Commentary on Isaiah

LIBER SEXTUS.

235 Quod ill præcedenti volumine pollicitus sum, tit super fundamenta historiæ,si voluntati nostrae Christus annueret, spirituale exstruerem ædificium, et imposito culmine perfectae Ecclesiæ < rnamenta monstrarem, hoc in sequentibus duobus libris, o virgo Christi Eustochium, orationibus tuis, et Domini misericordia facere conabor, ut eodem labore quo quintus fiber historiam comprehendit, sextus et septimus perstringat anagogen : non omnia disserentes, lie multa fiant volumina, sed quid ecclesastici viri ante nos senserint, breviter in- dicantes.

(Cap. XIII. — Verse 1.) « Onus seu visio contra Babylonem quam vidit Isaias filius Amos. » Vldit non earnis, sed mentis oculis, qnam grande ma- guumque pondus Babyloni sil imponendum. Et quia Babylon, quae Hebraice dicitur BABEL , inter- pretatur confudio ; eo quod ibi ædificantium |turrim sermo confusus sit, spiritualiter mundus iste intelligilnr, qui in maligno positus est, et non solum linguas, sed opera singulorum mentesque confundit. Hujus Babylonis rex est verus Nabuchodonosor, contra Dominum superbiens, qUi dicit io corde suo : In cælum ascendam, super sidera cœli ponam solium meum : sedebo in monte Teltamenti in lateribus aquilonis, ascendam super altiludinem nubium, ero similis Altissimo. Iste est qui ostendit Domino universa regna mundi, et dixit ei : Hæc omnia mihi tradita sunt, et tibi dabo, si caden. adoraveris me (Matth. IV,9). Denique in consequentibus 235 nequaquam contra Babylonem, sed contra orbem terrarum comminatio est, Dominus Sabaoth praecepitgenti bellicosissimæ, ut veniat de terra longinqua 1 summitate cœli, ut disperdat orbem terrarum. Ei iterum : Ecce dics venit insanabilis furoris et iræ, ut ponat orbem terrarum desertum, et peccatores disperdat ex eo. Ac deinde : Prœ- cipiam orbi terrarum universo mala, et impiis peccata sua. Ei quibus probatur. omnia quae dicuntur contra Babylonem, ad mundi hujus confusionem et interitum pertinere.

(Vers. i.) « Super montem caliginosum, sive cam- pestrem, levate signum. » Apostolis præcipitur et apostolicis viris ac magistris Ecclesiarum, ut dimicaturi contra Babylonem, signum elevent DOluinicæ crucis, non in humili loco, et in demersis vallibus, sed in moRte caligioOlo, sive calupesLri. Quorum alterum significat abscondita Erthasiæ sacramenta. quae ut videret Moyses, et audiret vocem Dei, in. travit tenebras et caliginem. Posuit enim Deus tenebras latibulum suum : et nubes et caligo in . circuitu ejus (PIal. XVII). Alterum docet, sic nos ad excelsa ecclesiasticorum dogmatum debere con- Icendere, ut juxta apostolum Paulum humiliemur atque dicamus : Qui non lUna dignus vocari apoalo- lus, quia sum persecutus Ecclesiam Dei (1 Cor. xv, 9). Qui et ipse elevavit sigouu. in monte campestri, quando insita sibi humilitate dicebat : Ego autem judicavi nibil scire me in vobis, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum. Hoc autem signum, et in superioribus levabit ipse, qui ortus est de radice Jesse in nationibus, ut congregaret perditos Israel.

c Exultate vocum, levate manum.» Pro quo LXX transtulerunt : Consolamini manum 1. Exaltat vocem qui de sublimibus loquitur, et praesentia quasi brevia et transitoria couleulnil. Qui audit ab eodem baia : Super mORtem excelsum ascende gui evaJJgelitas Sion. Eleva in fortitudine vocem tuam qui evangelizas Jerusalem, elevat manum suam, qui potest cum David dicere: Elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum (Psal. CXL, i) ; et qua in omni loca levat sanctas manus, ut non solum levet manus, sed etiam consoletur manu ;. lie dicat pauperi : Cras venit et accipe ; sed ut pauperiem ejus et necessitatem praesenti misericordia consoletur.

236 «* Et ingrediantur portas duces. » LXX : Aperite, principes. Duces Ecclesiae ingrediunLur portas mysteriorum Dei, et SCripturarum sacramenta cognoscunt, habentes clavem scientiæ, ut aperiant eas creditis sibi populi.. Unde præcipitur, ut na- gistri aperiant, et discipuli iUirediautur.

(Yers. 3.) c Ego mandavi sanctificatis meis. » Pro quo LXX : Ego præcipiam, et ego adducam cos. ipse enim sanctificat ministros suos, ut et qui san- ctificat et qui sanrtiOcantur, ex uno omnes sint. Qui et in alio loco credentibus loquitur: Sancti estote, quoRiam et ego sanctus sum, ipse præcipit, et adducet principes suos, ut faciant quæ præcepta sunt (Leril. XIX, 12).

t Et vocavi fortes meos in ira mea : exsultantes in gloria mea. » LXX : s Gigantes veniunt implere furorem meum, gaudentes simul et contumeliam facientes. > Juxta Hebraicum haerent superioribus quae dicuntur, quod ipse vocaverit fortes suos, exsultantes in gloria sua qui maudavent sanctificatis suis. Porro juxta LXX, gigantes venientes ut i...- pleant furorem Domini. gaudentes in aliena injuria atque laetantes, sinistrae accipiendæ sunt contrariæquae virtutes, de quibus et in Psalmis legimus: Mi- ait in eoa (urorem iræ suæ, furorem et iram et tri- bulationem, immissionem ptr angelos pessimos(Ptal. LXXVII, 49). Ex his est et exterminator in Ægypto, qui postes agni litos sanguine non audet intrare (Exod. XII), et ille spiritus qui egressus stetit w conspectu Domiui, et ait : Ego decipiam Achab. Dixitque ei Dominus: Dtcipie. et prævatebis, egredere, et fac lic (Ill Reg. XXII, 21, 22). Unde in eodem Regum volumine Michaeas dixit : Vidi Dominum Israelem sedentem super thronum suum, et omnis exercitus carli stabat cirea eum a dextris et a sinistris (Ibid., 19) Dextrae virtutes bum eorum auge- lorum qui ad bona mittuntur: sinistrae autem eorum quibus ad puniendum tradimur. Unde et Apostolus: Quoa tradidi, inquit, Satanæ, ut discant MOM blasphemare (1 Tinl. I, 20). Numen autem gigantum, pro quo in Hebraeo GIBORIM ( ), id eit, fortium positum est, LXX et Theodotio in similitudinem fabularum vertere gentilium, sicut, et Sirenas, et Titanas, et Arcturum, Hyadas' et Orionem nomi- nant, quae apud Hebraeos aliis appellantur vocabulis 3. Si autem gigantes rebelles Dei sunt, et 237 omnes haereses contrariae veritati rebellant Dco : omnes hæretici gigantes sunt, qui gaudent in errore suo, et Une maxime gloriamur, quando Eccle- six contumeliam fecerint.

(Vers. 5.) t Vox multitudinis in montibus quasi populorum frequentium, vox sonitus regum gentium congregatarum ». Tripliciter iste locus ac- cipiLur. Priluuw, ut elevato signo iti monte campestri, veniat genUum multitudo, et ipsa in montibus constituta, quae dividitur in duo, in populos scilicet et in reges, in discipulos et magistros, Ide quibus Salvator in Evangelio loquebatur : Multi all Ori- en e et ab Occidente venient et accumbent cum Abraham et Isaac et Jacob iu regno cælorum (Matth. VIII, 11). Propterea autem una vox et consona dicitur, ut illud apostolicum probetur : Idipsum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata, aed sitis perfecti in eodem sensu, et in eadem sententia (1 Gor. I, 10). Secundo, hæreticorum describitur superbia, qui in montibus se esse credentes, ertguntur contra scientiam Dei, et iniquitatem in excelsum loqunnlur, et ponunt in cœlum os suum, qui et ipsi habent populos, habent reses, qui deeeptum populum devorant. Tertia interpretatio est : quia supra dixerat, Gigantes venium, ut impleant furorem meum, gaudentes simul et contumeliam facientes, ipsorum gigantum describit arrogantiam, et ad puniendos, qui sibi traditi fuerint, ill mala pal te consensum.

Dominus exercituum praecepit militiae belli, venientibus de terra procul a summitate cœli : Dominus, et vasa furoris ejus, ut disperdat omnem terram. » LXX : « Dominus Sabaoth præcepit genti bellicosissimæ, ut veniat de terra longinqua a summo fundamento※coeli Dominus, et bellatores ejus, ut disperdant universum orbem. » Fundamentum obelo prænotandum est. I.. Regum et Paralipome- Mon volumine legimus (II Reg. xxiv ; 7 Paral.XXI), quod ira Dei accensa sit super Israel quando David numeravit populum, et offendit Dominum. In Psalmis quoque scribitur : Domine, lie in furore luo arguas me, neque ill ira tua corripias me, et caetera his similia. pro quo legi in cujusdam (Basilium intelligit) Commentariis, iram Dei posse intelligi contrariam fortitudinem, cui tradimur ad puniendum, de quo ct in octavo psalmo cantatur : Ut destruas inimicum et ultorem (PIal. VIII, 5). Possunt bellatores dici qui de terra procul veniunt 238 et a summo coeli, etiam ministri angeli, qui in mundi consummatione mit- tendi sunt, ut zizaniorum manipulos faciant, et separatos a frumento incendio præparent sempiterno (Matth. XIII). Omnis quoque terra disperditur, quando terrena opera lubverluntur. Sunt et alii nu- muti bellatores instructi armatura Apostoli, qui quotidie ill Ecclesia, quæ οίϰουμένη, id est orbis, et habitata intelligitur, disperdant eos et interficiant, qui eriguntur contra scientiam Dei.

(Vers. 6, 7.) c Ululate, quia prope cat dies Domini, quasi vastitas a Domino veniet. Propterea omnes manus dissolventur, et omne cor hominis tabescet et conteretur. » Quoniam bellatores Domini venturi sunt, ut disperdant omnem terram, ulnhaLe, et aGile pœnitentiam quibus pœna ventura est. Prope est enim dies Domini, vel consummationis totius mundi atque judicii, vel exitus uniuscujusque de vita. Venit enim a Domino depraedatio, quam nos diximus vastitatem, ut servaremus metaphoram, quia præmiserat bellatores. Cum dies judicii vel dormitionis advenerit, omnes manus dissolventur, quibus dicitur in alio loco : Confortamini, manus dissolutæ. Dissolventur] autem manus ; quia nullum opus dignum Dei justitia reperietur : Et non justi- ficabitur in conspectu ejus omnis vivens (Psal. CXLII, i). Unde Propheta dicit in Psalmis : Si iniquitates attendas, Domine, quis sustinebit (PIal. CXXIX, 5) t Omne quoque cor, sive.anima hominia tabescet, et pavebit conscientia peccati sui. Haec est dies formidolosa atque terribilis, de qua et Sophonias loquitur: Metuite a faCie Domini : quia prope eat ddies Domim (Soph. I, 14). Et rursum : Juxta cat dies Domini magna : prope, et velox nimis. Et Amos, Væ. inquit, gui desiderant diem Domini : utquid vobis dies Domini quæ tenebræ sunt, et non lux (Amo. v, 18)? Quodque juxta LXX addituR) est : Turbabuntur legati, et dolores opprehendent eoa : illos legatos interpretari possumus, quos cives miserant adversum eum, qui profectus erat in terram longinquam, ut sibi regnum peteret (Luc. XIX, 27). Unde ipse loquitur in Evangelio : Inimicos autem, qui noluerunt me regnare super se, adducite huc, et interficite coram me.

