misereatur filio uteri sui? Et si illa oblita fuerit, ego [Vulg. addit tamen] non obliviscar tui. Ecce in manibus meis descripsi te : muri tui coram oculis meis semper. Venerunt structores tui : et qui te destruxerant et dissipaverant, exibunt I a te. Leva in circuitu oculos tuos, et vide, omnes isti congregau sunt, venerunt tibi. Vivo ego, dicit Dominus, quia omnibus his velut ornamento vestieris, et circumdabis libi eos quasi sponsa, quia deserta tua, et solitudines tuae, et terra ruinae luae nunc angusta erunt prae habitatoribus, et longe fugabuntur qui absorbebant te. Adhuc dicent in auribus tuis, . lilii [Al. filiis] slerilitatrs tuæ : Angustus est mihi locus, fac spatium mibi, ut habitem. Et dices in corde tuo : Quis genuit mihi istos? Ego sterilis et non parietis, transmigrata et captiva : et istos quis enutrivit? Ego destituta et sola : et 569 isti ubi hic I erant? » LXX : < Dixit autem Sion : Dereli- quit me Dominus, et Deus oblitus est mei. Numquid obliviscetur mulier parvuli sui, ut non misereatur partus uteri sui? Sin autem et horum oblita fuerit mulier, sed ego non obliviscar tui, dicit Dominus. Ecce super manus meas depinxi muros tuos , et coram me es semper. Citoque aedificaberis, a quibus destructa fueras , et qui te dissinaverant, egredientur ex te. Leva in circuitu oculos tuos, et vide , omnes isti congregati sunt, venerunt ad te. Vivo ego, dicit Dominus, quia omnibus his quasi ornamento vestieris, et circumdabis tibi eos quasi monile sponsa:; quoniam deserta tua, et quae dissipata, et quas corruerunt. Nunc angustaberis prae habitatoribus, et longe flent a te qui te humiliavrrant. Dicent enim in auribus, tuis filii tui, quos perdidisti: Angustus mihilocus est: fac mibi locum ut habitem. Et dices in corde tuo: Quis genuit milii istos? Ego autem absque liberis et vidua, et istos quis enutrivit mihi ? Ego derelicta sum sola, et isti ubi erant Jerusalem etSion quatuor modis in Scripturis sanctis debere intelligi, saepe memoravimus. Uno, juxta Judxos, quam plangit Dominus in Evangelio : Jerusalem, Jerusalem, quce occidis prophetas, et lapidas eoa qui ad te missi sunt (Matth. XXIII, 37). Et in alio loco : Cum videritis circumdari ab exercitu I,. rusalem, tunc scitote quia appropinquavit desolatio ejus (Luc, xxi, 20). Secundo, sanctorum est congregatio, qui in pace Domini et in virtutum specula constituti, recte appellantur Sion, de qua dicitur : Fundamenta ejus in montibus sanctis : diligit Dominus portas Sion, super omnia tabernacula Jacob (Psal. LXXXVI, 1). Neque enim fundamenta Judaicae Sion, quam videmus esse destructam, a Domino sunt dilecta, aut quod a Domino dilectum est, destrui potuit. Tertio appellatur Jerusalem multitudo Angelorum, Dominationum, et Potestatum, et omne quod in Dei ministerio constitutum est. De qua Jerusaleln et Apostolus loquebatur : Quae autem sursum eat Jerusalem, libera est, quæ eat mater omnium nostrum (Galat. iv, 26). Et in alio loco : Sad accessistis ad Sion montem, et civitatem Dei viventia, Jerusalem cœlestem (Hebr. XII, 22). Quarto appellatur Jerusalem quam Judaei et nostri Judaizantes, 570 juxta Apocalypsim Joannis quam non intelligunt, putant auream atque gemmatam de coelestibus ponendam (Apoc. XXI), cujus terminos et infinitam latitudinem etiam in Ezechielis ultima parte describi 3 .Quæ cum ita se habeant, nunc diligentius intuendum est, quæ ex quatuor dixerit Sion, Dereliquit me Dominus, et Dominus oblitus eat mei. Nec dubium est quin congregatio sanctorum, quae prior fuerat in Judaeis, et a Domino derelicta