(Vers. 8.) c Torsiones et dulores tenebunt : quasi parturiens dolebunt : unusquisque ad proximum suum stupebit : facies combustæ vultus eorum. » Cum venerint Domini bellatores 239 de terra jonginqua, et omnes manus fuerint dissolutæ, et cor pavidum atque contritum; tunc stropholuata, quae nos torsiones ventris interpretati sumus, et dolores tenebunt eos, similes doloribus parturientium. Per quæ ostenditur torqueri eos propria conscientia, et facies habere combustas eo igne, quem sibi succenderant : quia non possum dicere : Signatum eat super noa lumen vultus tui, Domine (Paal. IV, 7); et : Noa omnes revelata (acie, gloriam Domini contemplantes, in eamdem imaginem transformamur (II Cor, III, 18). Unusquisque stupebit ad proximum suum, videns eum in eisdem esse lormen- tis, quibus ipse cruciatur.

(Vers. 9.) Ecce dies DOnlin; venit crudelis, et indignationis plellu" et irœ furorisque, ad ponendam terram in solitudinem, peccatores ejus conterelldo, de ea. Pro terra Septuaginta τὴν οίϰουμένην, hi cst, orbem interpretati sunt ; pro crudeli, inaanabilem. Cum enim dies vel judicii, vel mortis advenerit, implebitur illud quod in sexto psalmo legitur : In . inferno autem quit confitebitur tibi (Psal. XI, 6)? Non est enim illud tempus pœnitentiæ, sed pœnarum. Et in alio luco dicitur : Quam magna multitudo dulcedinis tuæ, Domine, quam abacondisl; timentibus te ! Ergo absconditur multa Det misericordia ab his qui adhuc in timore sunt positi, et perfectam Dei non habent charitatem, ilL dum crudelem audiunt diem Domini, et insanabilem, et indignationis furorisque plenum, peccare desistant. Ponetur quoque orbis vel terra in solitudinem, et peccatores conterentur de ea, quæ prius peccatorum onere gravabatur, ut deletis perditisque sceleribus, habitet et regnet in terra sola justitia,

(Yers. 10.) « Quoniam stellae caeli et splendor earum non expandent lumen suum : obtenebratus fIt sol in ortu suo, et luna non splendebit in lumine suo. » LXX: « Stellae enim caeli et Orion, et omnia ornatus cœli lumen suum non dabunt [al. habebunt] : et obtenebrabuntur sole oriente, et luna non dabit lumen suum. » Pro eo quod nos interpretat! sumus, splendor earum, haud dubium quin stellarum Aquila et Theodotio ipsum verbum posnerunt Hebraicum CHISILEEM ( ) I ; pro quo LXX Orionem transtulerunt, addentes de suo, et omnia ornatus cœli, quod obelo praenotandum est. 240 Orionem autem genilium fabulæ dicunt viginti duas habere stellas, e quibus quatuor tertiae magnitudinis sunt, novem quartae, rursum aliae novem quintæ, et ab aliis 3 appellantur Bootes. Legimus quoque in Job, Hyadas, et Vesperum, et Arcturum, et thesauros, sive interiora Austri (Job ix, 9), de quibus in suo loco dicendum est. Nec putare debemus apud Hebraeos bas stellas his appellari nominibus, quae Graecua sermo resonat et Latinus : sed propria habere voca- bula. Sicut enim Deus vocavit lucem, diem; et firmamentum, cœlum ; et aridam, terram; et congre- lationes aquarum, maria (Gen. I) : sic et singulas stellas suis appellavit nominibus. quarum proprietatem nostra lingua non exprimit. Scriptum est de Deo in alio loco : Qui numerat multitudinem stellarum : et omnibus eis nomina vocat '. Quando igitur dies Domini venerit ad ponendum orbem terrarum in so- liludinem, et peccatores de ea penitus auferendos (Pial XXXVI); tunc ad comparationem divinae majestatis, stellæ cœli et omnis splendor carum relra- hem lumen suum. Nec mirum est hoc de minoribus stellis dicere, cum etiam sol obtenebrescat in ortu suo, et luna splendorem solitum non habeat. IlIud autem quod LXX transtulerunt, quod stellae et Orion, et omnis ornatus caeli obtenebrentur sole oriente, non babel quid signi, sive miraculi [al. signi miraculum]; hoc enim omni lit tempore, ut orto sole, stellae quae in cœlo sunt non appareant. Nec mirum hoc dixisse de sole, cum etiam plena luna, et tota nocte fulgente, pleraque astra non tu- ceant. Esse autem etiam per dieta 8tellas in caelo, probat solis deliquiuln, quod quando umbra terrae, ut philosophi disputant, et objecto orbe lunæ fuerit obscuratus, clariora ill caelo astra vhleaulur.

(Vers. 11.) « Et visitabo super orbis mala, et con- tra impios iniquitates eorum. » Quando visitat et percutit Deus; ad hoc percutit ut emendet. Denique quando vehementer irascitur super eos qui non agunt pœnitentiam : Nan visitabo, inquit, super filias vestras cum fuerint fornicatœ : et super nurus vestras, cum adulteraverint (Osee IV, 14). E conlra- rio de his qui in Christo credituri sunt, dicitur (Paal. LXXXVIII, 33,34): Visitabo in uirga iniquitates eorum, et in flagellis 241 peccata eorum : misericordiam autem MMM uon auferam ab eis.

« Et requiescere faciam superbiam infidelium, et arrogantiam fortium humiliabo. a LXX : « Et perdam injuriam iniquorum, et injuriam superborum humiliabo. a Verbum Hebraicum GAON ( ), quod perspicue arrogantiam et superbiam sonat, Theodotio et Septuaginta semper injuriam transtulerunt, sensum magis quam verbum exprimentes : quia omnis superbus promptus est ad injuriam. Ergo propterea Dominus visitat super orbis mala, et contra impio8 iniquitates eoram, ut comprimat ar- rogantiam superborum, et superbiam fortium hunni. I iet Deus enim superbia resistit, humilibis autem dat gratiam (7 Pelr. v). Et in Proverbiis legimus : Ante contritionem elevatur, cor viri, et ante gloriam humiliatur (Prov. xv.. 18). Semper superbiam ruina sequitur, et humilitatem gloria : Qui enim se exaltat, humiliabitur : et gui se humiliat exaltabitur (Lur. XIV). Legimus in alio loco : Perdam sapientiam sapientium, et intelligentiam prudentium reprobabo (I Cor. I, 19). Non quod vera sapientia et vera prudentia perdantur a Domino, sed falsi nominis scientia : qui sibi thesaurizam linguam mendacii, et deficiunt scrutantes scrutinio, et inveniunt nihil, loquentes iniqutatem in eXCelsum, et ponentes in caelum os snum. Unde proprie hæreti- corum superbia veritatis injuria nominatur.

(Vers. 12.) c Pretiosior eril vir auro : et homo mundo obrizo. » LXX: c Et erunt qui derelicti fuerint, honorati magis quam aurum excoctum : et homo honorabilior erit lapide Sophir. » In consummatione mundi, quando orbis redactus fuerit in solitudinem, et obtenebratus sol in ortu suo, et luna splendorem suum non dederit, tanta nent ab Antichristo signa atque portenta, ul iniquitate crescene, refrigescat charitas multorum, ad decipiendos etiam si fieri potest electos Dei (Matth. XXIV). Tunc pre- liosior erit vir auro, quod Hebraice|dicitur PHAZ ( ), et Aquila interpretatus est ϰιῤῤὸν, 4, quod coloris opimi atque sanguinei est; et homo mundissimo ohrizo, quod Hebraice dicitur OPHIR ( ), et Aquila transtulit σπήλωμα όϕεὶρ, quod nescio quid volentes LXX 242 interpretati sum, lapidem de Saphir. Est autem Indiæ locus, in quo aurum opLi- mum nascitur; sicut in Genesi legimus de fluvio Phison : late est gui circumit omnem terram Evila, abi eat aurum ; et aurum terrœ illius optimum : et ibi est carbunculu. et lapis prasinus (Gen. II, i 1). Pretiosior autem intelligitur, pro eo quod est rarior. Omne enim, quod rarum est, pretiosum est, sicut et in Samuelis volumine legimus : Et sermo Domini pretiosus erat in Israel (1 Rtg. XXXI).

(Vers. 13.) i Super hoc cœlum concutiam, et mo- vehitur terra de loco suo. » LXX : c Cœlum enim furiel, et terra movebitur a fundamentis suis. I Gum pretiosior fuerit vir auro, et homo mundo obrizo. et impletum quod scriptum eat : Putai cuna venerit Filius hominis, inveniet fidem super terram Luc. XVIII, 8)? tunc et caeli ntovebuntur et terra. Cœlum enim et terra pertransibunt, non sua voluntate et proprio arbitrio, ut plerique aestimant, animantia ea esse credentes; sed propter indignationem Domiti exercituum, et propter diem furoris ejus, qui respicit terram, et faciteam tremere. Unde hoc quod in LXX dicitur cœlum enim (urist, μετωνυμιϰω̃ς accipiendum pro his, qui versantur in caelo, quomodo si dicamus, Omnis civitas conclaruaviL, et obviam judici urbs universa processit. Fundamenta vero terrae et in Proverbiis legimus : Deus sapientia fundavit terram (Prov. III, 19). Et ad Job loquitur Dominus : Ubi eras quando fundabam terram' (Job. XXXVIII. 4) ?Non quod terra habeat fundamenta profunda mole dejecta; sed voluntas et potestas Dei, quaomnia continentur, fundamenta illius appellanda sunt. Ipse enim super maria fundavit eam, et super flumina collocavit eam, et ipse appendit eam super nihilum (Psal, XXIII; Job. XXVI).

(Yers. 14-16). c Et erit quasi damula fugiens, et quasi grex ovium, et non erit qui congreget: unusquisque ad populum suum convertentur , et singuli ad terram suam fugient. Omnis qui inventus fuerit, occitJetur. et omnis qui supervenerit, cadet in gladio. Infantes eorum allidentur in oculis corum : diripientur domus eorum, et uxores eorum violabuntur. » Cœlo terraque commolis, fugiet diabolus coluber tortuosus, vel Omne dogma contrarium veritati, 243 quod in magistros ac (liscipu- tos scindItur, quorum priores propter όξυδέρϰειαν, Græco sermone dorcades, id est, capreœ nuncupantur sequentes quasi bruta animalia 1 ; et huc atque illuc errantia non habent qui eos dirigant I : perdiderunt enin eum, de quo scriptam est : A Domino gressus hominis diriguntur (Prov. XX, 24) : qai liberati a magistris pessimis convertentur ad populum suum, et singuli act terram suam fugient, de qua orti sunt : qui vero iuventus fuerit, occide- tur, sive jugulabitur. Hoc autem non solum in consummatione mundi, sed usque bodie fit in Ecclesia : quando magistris superatis, prex deceptus revertitur ad populum et ad terram suam ; et in eo quod invenitur, occiditur, ut hœreticus esse desistat, et quicunque supervenerit, cadet ill gra- diu spirituali. Tunc infantes eorum et parvulos, qui nondum ad perfectam venerunt erroris ætatem. allident ill oculis magistrorum, diripientque eorum domos I, et uxores eorom violabunt, pravam sapientiam et doctrinam perversam. Unde pro hujusmodi patribus quorum interficiendi sunt parvuli, debemus orare et dicere : Da eis, Domine. Quid dabis, sis 1 Volvam sterilem. et ubera arentia (Osee. IX.. 4). Parturierunt enim iniquitatem, conceperunt dolorem, et genuerunt injustitiam.

(Vers. i 7, i 8.) < Ecce ego sUlci tabo super cos Medol, qui argentum non quærant, nec au- ram velint : sed sagittis parvulos interficiant, et lactentibus uteri [ Vulg. uteris J non misereamur, et super lilios non parcet oculus eoram. s Invenimus in Genesi (cap. I) quod Madai suc- tor gentis Medorum fuerit, qni interpretatur mensura, sive a potente, vel forti. Igitur contra Babylonios, qui meate confusi sont, suscitantur a potente ei torti Deo ministri ad puniendum fortitudi- uis : ut reddant unicuique secundum opera sua. Iu qua euim mensura mensi sunt, remetietur eis. Mensuram agitatam atque concussam et plenam et supereffundentem restituent in sinus eorum (Mault. XVI, et Luc. VI). Qui nec argentum nec aurum, id est, nec eloquii pulchritudinem, nec acumen in- genn, in quibus sibi ante plaudebant, recipient : sed poenis afficient traditos; et 244 parvulis ac lactentibus uteri non miserebuntur, ut magis mise- reantur. Atque utinam et uos suscitemur a Domino, et haec nobis detur potestas, ut nec argentum nec aurum velimus eloquentiæ et sapientiæ saecularis : sed filios hæreticorum, et omnium qui decepti sunt, interficiamus sagittis spiritualibus, id est, testimoniis Scripturarum, et qui laete nutriuntur erroria, absque ulla misecordia trucidentur. ut clementi crudeli- tate pereant. nulliusque misereamur infantiae, et illa beatitudine digni simus : Beatus qui tenebit et allidet parvulos suos ad petram!

(Yers. i8 seqq.) « Et trit Babylon illa gloriosa in regnis, inclyta in superbia Chaldæorum, sicut subvertit Deus Sodomam et Gomorrham. NoM habitabitur usque in finem, et non fundabitur usque ad generationem et generationem : nec ponet ibi tentoria Arabs : nec pastores requiescent ibi; sed requiescent ibi bestiae, et replebuntur domnus eorum draconibus : et habitabunt ibi struthiones, et pilosi saltabunt ibi : et respondebunt ibi ululae in. ædibus ejus, et eirenae in delubris voluptatis. »

(Cap, XIV.- Vers. 1.) « Prope est ut veniat tempus ejus. et dies ejus non elongabuntur.) LXX: « Et erit Babylon, quæ voratur inclyta gloriosa regis Chaldæorum, sicut subvertit Deus Sodomam et Gomorrham ; non habitabitur in æternuM : nee in gredietur eam per multas generationes : nec traasibunt per illam Arabes : ueque pastores requiescent in ea, sed requiescent ini bestiae, et replebuntur domus Bonilu, et accubabunt ibi Sirenae, et dæmonia saltabunt iUi, et Onocentauri ibi bahila- bunt, et cubicula facient bericii in domibus eorum. Cito veniet et non tardabit. » Quod sequitur : Et dita ejus non protrahentur, ; asteriscis Dotan- dunt est, quia de Theodotione addita sunt. Medis adversus confusionis urbem suscitatis, qui nec aurum in bonis reputant, nec argentum ; qui sagittis interficiunt parvulos, et lactentibus uteri non miserentUr, et super filios non parcit oculus eorum : urbs quondam inclyta qaae erat in super- Lia Chaldæorum, qui interpretantur, quasi dœmo- nia, sic subvertetur, quomodo subversa tal Sodoma et Gomorrha ; ut nullum in ea maneat pristinæ mansionis vestigium : sed postquam 245 fuerit cœlum novum, et terra nova, et præterierit figura hujus mundi (I Cor. VII), non habitabitur urbs confusionis in perpetuum ; set nequaquam eumdem statum recipiet. Non enim ponet ibi, postquam ill pristina gloria esse desierit, Arabs tentoria sua, qui interpretatur occidentalis et vesper- tinus ; ut in ea cupiat habitare, quam viderit esse desertam. Aral'8 antem in præsenti loco in bonam partem acc ipitur : quod semper tendat ad finem, et oblitus præteritorum, extendat se in priora. Nee pastores requiescent ibi, qui mansuetissimum Domini gregem in Ierusalem solent pascere ; sed e contrario requiescent ibi bestiae, quas detestatur Psalmista, dicens : Ne tradaa bestiis animam confitentem tibi (Psal. LXXIII, 19). Pro quibus Aquila, et Symmachus, et Theodotio, ipsum verbum Hebrai- cum posuerunt SIM( ). Et implebuntur domus rorum, hoc est Babyluniorulu, juin LXX et Theodotionem ἤχου, id est, sonitu et clamoribus ; juxta Aquilam, typhonibus, quos nos in dracon" vertimus; juxta Symmachum OKHIM ( ), quod verbum iN Hebraico continetur. Et habitabunt ibi struthiones, animal semper solitudines appetens, de quo in Job plenius scribitur : qui cum pennas habere videatur, tamen de terra altius non eleva- tur : pro quo LXX σειρη̃νας, id est, sirenas inter- pretati sunt. Pilosos autem qui dicuntur Hebraice SIRIM , Theodotio erectis et stantibus pilis interpretatus est. Symmachus et LXX dæmonas transtulerunt. Pro Onocentauris quoque, quos soli LXX interpretati sunt, imitantes gentilium fabulas, qui dicunt fuisse hippocentauros, tres reliqui inter- pretes ipsum posuere verbum Hebraicum IIM quod nos in ululas verimus. Ubi autem LXX dixerunt, cubilia facient hericii in domibus eorum, et in Hebraico positum est THANNIM , Aquila et Symmachus et Theodotio, sirenas inter- prelati sunt ; significantes vel bestias aliquas esse, vel daemonas, juxta errorem gentilium dulce canlantes, et decipientes homines, qui hujus saeculi naufragium clausis aurihus transire non possunt. Porro onocentauri nomen, ex asinis centaurisque compositum, videtur mihi signiGcare eos, qui ex parte aliquid humanum sapiunt; et rursum volupta- libus et coeno turpitudinis abducuntur ad vitta. Dicitur ergo 246 secundum tropologiam, quod in Qne mundi, vel mortis uniuscujusque, omnis gloria et snperbia Chaldæorum, et confusio mundi, recedat a nobis; et ita omnia subvertantur, sicut subvertit Dcus Sodomam et Gomorrham; nec ultra mundi istius futurus sit status sed pereat in æternum. Nec ponat ibi Arabs tentoria sua, de quo in sexagesimo septimo psalmo dicitur : Iter facile ei qui ascendit super occasum, Dominus nomen ejus (Psal. LXVII. 5). Nec pastores ibi requiescant, angeli videlicet qui humano praesunt generi, et quotidie vident faciem Patris : sed requiescant ibi bestiae et dracones, et struthiones, et pilosi, et ululae, et sirenæ, quas omnes bestias in figura intelligimus angelorum, vel daemonum, et eorum quibus tradimur ad pu- niendulu. Et in domibus quondam voluptatis, ubi erat lætitia et gaudium, sit planctus ulularum, et lamentabilis vox sirenarum, quae auditores suos ducit ad mortem. Tempus auteur imminere judicii, et diem consummationis Babyloniæ uon elongari, nequaquam mirabitur, qui quotidie per sanctos viros in his qui credunt in Domino, subverti viderit Babylonem : et aeternitati comparatam, omnem longitudinem esse vicinam. De generibus OOslia- rum, immo monstrorum, breviter diximus : quia in priori libro I juxta historiam ei parte per- stricta suuL. Hoc quoque considerandum, quod postquam ecclesiasticus sermo et doctrina Salvatoris urbem confusionis everterit, ita taL Sodomæ et GOlllorrhæ comparetur , non habitetur a sanctis viris, nec pastores requiescant in ea, qui Christi gregem pascere consueverant : sed e contrario requiescant iui besuae, et dracones, ei struthiones, et pilosi saltent in ea. Quidquid euim haeretici loquuntur in synagogis Satanæ , non est do- ctrina Domini, sed ululatus dæmonum et pilo- sorum. quos imitabatur Esau. Et sirenae requiescent in delubris voluptatis, quae dulci et mortifero carmine animas pertrahunt in profundum : u1 saeviente naufragio, a lupis et canibus devorentur. Prope est ergo et instat quotidie tempus ruinae hæreticorum, et non differtur eorum subversio.