est, ista commemoret, et voce lacrymabili conqueratur se esse desertam et Domini auxilio destitututam. Cui respondit Deus, naturali utens similitudine: Si potest fieri, ut mater sui obliviscatur infantis, et ad partum viscerum suorum non flectatur misericordia, et ego obliviscar tui. Plus aliquid dicam : Etsi illa oblita fuerit, vincens mentis duritia jura naturae; ego tamen non obliviscar creaturam meam, et sanctorum animas semper in meo corde retinebo. Scito enim tu, quæ te penitus arbitraris derelictam, in meis descriptam esse Inanibus atque depictam , et muros tuos coram oculis ineis jugiter permanere. Ex quo discimus, nequaquam Jerusalem in Palaestinae regione quaerendam, quae totius provinciae deterrima est, et saxosis [Al. saxeis] montibus asperatur, et penuriam pa titur sitis, ita ut cœlestibus utatur pluviis, et raritatem fontium cisterbarum exstructione soletur; sed in Dei inanibus, ad quam dicitur: Festinaverunt structores tui, sive juxta LXX : Cito ædificaberis a quibus destructa fueras. A Judaeis enim destructa, a Judæis aedificata est. Quæ ob culpam Scribarum Pharisæorumque deserta, ad praedicationem Apostolorum Christi congregata cst lam de Judxis, quam de gentibus. Sequitur : Et qui te dcstruxerant et dissipaverant, egredientur ex te : doctores pessimi; ut nequaquam mandata et traditiones sequaris hominum (Matth. xv), sed legem Dei: Diciturque ad eam, ut elevet oculos suos in circuitu, et vidfai filios qui ei fuerant congregati. De quibus et Dominus loquebatur: Levate oculos vestros, et videte quia jam albas sunt segetes ad metendum (Joan. iv, 55). Et ut securos nos faciat: Vito ego, inquit Dominus (quod juxta vetus Testamentum, 571 jUrandi dicitur consuetudine), quia omnibus his velut ornamento vestieris, et circumdabis tibi eos, quasi sponsa circumdat monile sibi. Felix qui tanti meriti est, tantæque virtutis, ut orna- mentum dicatur Ecclesiae. Puto autem has diversas significari gratias spirituales, per quas sponsae ornatur ambitio. De qua et in quadragesimo quarto psalmo canitur: Astitit regina a dextris tuis in restitu deaurato, circumdata tarielate (Psal. XLIV, 10). Quæ enim prius deserta fuerant, et dilapsa in solitudines et ruinas, adveniente Christi Evangelio, instaurabuntur et tantam habebunt habitatorum multiudinem, ut eos capere non possint. Iia dum- taiat, ut persecutores fugentur procul, vel hi de quibus supra diximus : Qui destruebant te, et dissipabant, exibunt a te. Filiique sterilitatis tuae quos pt itabas te penitus perdidisse, et illis [Al. ab illis] te esse viduatam, dicent in auribus tuis . Angustus mihi est locus in synagogis, fac mihi spatium in Ecclesiis, ut habitem latius, ut non comprimar blasphemiis Judæorum, ut totum orbem tua mecum capiat latitudo. Tu autem lætitiæ magnitudinem non valens ore proferre, in tuo corde tacita cogitabis, et dices ; Quis mihi istos genuit? Ego eram sterilis et vidua, deserta atque captiva in populo Judæorum, filios habere desieram, multo tempore nun pepereram. Post Aggæum et Zachariam et Malachiam, uullos alios Prophetas usque ad Joannem Baptistam videram; et quomodo quae fuerarn sola, et viri auxilio destituta, tantos filios habere nunc coepi? Ut autem sciamus super petram et fundamentum Christi ex utroque populo aedificari Sion, ad credentes Paulus loquitur : Ædificati super fundamentum apostolorum et prophetarum ipso summo lapide angulari, qui est Jesus Christus (Ephes. II, 20). Ex quo perspicuum eSI, unum esse fundamentum apostolorum et prophetarum, Dominum nostrum Jesum Christum.

(Yers. 22, 23.) < Haec dicit Dominus Deus : Ecce levo [Vulg. levabo] ad gentes manum mean, et ad populos exaltabo signum meum : et afferent filios tunos in ulnis, et lilias tuas super humeros portabunt. Ei erunt reges nulricii tui, ct reginæ nutrices tuæ. Vultu in terram demisso adorabunt te, ei pnlverem pedum tuorum lingent : ct scies quia ero 572 Dominus, super quo non confundentur qui exspectant cum. » LXX : « Sic dixit Dominus Deus ; Ecce elevo super gentes manum meam, et super insulas levabo signum meum, et adducent filios tuos in sinu, et filias tuas in humeris portabunt. Et erunt reges nutricii tui , et principes feminae nutrices tuae , super faciem terrae adorabunt te. et pulverem pedum tuorum lingent; et scies quia ego Dominus, et non confundentur qui exspectant me. > Ad id quod Ecclesia dixerat: Ego sterilis atque captiva, istos quis genuit mihi? Ego destituta et sola, et isti ubi hic erant ? respondit Dominus ; Miraris cur ista sint facta ? Nequaquam miraberis cum audieris, quia ego ad gentes levaverim manum meam. De qua et Sanctus loquitur : Tu formasti me, et posuisti super me manum tuam (Psal. CXXXVIII, 5). Et ipse Salvator : Nemo potet rapere de manu Patris mei (Joan. X; 29). Et apo- S olus Petrus, Humiliamini sub potenti manu Dei, ut vos exallet in tempore visitationis (1 retr. v, G). Ista manus ad gentes levata, ipsa est de qua hic idem propheta loquitur : Erit radix Jesse, qui exsurget, ut princeps sit gentium , in ipsum gentes sperabunt (Isa. XI, 10). Nec solum manum suam levabit ad gentes; sed et signum suum exaltabit in populis. IJaud dubium quin vexillum crucis, ut impleatur illud quod scriptum est ; Laudibus ejus plena est terra. Et iterum : In omni terra admirabile nomen ejus (Psal. VIII, 2). Tunc afferent in ulnis. sive in sinu filios Sion, et filias cjus portabunt in humeris. Qualis fuit et Lazarus, omnes que sancti qui requiescunt in sibtu Abrahæ (Luc. XVI), et animæ credentium, ad quas Paulus Apostolus loquebatur , Lacte vos potavi (I Cor. III, 2). Et alibi : Filioli mei, quos iterum parturio, donec Christus formetur in vobis (Galat. iv, 19). Et in alio loco ; Quasi nutrix foveat filios suos : sic desiderantes vos. cupimus impartire vobis non solum Evangelium Christi, sed et animas nostras (1 Thess. II. 7, 8). Alioquin ridiculum est inore Judaico grandaevos filios et filias in ulnis humerisque portari. Reges autem nutricii, et reginæ principesque nutrices, manifeste Apostolos et Apostolicos ostendunt viros , qualis fuit ct Abraham, ad quem dieitur : Rex a Deo tu I in nobis es (Gen. XXIII, 6); et quorum cor in manu Dei est (Prov. XXI), qui dicum credentibus , Quasi modo nati parvuli, rationabiles, et abaque dolo lac desiderate (I Petr. II, 2). Princeps quoque, id est, ἃρχουϭα, quod Saræ 573 nonicn sonat, et reginæ, sive regina, de qua in quadrage. simo quarto psahno canitur , Astitit regina a dextris tuis in testitu deaurato, quotidie Christi nutrit parvulos, et ad perfectam ducit aetatem , omnisque æłas, sexus, et dignitas, adorabunt' Sion propter eum qui habitatin ea. Si enim caput Ecclesiae Christus est, caput adoratur in corpore. Et si ad quosdam dicitur : Exaltate Dominum Deum nostrum, et adorate scubellum pedum ejus (non quo scabellum adorandum sit, sed quo majestas peduin illius indicetur), cur nou adoretur Ecclesia qua totum (hristi corpus amplectitur, nt impleatur illud quod scriptum est in Sophonia : Adorabunt eum singuli 1 de loco : omnes insulæ gentium (Sophon. II, 11), ut nequaquam more Judaicotribus per anuum vicibus veniant in Jerusalem , sed hi loco suo adorantes Dominum, possideant Jerusalem. Quodque sequitur : Et puluerem pedum tuorum lingent, hoc significat, quod reges et principes, quidquid in pedibus Eccclesiæ terreni operis adhaeserit, suo sermone tergant atqne delingant. Unde et Apostolis praecipitur, ut excutiant pulverem pedum suorum (Matth. A). Et ad Petrum dicitur, quod qui semel lotus sit, non habeat necesse nisi pedes lavare (Joan. XIII). Per quoe omnia discit Ecclesia, non esse ..lium Domitium præter eum, quom qui exspectaver int, æternam gloriam possidcbunt.