< Miserebitnr enim Dommus Jacob, et eliget adbuc de Israel, et requiescere eos faciet saper humum suam : adjungetur advena 247 ad cos, et adhaerebit domui Jacob. Et tenebum eos populi, et adducent eoa ad locum suum : et possidebit eos domus Israel super terram Domini in servos et in ancillas; et erunt capientes eos qui se ceperant, et subjicient exactores suos. Et erit in die illa cum requiem dederit tibi Deus a labore tuo, et a concussione tua, et a servitute dura ante qua ante servisti , sumes parabolam istam contra regem Babylonis, et dices. » Pro Iflvena, id est, proselyto, LXX γηώραν interpretati sunt : qui Hebraice GER ( ) dicitur. Unde puto et Moysi filium, qni advena erat. ill terra, nominatum a patre , Gersam (Exofl. I). Ergo georas est ver- Imm Hebraicum I, Graeca consuetudine declina- tum, licet quidam Hebræi sermonis ignarus, Graecam in eo etymologiam exprimere conetur, ab eo qnod terrenæ rei curam babeat : γη̃ enim I, in- quit, terra appellatur, et ω̃ρα, ϕροντὶς, id est, sollicitudo Rursum pro MASAL (W) quam Aquila et Symmachus et Theodotio parabolam transtulerunt, quos et noB secuti sumus, LXX planctum interpretati sunt. Est autem ordo : postquam Baby- Ion deserta fuerit in ælernurn, ita ut habitatio bestiarum sit, miserebitur Domninus Jacob, ejus videlicet qui vilia supplantavit; et eliget Israel, eum qui mente conspicit Deum. Et nota verborum proprietatem : Jacob, qni adhuc in lucta positus est, miserebitur : Israeli vero, qui post victoriam nomen accepit , non misericordia, sed electio coaptatur. Requiescere quoque eos faciet super terram suam, de qua Salvator loquitur : Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram (Matth. v, 4), et, Credo videre bona Domini in terra viventium (Psal xxvi, 13). Adjungentur quoque domui Jacob, qui electi sum per apostolos, gentium multiludo; et tenebunt reliquias domus Israel, et adducent eos in locum suum, ut habitem in ta- bernaculis eorum ; et possidebit eos domus Israel super terram Domim in servos et ancillas. Prodest quippe malis, ut bonis serviant. Unde et Esau dicitur : Servies fratri tuo. Et ad Jacob, Serviet libi frater tuus (Gen. XXVII). Et accipient eos qui se sophismatibus aute deceperant ; et exactores suos, qui omnia lucri causa faciunt, redigent in servitutem. Postquam autem requieverit 248 Ja- cob et Israel a labore suo, quo multum contra sæculum et hæreticos pugnando laboraverat ; et a concussione et servitute sua, qua malignae inter- pretationi et falsis dogmatibus ante servierat ; tunc sumet planctum atque parabolam contra regem Babylonis, sermonem videlicet hæretici erroris et confusionis ; et dicet quæ sequuntur. Locum istum Judæi interpretamur carnaliter, quod postquam reversi eunt de Babylone, factum esse docere non poterunt. Neque enin Babylonii servierunt eis, qni eos prius ceperant: nec victis Babyloniis, domus eorum possederunt ; neque habuerunt ens in servos et ancillas. Restat igitur ut juxta fabulas suas de imperio hoc putent futurum esse Romano; quibus superatis in ultimo tempore, serviturae sint eis gentes, quibus ante servierint. Qnod ei seqnenles litteram, spe se falsa decipiunt, quis eis concedet, lit Roma vocetur Babylon, et Nabochodonosor rex Romani imperii ?

(Vers. 5, 6.) « Quomodo cessavit exactor, quievit tributum? Contrivit Dominus baculum impiorum : virgam dominantium, caedentem populos in indigna tione, plaga insanabili, subjicientem in furore gentes, persequentem crudeliter. » In Petri Epistola legimus : Tempus est, ut incipiat judicium a domo hei (7 Petre IV, i 7). Et in Ezechiel torto- ribus dicitur : A sanctis meis incipite (Ezech. XI.6). Pro diversitate quippe peccati, judicii ordo dispo- nitur : ut qui minus deliquerint, ante purgentur, novissimus autem inimicus destruatur mors. Ergo cum Israel de servitute dura fuerit liberatus, su- met parabolam contra regem Babylonis, quam cie- bemus intelligere ut parabolam. Si enim contra Nabuchodonosor sermo est, et simplex hisloriæ expositio, quomodo parabola dicitur, quæ multi alteri παραϬάλλεται, id est, comparatur. Miratur ergo Israel quomodo cessaverit exactor, qui exigere consueverat usque ad novissimum quadran- tem. Exigere autem consuctus non alios nisi debitores, qui dieu nt in Oratione Dominica : Dimitte nobis debita nostra sicut et nos dimittimus debitori- bus nostris (Matth. VI, 12). Huic exactori debitores traduntur a judice, qui eos mittit in carcerem et exigit usque ad peccatum nlinimuln. Deniqne et 249 Paulus apostolus Corinthium 3 fornicantem, qui uxorem patris acceperat, necnon Phygellum et Hermogenem tradidit exactori (1 Cor. v; II Tim. 1). Et de his exactoribus etiam supra dicitur : Populus meus, exactores vestri deprœdantur vos ; et qui repetunt, dominator veltri. Pro Irfbuto, Aquila famem interpretatus est. Sublato enim a nobis sponso, fantem parimur verbi Dei, et jugiter a corpore Domini jejunamus. Idcircoque virga et baculus impiorum, pro quo Septuaginta jugum interpretati sum, percutit nos, sive opprimit ; quia noluimus sustinere jugum levissimum, jugum Salvatoris. Hoc autem baculo et bac virga, insanabili gentes furore caedebat, et fugientes persequebatur crudeliter : non emendare volens traditos, sed occidere.

(Vers. 7 seqq.) c Conquievit et siluit omnia terra: gavisa est, et exsultavit : abietes quoque lætatæ sunt super te, et cedri Libani. Ex quo dormisti, non ascendet qui succidat nos : infernus subter conturbatus est : in occursum adventus tui suscitavit tibi gigantes. Omnes principes terrae surrexerunt de soliis suis ; omnes principes lIationum, universi respondebunt, et dicent tibi : Et tu vulneratus es sicut nos, nostri similis eNectus es i Detracta est ad inferos superbia tua, concidit cadaver mum ; subter te sternetur tinea, putredo 1 et operimentum tuum erunt vermes. › Ad interitum regis ilHpii, qui percutiebat plaga insanabili nationes, et persequebatur eas crudeliter, omnis terra conqnie- vit et siluit, quae prius turbarum et seditionis plena erat, in tantum ut abietes et cedri Libani lætarentur, de quibus in Psalmis scriptum est : Vineam de Ægypto transtulisti, ejecisti gentes, et plantasti eam. Operuit montes umbra ejus, et arbUlla ejus cedros Dei (PIal. LXXIX, 9). Has cedros Dei, quia aliquando peccaverunt, tradidit Dominus suppliciis conterendas. Uude in alio psalmo dicitur : Conteret Dominus cedros Libani (Psal. XXVIII, 5). Abietes autem excelsi quique, et ill Domini servitute sublimes debent accipi, quae consona voce dixerunt : Ex quo tu dormisti. Nota quod et mortis mors, appellatur dormitio. Nun ascendet qui succidat nos. ViClO enin forti, et direptis vasis ejus, etiam caeteri satellites corruerunt. Unde et Dominus loquitur in Evangelio (MaUh. XXV, 41) : lIe in ignem æternum, 250 qui præparatus, eat diaboloet angelis ejus. Quantosistilignorum arborumque caesores suis securibus succiderunt, et fecere corruere ? Infernus quoque conturbatus, sive versus in amaritudinem, in occursum adventus veri Nabuchodunosor, locus suppliciorum aLque cruciatuum est, in quo videtur dives purpura- tua : ad quem descendit I et Dominus. ut vinctos de carcere dimitteret. Possumus infernum occurren- tem dicere et eum angelum qui inferis poenis præpositus est, qui suscitavit omnes gigantes : pro quo alii Raphaim, alii Titanas transtulerunt. Gigantes autem vocantur juxta Ethnicorum consuetudinem, qui eos terrigenas exisLilnanL. quos terra gcnuerit. Nus aute gigantes, jUI,a Graeci sermonis etymologiam, eos appellare possumus, qui terrenis operi- bus servierunt. Denique sequitur : Omnes principes terræ surrexerunt de soliis suis, in adventu quolt- dam principis sui : ut quem prius honorabant pro poLelaLia, postea mirarentur ill pœnis, et dicerent : Et m vulneratus ea sicut et nos : nostri similis effectus es. Quae verba hunc sensum habent : PuLaba- mus nos pro imbecillitate nostra non potuisse resistere potentiæDei, et te esse solum, qui ill tua altitudine permaneres ; sed ut rebus ostenditur, ct tu vulneratus et captus es, nostrique similis effectus ; ut quos in terra dignitas separavit, apud inferos poena consociet. Detracta est ad inferos superbia, vel gloria tua, et concidit cadaver tuum, sive, ut LXX transtulerunt, multa lætitia tua, qua prius subjectis tibi gentibus lætabaris. Subler te sternetur tinea, putredo et operimentum tuum erunt vermes. Haec requies diaboli, iste lectus tentatoris, qui in tantam erectus est superbiam, lit etiam Dominum auderet tentare dicens : Hæc omnia tibi dabo, si prociden, adoraveris me (Matth. IV, 9). Putredo, et tinea, et operimentum vermium, vel poenae intelliguntur æternæ, quas propria gignit conscientia, vel suppliciorum materia, quae ex propriis peccatis nascitur. Sicut enin quamdiu cada- veris materia est, et aliquis humor in cadavere, vermes nascuntur ex putredine; sic ex ipsa mate- iia peccatorum supplicia gignuntur. Unde et apostolus Paulus interfecta morte, 251 ad quant per Osee sermo propheticus loquebatur : Eru mors tua, u mors : ero morsus tuus, inferne (Olee XIII, 14), loquitur ad eam : Ubi est, mors, contentio tun? ubi eat, mors, stimulus tuus (7 Cor. xv, 55) ? ilia enim mortua, non est qui succidat nos : nequaquam enim erit peccatum quod succidendum sit, quia stimulus murus peccatum sit.

(Vers. 12.) < Quomodo cecidisti de coelo, Luci- ter, qni Inane oriebaris? corruisti in terram, qui vulnerabas gentes? » LXX : < Quomodo cecidit de coro Lncifer, qui mane oriebatur? contritus est in terrant qui mittebat ad omnes gentes. » Pro Lucifero qni Hebraice dicitur ELIL ( ), Aquila transtulit ululantem auroræ filium. Vere enim ululare debuit et ejulare, qui propter superbiam suam de caelo in terram præcipitatus est, atque contritus. Unde et Salvator ad discipulos loquitur : Videbam Satanam quasi fulgur de cælo cadentem (Luc. i, 18). Non modo video, sed prius videbam quando corruit. »Et si ,ine propter superbiam de tanta magn!- ludine cecidit, vos quoque non debitis Iluriari, quia vobis daemonia subjecta sunt, sed quia nomina vestra scripta sunt in caelo; ut unde ille cecidit per superbiam, vos ascendatis per humilitatem. Iste est princeps sæculi, qui inter stellas cæ- teras mane oriebatur. et suo vitio de Lucifero Vesper effectus est, ct non oriens, sed occidens : qui vuluerabat gentes, sive qui mittebat ad gentes satellites suos, ut omnes sua fraude deciperet. Isti sunt falsi apostoli, operarii mendaces, qui transfi- gurantur in apostolos Christi, qui bono semini lo- lium superseminant , dormientibus Ecclesiarum magistris, et nolentibus aut nequeuntihus eorum malitiæ resistere. Jacob autem et Israel cujus mi sertus est, et quem elegit Dominus, hæc adhuc loquitur ad diabolum, sive ut LXX volunt, de diabolo, id Pat, non ad secundam personam, sed ad tertiam.