(Vers. 24 seqq.) < Nunquid tuletur a forti praeda ? aut quod captum fuerit a robusto, salvum esse poterit? Quia hæc dicit Dominus: Equidem et captivitas a forti tolletur: et quoJ ablatum fuerit a robusto, salvabitur. Eos vero qui judicaverunt te, ego judicabo:et filios tuos ego salvabo. Et cibabo hostes tuos carnibus suis, et quasi musto sanguine suo inebriabuntur: et sciet omnis caro, quia ego Dominus salvans te,et redemptor tuus fortisJacob. i LXX: i Nunquid accipiet quis a gigante spolia? Etsi captivum duxerit quis inique, salvabitur. Sic dicti Dominus : Si quis ccperil gigantem, accipiet spolia, et accipiens a forti salvabitur. Ego autem judicium incum judicabo. Et ego lilios meos eruam, et comedent qui tribulaverunt te, carnes suas, et bibent quasi vinum novum sanguinem suum, ct inebriabuntur :et sciet otunis caro quia ego Dominus qui erui te, I ct adjutoriumfortitudinis Jacob 3 » 574 Dominus noster atque Salvalor, qui prius locutus fuerat pcr Isaiam, ipse in Evangelio eumdem sensum repetit : quomodo potest aliquis intrare in domum fortis, ct vasa ejus diripere, nisi primum iigaveril fortem, et tunc domum ejus diripiet [Marc. III) ? ForUs etgigas, dia- bolus est,qui onmes gentes suo subjugarat imperio, audens dicere Salvatori: Hæc omnia mihi tradita sunt, et dabo tibi ea, si procident adoraveris me (Matth. iv, 9). Mundus enim in maligno positus est (I Joan. v), quem nullus justorum vincere potuit: nec juxta Amos, prædam de ore leonis auferre (Amos. m). Proposita igitur quaestione, quod nullus possit fortem ct gigantem vincere, nec salvare quod ab eo raptum erut, respondit Dominus, suo adventu omnia perpetranda : quod scilicet captae prius gcutes a gigante tollantur, et omnis illius suppellex, universaque familia 7 apostolis dividatur. Impletoillu quod scriptum ett : Rex virtutum dilecti, et speciei domus dividere spolia. late est eniin qui ascendens in altum, captivam duxit captivitatem, dedit dona in hominibus (Psal. LIVII, 19; Ephes. iv, 8) : eos videlicet qui prius capti erant in mortem, recepit in vitam. Unde manifestius interpretatus est Symmachus : Sed et captivitas fortis aufereMur, et rapinæ horribilis salva erit. Foricm atque horribilem diabolum volens intelligi, qui Domini virtute supcratus est. Ergo Dominus judicans eos qui oppresserant Sion, sive judicans judicium ejus, liberabit filios illius qui capti fuerant a gigante, atque salvabit, et adversarias potestates cibabit carnibus suis, et inebriabit quasi musto, ut nequaquam aliorum nece, sed sua morte saturentur. Et qui carnes sunt, quia Dei spiritum perdiderunt, suis vescantur carnibus. Quod quidem et Sanctus loquitur in Psalmis : Cam appropinquarent mihi qui affligebant, ut camederentcarnes meas (Psal. XXVI, 2). Non enim spiritus qui incorporalis est, sed caro comeditur, ferocium bestiarum morsibus patens. Et tunc dicet Sion : imo omni. caro quæ videbit salutare Dei, quod Redemptor atque SalvaLor ejus ille sit qui luctatus est cum Jacob, vel auxiliator fuit virtutis Jacob : ut in passione superelevatus 4, crucifigentibus benediceret : Pater, ignosce eis : quod enim faciunt nesciunt (Luc. XXIII. 34).