(Vers. 13, 14.) c Qui dicebas in corde tuo : In cœlum ascendam, super sidera Dei exaltabo solium meum : sedebo in monte Testamenti in lateribus Aquilonis : ascendam super altitudinem nubium, ero similis Altissimo. » Vet antequam de caelo corrueret, ista dicebat, vel posteaquam de cœlo corruit. Si adhuc in cœlo positus, quomodo dicit, Ascendam in cælumm (PIal. CXIII, 16)? Sed quia legimus : Cælum cæli Domino, cum esset in cœlo, id est, In firmamento, in caelum ubi solium Domini est, cupiebat accendere, noM humilitate, sedsuperbia. Sinautem postquam decœlo corruit, loquitur ista verba, arrogantiam debemus inlellilere. quod aec præcipitatus quiescat, sed adhuc sibi grandia repromittat, nan ut inter astra, sed super astra Dei sit. Cumque Dominus loquatur ad apostolos : Sufficit discipulo, ut ait quasi magister, et servo sicut dominus tuus (Matth. I, 25), et dicat ad Patrem : Pater sancte, da, ut sicut ego et tu unum sumus, ita et isti in nobis unum sint (Joan. XVII,i 1) : iste in tautum sihi arrogat, ut super stellas cœli, quae uon corruerunt, solium suum positurum esse sc jactet. Quodque infert : Sedebo in monte testamenti in lateribus Aquiloni,; pro quo LXX transtulerunt, in monte sublimi, super montes excelsos, gui cunt ad Aquilonem, ad illud refera- mus, quo inJeremia dicitur: aquilone Mor descent mala super omnes habitatores terræ (Jerem. I, 14). Et quod olla succensa a facie Aqailonis ac- cendiLur. Iste est Aquilo ventus durissimus, a quo suus vult Dominus liberare captivos, et reducere in civitatem Unclalo, dicens: Dicam Aquiloni, Adduc: et Af rico,Noli prohibere, adduc filios meos de terra longinqua (inf. XLIII, fij. Illud auteln quod huic potest esse contrarium, montes Sion, latera AqKilo- nis, civitas regis magni, facile solvitur. Hi enim qui quondam erant in lateribus Aquilonis durissimi, postea per pœnitentiam in civitate Dei esse cœpe- runt. SemPer istiusmodi Lucifer quærit ascendere super eos qui habent imaginem) cælestis, et qui fulgent in Ecclesia sicut astra Dei : et sedere in monte pacd sive testamenti, id est, in Ecclesia, quae in sublimibus collocata est, et de lateribus quondam Aquilonis habitatores possidet. Qui in tantum oblitus sui est, ut vent super nubes ascendere, quibus mandavit Dominus, ne pluant super Israel hubrenl, et ad quas pervenit veritas Donnini, eni loquitur et Abdias : Si exaltalu. fueris ut aquila, et inter sidera cœli posueris nidum tuum, inde te detraham, dicit Dominus (Abdias, IV). Infe- Iii Judas qui quasi nubes cOni aliis apostolis mit- tebatur, ut plueret super Israel ianbrenl, et quasi stella inter cæteras stellas erat, quibus Dominus loquebatur : Luceat lumenvestrum coram hominibus (Matth. v. 16), vitio sun suscepit ascensorem diabolulu, qui ut superbiæ verba compleret, etiam hoc ausus est dicere : Ero similis Altissimo, ut quomodo Christus babet prophetas e1 apostolos suos, sic et ego habeam 253 pseudoapOILolos. Hæc autem omnia referenda sunt ad hæreticos, qui cum deorsum sint, cura principe suo excelsos se esae jactan L

(Vers. 15.) « Verumtamen ad infernum detrahe- ris in profundum laci. » LXX : « Nunc autem in infernum descendes, et ad fundamenta terræ. » Non ad infernum sponte descendes [al. descen- dens], hoc enim Domini Salvatoris est, ut vinctos de inferis liberet, sed ad infernum detraheris invi- tus, ut qui per virtutes poteras ad excelsa conscendere. per vitia detraharis ad poenas. Sancti pennas habent aquilæ, et pennas columnae, et possunt dicere : Volabo, et requiescam (Pial. LIV). Impii autem et Ægyptiorum similes demersi eunt quasi plumbum in aquil vebeluenlissilnis, et demersi sunt in profundum sicut lapis (Exod. XV). Unde et iniquitas, sive et melius habetur in Hebræo, impietas super talentum plumbi sedere coa- spicitur (Zaeh. v). Ergo illud quod alibi legimus : Omnia gui se exaltat, humiliabitur (Luc. XVIII, i 4), enam rex confusionis passus est, ut detraheremur in fundamenta terræ, sive ut verius in Hebraico habetur, in profundum laci. De fundamenlis terrae in Deuteronomio scribitur : Ignissuccensus eat In (urore meo, ardebit usque ad infernum novissimum. Devorabit terram et fundamenta ejus (Deut. XXIII. ,eus videlicet qu terrent sunt. Delacuquoque, quod per eum profunda significentur inferni, illa sunt testimonia : Assimilatus Bum eum descendentibus in lacum. Et : Posuerunt me in lacum novissimum (Pa. LXXXVII, 5, 7). Sicut euim lacus aquas ad se descendentes, ita infernu. animas suscipit : ad quem lacum descendit Banaias tempore nivis et frigoris, et interfecit in eo leonem (II Reg. XXIII, et I Par. XI). Unde et hæretici relinquunt fontem aquae viventi Dominum, et fodiunt sibi lacus contritos qui aquam non valeant coulinere. De his lacis, qui fervorem non habent Spiritus sancti, nec Jeremiae prophetae similes sunt, qui juxta Septuaginta interpretes loquebatur : Inveni aquam calidam in deserto (Jerem. II); sed refrigescente charitate, calorem sancti Spiritus perdiderunt : ille est lacus, de quo idem jeremias loquitur: Sicut refrigerat lacus aquam, lie refrigerat malitia habentes se (Jerem. VI, 7). Qui utinam, juxta Apocalypsim Joanllis, aut calidi essent, aut frigidi (Apoe. III), id est, aut crederent, aut omnino uon crederent, ne per teporem et simulationem fidei a Domino rejicerentur i

(Vers. 16, 17.) < Qui te viderint, ad te inclina- Luntur, 254 teque prospicient. Numquid iste est vir qui conturbavit terram ? qui concussit regna ? qui posuit orbem desertum, et urbes ejns destruxit. et vinctis ejus nun aperuit carcerem ? » Sive ut Septuasinta transtulerunt : eos gui ducebantur non solvit 1 Qui viderint Nabuchodonosor regem Baby- Ionium, uon ocurorum, sed eordis intuitu, de cœlo ad iAferos corruisse, inclinabuntur humilitate, quæ coutraria est superbiæ, et illum prospicient ista dicentes : Nonne iste est vir, sive homo, qui conturbavit, vel concitavit terram 1 Et est sensus : Qui dixerat : Ero similis Altissimo, et se jactabat Deum, homo esae convincitur, de quo in nono psalmo filii proprie contra diabolum est, d icitur : Exsurge, Domine, non confortetur homo (Psal. IX, 1). Et ill Evangelio : Iuimicus homo superseminavit zizania (Mallia. XIII, 25). Unde ad eum et socios ejus dictum tegimus : Ego dixi, Dii estis, et filii Excelsi omnes. Vos auteur sicut homiat. moriemini, et sicut unus de principibus cadetis (Pial. LXXXI, 6). Et ad eumdem sub figura principis Tyri dicitur : Pro eo quod exaltatum esc cor tuum, et dixisti : Deus ege sum, habitatione Dei habitavi ill corde maris ; tu autem es homo, et non Deus, et dedisti cor tuum sicut cur Dei (Ezech. XXVIII, i). Iste vir, et iste homo conturbavi t universam terram, eos videlicet qui audiunt cum Adam : Terra es, et ill terram ibis (Gen. III, 19), et concussit regna sive regea, qun- ruta cor ill manu Domini e;t (Prov. XXI). CoUCUS. sit, inquit, pon subvertit. Uude et unus de his qui concussi fuerant, et tamen nOH ruerat, loquebatur : Mei autem pene moti sunt pedes (Pial. LXXII, i). Et Apostolus loquitur ad credentes, ut arripiant armaturam Dei, et stent contra insidias diaboli (Ephes. VI). Domus autem quæ supra petram tun- data est, nulla tempestate concutitur (Matth. VII). Sequitur : Qui posuit orbem terrarum desertum, sive ut juxta Hebraicum, præter LXx, omnes alii transtulerunt, quasi desertum. ViLiis enim atque peccatis orbem qui Hebraice dicitur THEBEL ( ) fecit esse desertum, ut nullam haberet virtutem, vel eisdem subjaceret vitiis, quibus gentium plena est solitudo. Urbes quoque ejusdem destruxit orbis, ut de Ecclesiis Christi faceret synagogas diaboli, et munditiam veræ fidei hæretica sorde polluereL. Sed et vinCLis ejus, id est orbis, nou aperuit carcerem. Nos omnes vincti eramus, et clausi tebeba- mur in carcere, quibus vincLis dixit Salvator, Exite, et bis qui 255 erant in tenebris. Revelamini. Dominus enin solvit compeditos. Quiliberati ab eo gratias referunt dicentes : Tu dissolvisti vincula mea (PIal. CXV, 17; Jerem. II ; Prov. v). Funibus enim peccatorum suorum unusquique constringitur; quos funes atque vincula solvere possunt et apostoli, imitantes magistrum suum qui eis dixerat : Quæcunque solveritis super terram, erunt soluta et in cœlo (Matth. XVIII, 18). Solvunt autem eos apostoli sermone Dei, et testimoniis Scripturarum, et exortatione virtutum.

(Yers. 18, 19.) c Omnes reges gentium 1 universi dormierunt iu Gloria, unusquisque in domo sua. Tu autem projectus es de sepulero tuo sicut santes : pollutus, involutus cum interfectis, et confossis gladio, qni descendunt ad lapides laci. » LXX : c Omnes reges gentium dormierunt in honore, homo in domo sua. Tu autem projicieris in montibus sicut s abortivum, abomiDabilis, et involutus cum interfectis gladio descendentibus ad (unda- menta terræ.» Reges gentium quibus Deus secundu . Canticum Deuteromii gentes crediderat gubernan- das (Deut. XXXII), qui concuSSi sunt a Nabuchodonosor, et tamen non subversi, quorum 3 nequaquam regnat peccatum; sed quia cor eorum in manu Dei erat, minime corruerunt. Etenim Salvator, quomodo Deus eorum appellatur, sic Dommus dominantium, et rex regum. Isti igitur reges uni- verat requieverunt in gloria sua, unusquisque in doMO sua. Diversae quippe apud Patrem sunt mansiones (Joan. XIV) : et pro varietate virtutum, habi- lationum differentiæ. Porro Nabuchodonosor projectus est de sepulcro suo, nec in morte a cruciatibus conquievit. Projectus est autetn quasi sanies, quae Hebraice dicitur NEsER ( ), quam Aquila ίχω̄ρα interpretatus est, tabem [al. tabum] videlicet et pædorem, quem Symmachus ἔϰτρωμα, id est, abortivum, LXX mor'uum, Theodotio germen : quanquam hoc ipsum, verbum supra (Cap. XI, 1) ubi de Christo legimus : Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet, LXX florelll, Theodotio germen, Aquila ἀϰρέμονα, id est, virgul- tum 4, interpretati sunt. Proprie amem eser- citur virgultum, quod ad radices arborum nascitur, et ab agricolis avulsum quasi inutile projicitur, unde et nos stirpem inutilem transtulimus. Igitur Nabuchodonosor quai stirps inutilis incendio praeparatus, vei sicut 256 sanies pollutus, et involutus his qui ab eo interfecti sunt gladio, et ducon- derunt usque ad fundamenta laci, detrahetur in profundum, et lie cum his quidem habebit consortium sepulturae quos interfecit. Aherius enim pœnæ eat auctor delicti, et alterius qui ab auctore compul- sus est. Iste est gladius quo vulnerati sunt plurimi et iaterfecti, de quo in septimo psalmo legimus : Nisi conversi fueritis, gladium suum vibravit, arcum axum tetendit, et paraviteum. Et in ipso paravit vasa mortis : sagittas suas ardentibus elfeii, (Psal. VII, 13, 14), his videlicet, qui in suum cur ignita diaboli jacula susceperunt. Porro justa LXX, cadaver Nabuchodonosor cum plurimis interfectis pollutum atque confossum jacebit In superbiae montibus, et deducetur ad inferos. Fundamenta autem laci, pro lapidibus laci, interpretatus est Symmachus, ut aliis verbis profuudulu, et Tartarum significaret inferni.

(Vers. 20.) c QuasI cadaver putridum non habebis consortium neque cum eia in sepultura. Tu eniM terram tuam disperdidisti, populum tuum interfecisti. »LXX: « Quomodo vestimentum com- mixtum sanguine non erit mundum, sic nec tu eris mundus, quia terram meam perdidisti, et populum meum interfecisti. » Quia multum inter se lIebrai- cum distat, et LXX etUlio, separatim de singulis disserantus. Sicut cadater putridum, sive ut Aquila trans! ulit, conculcatum, non habebis consortium sepulturæ, nee cum his quidem quos interfecisti. Tu enim magister es, illi fucre discipuli : et cui plus creditum est, plus exigitur ab eo. Tu enhn terram tuam disperdidisti, popu!um tuum occidisti, eos videlice1 qui ubi crediti sunt gubernandi. Unde ad Sałvatorem audet dicere : Hæc omnia mihi tradita sunt, et dabo tibi ea, si procidetis adoravert. me (Matth. iv, 9). Cadaver amem diaboli putridum, ob magnitudinem peccatorutn dubitare non poterit, qui legerit peccatum esse fetidissimum, ipso peccatore dicente : Computruerunt et corruptae sunt cica- tricas meæ a facie insipientiæ meæ (Pial. XXXVII, 6). Econtrario virtus boui odoris est : uude et spi- ritualium fratrum dilectio comparatur unguento, quod descendit super barbam Aaron, et super oram vestimenti ejus (Psal. CXXXII). Et ad sponsam sponsus loquitur : 257 Odor tuus suavis, et facies tua speciosa (CallI. II, 14). Quomodo autem cadaver diaboli spiritualiter conculcetur, illud Apostoli docet nos: Deus conteret Satanam sub pedibus veatri. velociter (Rom. XVI, 20). Et Domini verba dicentis : Quasi lutum platearum delebo eoa (Psal. XVII, 43). iste quia terram sibi creditam perdidit, et commissum sibi populum trucidavit, nequaquam cos vivos reservans Deo, sed socios sus praeparans sepulturas : propterea non erit, aec vocabitur in æternum semen pessimorum. Porro juxta LXX hunc habet sensum : 0 Lucifer qui mane oriebaris, qui quando habebas opera virtutis et luminis, vestimentum eras Dei, et de te dici poterat : Amictus lumine sicut vestimento (Pial. CIII, 2) : quia multos interfecisti gladio, qui descenderunt ad infernum, et eorum pollutus ea sanguine, nequaquam voca- heris vestimentum Dei, sed vestimentum cruore permistum, non maculatum atque pollutum, aliquid mundi habere videaris, sed totum sanguine cruenLaLurn. Et hoc notandum quod III diabolum dicatur : sicut vestimentum commistum sanguine non erit mundum, sic et tu non eris mundus. Ubi sunt erHo qui dant diabolo pœnitentiam, et dicunt illum posse mundari ? nec statim fatentur haeresim, quæ diversas asserit esse naturas; et aliam esse quae nunquam recipiat sanitatem ? Non enim hoc vestimentum per sc immundum est, et ita a Deo condiluln. quo olim Deus vestiebatur; sed quia commistum ex sanguine, et totum se polluit suo vitio, et malis accedentibus, non erit mundum. Et propterea non erit mundum, quia terram Domini perdidit, populum ejus interfecit, terram Judææ et [fort. id est] terram confessionis et sanctos quosque perdens atque interficiens : et ideo non manebit in perpetuum. Unde et in Evangelio adici- tur : Ite in ignem æternum, gui præparatus est diabolo et angelis ejus (MatCh. XXV, 41). Quomodo autem sanctus vestimentum Dei est, et vesLimeo- tum novum, et vestitur tunica salutis atque laetitiae, dicens : Exsultet anima mes in DomMO : induit enim me vestimento salutis, et tunica lætitiæ circumdedit me (Isa. LXI, 10) : sic e contrario peccator, qui portat imaginem veteris hominis atque terreni, meretur 258 audire : Ecce omnes vos quasi vesti- mentum veterascemini, et tinea devorabit vos(Isa. L, 9). Qui autem profecerit in scelere, et vetustatem noluerit emundare novitate, nequaquam veteri vestimento, sed panno menstruatæ mulieris com- parabitur dicens Erravimus, et facti sumus im- mundi omnes nos, sicut pannus menstruatæ universa justitia nostra.

(Vers. 21, 22.) c Semen pessimorum, praeparate filios vestros occisioni i iniquitatum patrum suorum : non consurgent nec haereditabunt terram, neqne implebunt faciem orbis civitalunl. Et consurgam super eos, dicit Dominus exercituum : et perdam Babylonis nomen et reliquias, et germen, et progeniem , ait Dominus exercituum. » praepara filios tuos occisioniLXX : < Semen pessimum, peccati patris tui : ut non consurgant et possideant terram, et impleant terram civitaLuln. Et insurgam eis, dicit Dominus Sabaoth ; et disperdam nomen eorum et reliquias et semen. » Pro semine pessimo, qnod LXX transtulerunt, in Hebraico scriptum est ZERA MMM ( ) quod caeteri semen pessimorum interpretati sunt. Non quod ipsum senen per seipsum malum sit : Deus enim omnia fecit bona (Genes. 1); sed ab his, qui sua voluntate sunt pessimi, semen ortum sit matum, quod voluntate fit, nun natura. Unde et in Daniele legimus : Semen Chanaan et non J uda (Dan. XIII, 56). Et de bonis filiis dicitur ab Apostolo : In Christo Jesu per Evangelium ego vos genui (1 Cor. IV, 15). Et in Evangelio : Quolquo, eum receperunt, dedit eia po- testatem ut filii Dei fierent (Joan. I, 12). Omnis enim qui facit peccatum, de diabolo est. Huic igitur præcipitur semini, utfilios suos, omnes scilicet cogitationes pessimas, et opera mata, prædaret occisioni, quae ex impiis nata sunt patribus, hand dubiun) quin contarias significet fortitudines. Qui pessimi lilii ideo trucidantur in iniquitatibus patrum suorum, ne ultra consurgant et possideant terram, quæ a sanctis possidenda est et implenda, ut civitates iu ea Domini construamur. Et quia non est hominum perfecta victoria : Nisi enim Dominus custodierit civitatem, in vanum vigilabunt qui custodiunt eam (Plul. CXXVI, 2) : ideo Dominus ipse consurget adversus filios pessimorum, et disperdet de confusione nomen eorum et reliquias, et omne germen et progeniem, 259 ne ultra pullulent ill urbibus Domini. Legimus ill Evangelio (Joan. VIII), quod diabołus ab initio mendax sit et pater ejus, ill est mendacii, quod mulLi non intelligentes, patrem diaboli volunt esse draconem, qui regnet in mari, quem Hebraei appellant Leviathan. Et hoc putant loco convenire praesenti juxta LXX interpretes, qui dixerunt : Pro peccatis patris tui : cunt perspicue in Hebræo, ABOTHAM [Al. OBOTHUM] non patria tui, sed patrum suorum significet.

(Vers. i3.) c Et ponam eam ill possessionem hericii, et in paludes aquarum : scopabo eam ill scopa terens, dicit Dominus exercituum. » LXX : i Et pouam Babyloniam desertam , dicit Dominus, ita ut habitem in ea hericii, es erit ill nibili. Et ponam eam luti voraginem, ill perditio- nem. » Cum perdiderit Dominus exercituum nomen Babylonia, et reliquias, et germen , et universam progenielu, non erit ejus perditione contenLlIS, nisi dederit eam possessionem hericii, et paludes aquarulu, et scopaverit eam 1 uon leviter, et for- tuito : sed terens ut nihil in ea antiquarum sor- dium resideat. ln Acubus apostołorum scribitur (Acl. i et XI), in vase Hio linteo, quod quatuor demissum principiis pendebat e cTlo, omnia genera quadrupedum, ct reptilium, et volatilium contineri, quod postea Apostolus disserens, Deus, inquit, i ostendit mihi nullum hominem immundum dicere. Mores ergo hominum in diversis animantibus monstrabantur, sicut Pharisæi et Sadducæi propter nequitiam appellamur genimina viperarum , et propter dolos Herodes vulpes dicitur (Luc. III et XIII); et luxuriosi promique ad voluptatemequi appellantur, insanientes in feminas (Jerem. v) : et, Nolite fieri sicul equus et mulus, in quibus nen est intelligentia (Psal. XXXI, 9). E contrario innocentes coluuabæ vocantur et oves. lgitur juxta doctrinam Domini Salva'oris, qui curas istius saeculi et sedu- ctionem divitarum spinas appellavit, hericius mihi videtur, qui juxta Apostolum gaudet in incerto divitiarum ITim. vi, et armatum se non armatura Dei, sed spinis atque peccatis hujus mundi esse confidit, Cui rectissime dicitur illud evangelicum : Slulte, hac nocte auferetur anima tua a te, quæ au- tern parasti cujus erunt (Luc. XII, 20) ? Tales habi- latores hahet 260 Babylon dcserta virtutibus, uhi non est ager irriguus, qui afferat fructus diversorum seminum, sed paludes infertiles, et liMosae ac lutosa, in quibus coeno gaudentia reptant animalia. Quamobrem clementissimus Dominus scopavit eam vehementissime terens, cl quasi quodam verriculo [Al. everriculo] ad purum usque mundavit, ut Babylonia semina vcreaul, et a solis habitentur heri- ciis. Quando viderimusaliquem divitarum immer- sum luto, et ut LXX interpretati sunt, barathro, hoc est profunda voragiue, et quasi cœnosa palude cir- cUludari, non dubitemus eum appellare hericium, habitatorem desertae BJbylollis.