575 (Cap. L. — Vers. 1.) i Haec dicit Dominus : Quis est hic liber repudii matris vestrae, quo dimisi eam ? Aut quis est creditor Ocus, cui vendidi vos? Ecce in iniquitatibus vestris venditi estis, et in sceleribus vestris dimisi matrem vestraDa. Quia veni, et non erat vir : vocavi, ct non erat qui audiret. > LXX : i Sic dicit Dominus : Qualis cst liber repudii matris vestræ quo dimisi cam ? Aut cui creditori et exactori mco vendidi vos ? Ecce peccatis vestris venundati estis, et it iniquitatibus vestris dimisi matrem vestram, quia veni, et non erat homo : vocavi, et non erat qui obediret.. > Post vocationem gentium, et reges ac principites nutricios et nutrices, et captivitatem fortis prius atque robusti, cujuspr:eda Apostolis distributa est, ct post dræmonum vesaniam, qui suis saturati carnibus, suoque inebriati sunt sanguine : quantlo Omnis cognovitcaro, quod Redemptor et furtis ipse esset Deus Jacob, loquitur ad populum Judæorum super Sion, qua: prius dixerat : Dereliquit me Dominus, et Dominus oblitus est mei. Putans Iura duritia matrem vestram terrenam Jerusalem esse projectam, et quod ego mentis rigidae dederim ci libellum repudii, et non potius, quod verum cst, intelligitis, illatu suo a nw vitio recessisse? Dicente enim me ad eam : Quiescite inique agere, dicite bonum facere, audire me noluit ; sed vertit contra IDe scapulam recedentem: Unde lOCULus surn filiis ejus : Væ illis, quoiam recesserunt a me. Manifesti sunt qui impie egeruut in me. Et ad ipsam : Erudiet te abscessio tua, et malitia tua corripiet te; et scies quoniam malum tibi sit quod reliqueris me. Sed forsitan libellum repudii ostendere non potestis, ct aliquis creditor meus exigens pecuniam, rae non habente quod red- derem, vos in debiti compensationem suscipit? Non est ita : sed ego ostendam vobis, quamobrem matrem cum filiis dereliquerim. Scelera vestra aL- que peccata vos dæmonibus vendiderunt, ut præsentis saeculi voluptatibus irrelhl, et vos parentem, et iila conjugem derelinqueret. Unde adulteram matrem vestram ultra tenere non potui, sed volen- tem abire permisi. Quod autem peccatis suis ullus- quisque venundatur, dum proprio arbitriu dere- licti, nostra voluntate, vel ad bonum, vet ad nJa- lum ducimur, et Paulus apostolus docet : Ego autem 576 curnaU, sum, venundatus sub peccato (Rom. VII, 14). Qui enim facit peccalum, servus est peccati (Joan. VIII). Et quomodo avari atqie rapto- res servi sunt mammonæ; sic omne peccatum do- minatur pec. atoribus Qunbus dicitur : Non rpatle, peccatum in mortati, vestro corpore (llOIlI. VI, 12). Ut autem sciatis, non a me repudiatam matrem vestram; sed voluntate propria recessisse, post multa beneficia humanum corpus assurupsi, et ne- quaquam per prophetas, sed præsens locutus sum. Veni, et nen erat vir, sivc horllo. Omnes enim viri et bominis imaginem relinquentes, bestiarum et serpentium sumpsere illwgincs. Undc et ad lIero- dem propter malitiam dicitur : Ite et dicite bulpi huic (Lus XIII, 32). Et ad Pharisæos : Genimina viperarum (Matth. XXIII, 53). Et ad libidinosos : Equi insanientes in feminas facti sunt (Jerem.v, 8). Et lie voluptuosis : Nolite mittere margaritas restras ante porcos. Et impudentibus:Neque saM- ctum detis canibus (Matth. VII, G). Et ill communi de omnibus : Visio quadrupedun quœ erant ill deserto (Isa. sxx) Venit itaque Dominus, et non invenit hominem. Homo enim cum in honore esset, non intellexit : comparatusparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est eis (Psal. XLVIII, 13). Vocavi, inquil, eos quasi rationale animal, et dixi : Inclinate aurem vestram in verba oris mei (Psal. LXXVII, i), et non audivit populus mens vocem meam.Clamavi, et dixi : Qui silit, veniat, ad me, et bibat (Joan. VII, 37). Et aUo loco : Venite all me, omnes qUI laboratiset onerati estis(Matth. XI. 28). Et non erut qui audiret; unde eis in Evangeliosumlocutus : Neque speciem Dei vidistis, neque vocem illius audistis, quia non habetis sermonem ejus manentem in vobis (JOCHZ. v, 37, 38).

(Vers. 2.) < Numquid abbreeviata est, ct parvula facta est manus mea, ut non possit[Vulg. possim] redimere ? Aut non est in me virtus ad liberandum ? Ecce in inepatone mea desertum faciam mare, ponam flumina iu siccum : computrescent pisCes sine aaUd, morientur in sin. Induam cœlos tenebris, et saccum ponam operimentum corum. » LXX : « Numquid non potest manus mea liberare, nuL non prævalet ut cruat ? Ecce comminatione luca desertum faciam mare, et pomam numina deserta, ct arescent pisces corum : eo quod non sit aqua, et monentur in sid. Et induam coetum tenebris, et quasi ciliclum ponam operimentum ejus. » Adversum eos qui putabant Dominum non potuisse liberarepopulum suum de caplhituLc, ponit rationem ct exempla plenissima. Qnod qui mare Rubrum fecit pervium populo 3uo (Exod. XIV). Jordanis 577 fluenta sic- cavit, et arescem tibus i in Ægypto fluviis iis, pisces vvei- tit in putredinem (Exoel. VII), et qui lribus diebus in Ægyplo tenebras fecit esse palpabitcs, ita ut cœ- lum quasi sacco opertum videretur et tenebris : utique potuerit et populum suum dc periculo libe rare. Sive quia supra dixerat : Veni, et non erat homo : vocal'it el non erat qui audiret, illud possu mus dicere, qnod qui tantorum siguorum patrator cst, ct cælum terrasque, ct maria suo facit servire nutui, etiam ipse crucem evadere potuerit, dicens in Evangelio : An putatis 1quia Plan possum rogare Potrem meum, ut exhiberet mihi modo plusquam duodecim legiones angelorum (Matth. XXVI, 53) ? Juxta anagogen, ad increpationem Domini deser- Lum fit mare, quando omnis bujus sæculi amari- tudo siccatur, et flumina desolaulur, lie quibus spi- ritnalis draco dicebat in Ægypto : Men sunt flu mina, et ego feci ea (Ezecj. xxix, H). Et de (luihus in alto loco legimus : Quid tibi est et viœ Assyriorum, ut bibas aquas fluminum(Jerem. II, 1 8) ? Pisces quoque, sagena missa ill mari, computrescent, qui a bonis piscibus fuerint separati. 578 Quodque sequitur : Induam cœlum tenebris, et quasi cilicium erit operimentum ejus, vel omne quod supra nos est, intelligamus cœlum, sicut volatilia quæ in aere sun!, appellantur cœlestia ; et adversariæ potestates dicunturesse cœlestes, quæ inter eœlum ’ier- ramque discurrunt. Vel certe induitur cœlum tenebris, quando obtexitur nuuibus. Juxta illud quod scriptum est : Qui operit cœlum nubibus, et did terrœ pluviam (Psal. c x LV I, 8). Etin commi natione siccitatis loquitur Deus : Ponam cœlum œneum, et terrant ferream (Deut. XXVIII, 23). NOli quod ele- mentorum natura mutetur, sed quod per æs ct ferrum pœnarum magnitudo monstrata sit. Aiunt philosophi, non amplius decem stadiis a terra nubes in sublime sustolli, ct solis splendorem abscondere. Ergo nun cœlum sacco obvolvitur, sed intereluso cœli lumineaer qui subter est, nubis tenebris obs- curaturPossumus coelus obvolutos tenebris et sacco opertos, sic interpretari, ut dicamus omnes esse sub peccaLo, et sanctos quoque indigere mise- ricordiaDei.