(Vers. 24, i5.) c Juravit Dominus exercituum d:- cens : Si non ut putavi ita erit, et quomodo mente tractavi sic eveniet, ut conteram Assyrium in terra mea, et in montibus meis conculcem eum. Et auferetur ab eis jugum ejus, et ouus illius ab humero eorum tolletur. » Postquam hericius babiLa. verit in deserta Babylone, et pro agris irriguis ac fertilibus paludes cuncta operuerint, ita ut nihil pristini seminis et abundantiæ in Babylone resideat, juramentum Do!nini complebitur, et eveniet quod mente tractavit, ut conteratur Assyrius in terra eus, et in montibus illius conculcetur. Hostis quippe temerarius non solum terram Dei et humiliora quæque uccupare festinat, sed etiam eos, qui in Dei servitute virtutibus profeceruut, ita ut montibus compar entur, et dicatur de eis : Fundamenta ejus in montibus sanctis (PIal. LXXXVI, 1). Et nOLI proprietatem. In terra conteritur : in montibus Dei ab ipso Domino conculcatur. Cum enim omnes inimici positi fuerint sub pedibus Christi, ita ut novissima destruatur mors, tunc anferetur a sanctis gravissimum jugum Assyrii, quo eos ante depresse- rat, et onus, sive, ut LXX transtulerunt, ϰῦὸος, id est gloriu, ab humero eorum tolletur, ut subtato jugo Assyriorum videant requiem, quia bona est. eterran), quia uberrima est, et suppouant cervices suas jugo Christi ad laborandum et Cam viri agricolæ. Unde et Issachar qui interpretatur eat merces, ex virtutibus Momen accepit. Et in propheta legimus : Eat merces his gui serviunt Domino (Jerelll. XXXI, 16); et ill alio loco: Ecce Dominus, et merces ejus 261 curre eo. (lsa. XL, 10), qui reddet unicuique secundum opus suum. Quod autem conte- rantur et conculcentur Assyrii, id est contrariæ fortitudines, et illud evangelicum docet ; Ecce dedi vobis potestatem calcandi super serpentes et scorpiones, etsuperomnem virtutem inimici (Luc. x, i9), et Apostoli verba testantur : Deus conteret Satanam sub pedibus vestris velociter (Roln. XVI, 20.

(Vers. 26, 27.) t Hoc consilium quod cogitavit super omnem terram, et haec manus extentasuper universas gentes. Dominus enim exercituum decrevit, et quis poterit infirmare? Et manus ejus extenta, et quis avertet cam ? » Pic omni terra LXX universum orbem interpretati sunt in fineoneris vel visionis contra Babylonem. Quod latebat apcritur, Deum cogitasse consilium super omnem terram, id est, Orbem (crrarulu, et non contra terram tantum Chaldæorum ct regem Assyriumatque Chaldæum : ct extentam sive elevatam manum ejus supcr omnes belates, etnon superunam gentem Babyloniam. Ex quoostenditur, cuncta quæ dieta sunt non ad unam provinciam specialiter, sed contra orbem terrarum generaliter pertinere. Quodque dicitur : Quis poterit infirmare, et quis avertet eam ? non pro difficili debemus accipere , sicut illud legitur : Quis sapiens et intelliget hæc (Psal. CVI, 43) ? et : Quis, putas, eat fidelis et prudens dispensator (Luc, XII, 52)? et cætera his similia : sed pro impossibili. Nullus enim poterit Domini infirrnare eonsiliuol, et manum ejus extentam sive sublilnem, one percutiat, a vertere.

(Vers. 28 seqq.) c In anno quo mortuus est reI Achaz, factum est onus istud. Ne læteris, Philisthæa omnis tu, quoniam comminuta est virga percussoris tut. De radice enim colabri egredietu, regulus, et semen cjus absorbens volucrem. Et pascentur primogeniti pauperutn, et pauperes fiducialiter requiessent, et interire faciam fame radicem tuam, et reliqnias tuas interficiam,»LXX: < Anno quo mortuus est rex Achaz factum est verbum istud:Ne lætemini, alienigenæ omnes, contritum est enim jugum ejus qui percutiebat vos. Siquidem ex semine serpentis cgredientur genimina aspidum , et ex geniminibus corum egredientur serpentes pennati : et pascentur pauperes per enln, et pauperes homines in pace requiescent. Interficiet autcm in fame senen tuum, et reliquias tuas occidet. I Mortuo Aclta:" qui interpretatur ϰατάσχεσις, id est, oblentio, 262 sive possessio, quem regem impiissimum legiluus, fit pontius istud super Philisthiim, sive verbum. Vivente enim illu, ct regnante ir peccatoribus, nee pondus contra alienigenas, liCe sermo Dei fieri poterat ad prophetam. Quod quidem et supra dixisse me memini, quando Ozia mortuo, vidit Isaias Dominum sedentem super thronum excelsum et elevatum. Et in Exodo legimus (Exod. XXII), quod postquam mortuus est rei Ægypli, ingemuerint tilii Israel ab operibus suis, et exclamaverint, ct ascenderit clamor eorum ab operibus, et exaudicrit Dominus gemitus eorum. Nisi enim esset mysticum quod dicebatur, illo ma- gis regnante clamare dcbueranl, qnando Into et lateribus deserviebant. Præcipitur ergo Philisthiim, quos nunc Palæstinos vocant et semper a LXX άλλόϕυλοι , cst, alienigenæ transferuntur; cl dicitur eis ne gaudeant neque lætentur, quoniam contriverint virgam , vel jugum percussoris sui : Quem enim diligit Dominus corripit,et castigat filium quem recipit (llebr. XI. I,6).Et quasi filios nos erudit Deus, quando visitat in virga iniquitates nostras, ct in fligellis peccata lIoslra, ut misericordiam non auferat a nohis (Psal. LXXXVIII). Hæc est virga dc qua in alio Psalmo scribitur: Virga tua et bacillus IllUS ipsa me consolata sunt ( Psal XXII, 4). Hæc est virga, et hoc jugum quod cervicibus omnium vult Salvator imponere, ut deposito jugo Nabuchodonosor, portem jugum Christi. Quod si quis abjecerit atque contriverit, statim de semine sive radice serpentis, qui est coluber tortnosus, egredientur regulus et aspides, et de aspidibus exibunt serpentes volantes, sive qui absorbeant volucres. Abjecto autem jugo Dei, et contrita Domini disciplina, primum in cOGitauo- mbus nostris semen colubri radicatur, secundo de semine pessimo nascitur regulus, qui ret serpen- tium est, et afflatu suo atque conspectu homines occidere dicitur : sive genimina aspidum, de quibus in Psalmo dicitur : Venenum aspidum sub labiis eorum (Psal. XIII, 3 ; et CXXXIX, 4), que peccata sunt varia, et de cogitationum pessimo thesauro iii maia opera prorumpunt. Cumque regnaverint ill hominibus alienigenis, qui a Deo alieni sund, statim egrediuntur serpentes pennati; ut nan sufficiat eis cogitasse et fecisse quæ mala sunt, nisi patroci- nium quoque malorum operum quæsierint, et diversas finxerint haereses. 263 Ego puto serpentes esse pennatos, qui se exaltant et elevant contra scientiam Dei, et ponunt ill cœlum os suum : vel qui absorbent volucres, hoc est, qni venenato ors singulos quosque volare rnpienLes, et ad excelsa consurgere, suis faucibus devorant. Et boc interim cle malis. Cæterum qui non contriverant virgam et jugum percussoris sui, sed cervicem suam Domino suhjeceruut, et sunt pauperes spiritu, pascentur, et dicent : Dominus pascit me, et nihil mihi deerit (Psal. CXXII, 1). Et a Domino audient :In pascuis uberrimis 1 pascam eos (Ezech, XXXIV; Joan. X); et. ingredientur et egrediclIlur, et pascua inve- nient. Et pascentur pauperes per eum qui cos peruc- tit, ut emendet ; ct in pace requiescent, sive, pastore 2 sollicito, ipsi agent fiducialiter, et cum Lazaro requiescent in sinu Abrahæ (Luc. XVI). Qui antem contriverent jugum ct virgam percussoris sui, ia- mem perpetuam sustinebunt; ut non alantur sermone Dei : sed omnes eorum reliquiæ intereant, IIC quid de mato semine germinetur.

(Vers.31,32 ) «Ulula,porta, clama, civitas : prostrata est Philisthæa omnis. Ah Aquilone enim fumus venit : et non est qui effugiat agmen ejus. Et quid responderunt nuntiis gentis, qnia Dominus fundavit Sion, et in ipso sperabunt pauperes populi ejus ?» Pro nuntiis, id esL angelis, quos solus Symmachus transtulit, omnes reges interpretati sunt, verbi ain- biguitate decepti, quia præter unam litteram ALEPH, quæ in angelorum vocabulo addita est, collen. reges et angeli apud Hebræos appellantur nomine, id est, MALACHE (reges angeli ). In libro Hebbrai- corum Nominum reperi 3 Philisthiim interprotari cadentes poculo. Qui ergo inebriati sum calice Babylonis, et biberint vinum in quo eat klxaria. et inter cætera vitia propter ebrietatem replYU) Dei juxta Apostolum noM fuerint consecuti (Ephes. .v), Itis præ- cipitue, ut porte eorum sululet, et clamet civitas. . Portam hæreticorum arbitror, quo blasphomant. : Os civitatem, animam, quae malarum cogitationum the- sauresest. Hæc ululare debet et plangere, quia omnis prostrata est, in terramque dejecta, et nihil in ea sanæ intelligentiæ est Deique sapientiæ. Quare ululat porta? 264 quam ob causam, clamat civitas? Quia prostrata est omnis Philisthæa. Curque prostrata sit, sequens versus ostendit : Ab Aquilone fumus vanit, et non eat qui effugiat agmen ejus. Fumus iste ardentibus diaboli jaculis suscilatur, qui noxius est oculis, et .contrarius lumini, et ab Aquilone ori- tur, a quo in Jeremia olla succenditur (Jerem. I, 14), et a quo exardescun mala super omnes habitatores terræ, qui non possunt dicere : Accola sum et peregrinus sicut omnes patres mei (Psal. CIVIlI, 19); sed in lerra habitant. Uude et in Proverbis legitur : Aquilo ventus durus (Prov. XXV, 23; Eccli. XLIII, 22). Nomine autem alio 1 dexter vocatur, qui cum per se durus sit et sinister, et cervice durissima jugum Dei nolitrecipere, vocatur dexter ab his qui ponunt dulce amArum, et amarum dulce ; qui ponunt tenebras lucen, et lucem tenebras. Et nullus est, qui fumi hujus agmen effugiat; nemo enim abaque peccato, nec si unius quidem diei fuerit vita ejus (Job. XIV). Cumque Philisthæa corruerit, et fumus ejua universa penetrarit, ita ut eum nullus possit effugere, quid dicetur angelis, qni singulis præsuM gentibus, admirantibus et scire cupientibus, cur sila Sion in specula et in sublimibus collocata ana- ritudinem fumi hnjus evaserit? Quid igitur dicetur eis ? Nempe hoc quod sequitur : Quia Dominus fundaverit eam et ipse sit fundamentum ejus. Fundamerit autem eam super fundamentum prudentiæ. justtitiæ, fur titudinis et temperantia:, sub quibus nominibus Christus intelligitur , de quo et Apostolus ait : FUH- damentum enim aliud nemo potest jacere, præter eum qui positus est Jesum Christum (I Cor.III, i 1). Qui autem fatuus est, et stulta loquitur, et cur ejus vana intelligit ; aedificat domum suam super arenam, quæ noh habet fundamentum. In hac ergo Sion, quæ funcata est a Donaino, sperabunt pauperes, sue man- sueti et humiles pupuli ejus, de quibus dicitur: Beati miles. quonium ipsi possidebunt terram (Matth. v, 4) ; et qui andier unt Dominum loquentem : Discilc: a me quia mansuelussum, et humilis corde (Matth. XI, 29). Qui ante gloriam humiliati sunt , et audic- runt dicentem apostolum Petrum (1 Petr. v, G) : Humiliamini sub pontenti mann Dei, ut vos exaltet 265 in tempore visilationis. Pauperes antem ipsi sunt, cle quibus supra legimus ; Pascentur primogeniti pauperum, et pauperes, fiducialiter requiescent.

(Cap. XV. - Vers. 1.) «Oeus Moab.» LXX. : « Ver- hum contra Moabitidem. Symmachus et Theodotio : « Assumptio Moab.» Quomodo circumcisio et carualis est, et spiritualis et de spinituali lit Apostolo dicitur : Nos enim exmus circumcisio, qui spiritu deo servimus. et gloriamus in Domino, et nOli in carne confidimus (Philipp. III, 5); et rursum ad distinctionem spiritualis Israelis dicitur de carnali : Videte Israel secundum carnem (I Cor. X. 18) ; et, Vos gentes in carne (Ephes. II ,11); sic Moab accipiendus est spiritualiter, qui interpretatur de patre. sive aqua paterne 2 , de incestu et ebrietate conceptus, quod quodammodo absente, limo nesciente patre, videntur esse generatus. In multis Scripturarum locis de Moab legimus, et maxime in Numerorum volumine, quando Balac rex Moabitarum ad maledicendum, Вaluam invitavit hariolum, qni inter ceLera etiam hoc contra Moab mysticum prophelavit : Orientur stella ex Jacob, et consurget homo ex Israel, et percutiat principes Moab (Num. XXIV, 17).

« Quia nocte vastata eit Ar, Moab contieuit; qum nocte vastatus eat murus, Moab contucuit.» LXX : « Nocte periit Moabitis, nocte enim periit murus Moabitidis. r PRO AR ( ), quod solus Theo- doLio ita posuit, ut legitur in Hebræo. Aquila et Symmachus urbem interprotati sunt, non consideralites, quod inter AIN et RES elementa Hbraica, JOD litteram nou haberet, que si eiSel, recte civitas diceretur. Sapientia sæcularis, de aua Dominus loquitur per prophetam : Perdam supiemiam sapien- tium, et prudentiam prudentium raprobabo (Abdiœ; I. Cor. I, 19) ; quia auctorem sui seusum Imbet, qui ex conditione Uei generatur, videtur quidem de patre nasci, quod interpretatur Moab ; sed quia adul- tcr est, et adversarius populo Dei, de incestu, et spelunca ac nocte generatur. Unde in nocte periit, ila errore scilicet sempiterno. Et Ægyptii ,in mari Rubro vigilia matutina, quæ nocturunum tempus ostendit, fluctibus obruti sunt (Exod. XIV). Et Lot. Sodomitis nocte pereuntibus, venit in Segor, et ortus est ei sol (Gen. XIX). Quod intelligens bentus Apostolus scribit de sanctis atquc perfectis (I Thess. v, 5-7) : Non sumus noctis, 266 neque tenebrerum. sed sumus filii diei. Qui enim dormiunt, nocte dor- miunt, et qai inebriantur, nocte ebrii sunt . Nos autem qui diei sumus, vigilemus inditilorica fidei et clia- ritatis. Et quia noctem reliquerat, et filius dici esse jam cocperat, loquitur ad crodentes : Nox prœcessit, dies autem appropinquavit , quasi in die cum hone- state ambulemus non ill comessationibus et ebrietati- bus, non in cublibus et luxuria (Rom XIII, 12). Percunte autem nocte Moabitide, etiam murus ejus, qui dialectica arte constructus est, in cadem nocte vastatus est atque destructus, et ætarna taciturni- tate conticuit. Porro Ar, quod interpretatur άντί- διϰος, id est adversarius, hoc ostendit, quod hæc , sapientia, quae adversaria Dei est, ecclesiastico sermone contra se pugnante, superata sit.

(Vers. 2.) « Ascendit domus, et Dimon 1 ad excelsa ill planctum.» LXX : « Contristamini in vobis, peribit enim Dimon, ubi ara est : illuc ascendetis ad plorandum. » Omnis domna adversae sapientiæ, et Dibon, quæ interpretatur fluxus eOrlUN. ascendit excelsa, in quibus superbierat : nou ut hostias im- luolcl, sed plangat in quibus ame peccaverat. Et revera mendacium instar fluminis transit, et præ- IcrOuil, et nunqnam potest stabili mansione consistere. Sermo autem Dei, dui compactus est, sta- bilis est. Unde et manna, quod videtur quasi glacies super faciell) terrae, nun præterfluit, sed consistit. Porro, juxta LXX, Moabitæ moerere jubentur et plangere, non super aliis, hoc enim perfectorum est super semetipsis, quia et Dibon eorum, id est sermo compositus, qui fluebat morr torrentis, peri- lurus sit : in quo habebant quasi uram consecratio- nis suæ, et omnes divhia. sæculares. Undo cl in Psalmo dicitur : Divili. si affłuant, nolite cur appo- nere. Initium autem salutis est, sua intelligere et flere peccata.

(Yers. 3 seqq.) « Super Nabo et super Medaba Moab ululabit : in cunctis capitibus ejus calvitium, omnis barba radetur. In triviis ejus accincti sunt sacco ; et super tecta ejus et in plateis ejus omnis ulnlat [Vulg. ulułatus] : descendet in fletum, Et cłamabit Esebon et Eleale : usque ad asaaudita est vox eorum : super hoc expediti Moab ululabunt : anima eju3 ululabit sibi. Cor meum ad Moab clamabit : vectes ejus usque ad Segor vitulam conternantem : per ascensum enin Luith 267 nens ascendet, ct ill ria Oronaim clamorem contritionis levabunt : aquae enim Nemrim desertæ erunt : quia aruit herba, defecit germen, viror omnis interiit. Seeun- dum magnitudinem operis, et visitatio eorum : ad torrentem aulicum ducent eos : quoniam circumit cłamor terminum Moab : usque ad Agallim ululatus ejus. et usque ad puteum Elim clamor ejus : quia aquæ Dimon repletae bunt sanguine. Punall. enim super Dimon additamenta his qui fugerim de Moab leonem, et reliquiis terræ », Quia omnis prophetiæ hujus pene unus cst sensus, ne eam per partes proponendo lacerarem, simul universam posui, et quid mihi secundum anagogen videatur ill singulis, brevi sermone percurram, Nabo interpretatur sessio vei prophetia: Medaba, de saltu: Esebon, cogitationes ; Eleale, aзcensio : Jasa, faehuJ. sive mandatum : Segor, parva : Luit, genæ : Oronaim. foramen mæroris : Nemrim, pardi aive prævaricutores : Agallim, t'; uti; vel arenarum tumuli : Elim, arietes sive (orles; Dimou, sufficiens moeror. Quia igilur omne dogna contrarium vel'italis, quod absque in- spiratione Dei de humano sensu in erroris tenebris nascitur, nocte vastatum est, et argumenta illius, quae intelliguntur muri, ecclesiastico sermane de- strucla sunt ; Ita ut alterno silentio cOnlicueriot, ill tantum ut universa eorum factio ad pœnitentiam et lacrymas veneretur, super Nabo, id est prophetiam, et sessionem, id est magistros eorum, et super Medaba, ubi non sunt arbores fructuosæ, sed saltus infertilis, in quo habitant bestiæ. de quo in viceshno octavo Psalmo scriptum est : Et revelabit condensa saltus : erit ululatus et plan tus, et omnia de capitibus eorum eloquentiæ ornamenta tollentur; ita ut nudi maneant et defur- mes. Et si quid virilitatis habere videbantur in barba, rasum a viro ecclesiastico, effeminatum et debile comprobetur. tu triviis quoque eorum, id est diYer- ticulis errorulo, dum pro voluntate sua lingit unusquisque quod voluerit, accingitur sacco pœniten- tiae, et super tecta ac domata, in quibus primum se sublimes esse credebant; et in plateis (quia non ingrediuntur per angustam viam, quæ ducit ad vitam , sed per latam, quae ducit ad moriom j erit ululatus. Et nequaquam ascendent in super- hiam, sed descendent in fletum. Tunc intelligent omnes cogitationes suas vanas, 268 quod interpretatur Esebon, et cassum ascensum superbiæ. quod Elcale sonat, ut vox eorum audiatur usque ad mata opera quae fecerant, et mandatum quod putabant Dei, propria se confessione damnantes. Propterea vectes, id est, qui tirmi fuerint in Moab, et errorem suum intellexerint, ululabunt, et spem habere profectus incipient, cum annua eorum ulnlaverit sibi. Unde propheta compatientis affectu loquitur ad eos, quorum anima ululabat [AI. uluhu] sibi, et dicit : Cur meum ad Moab clamabit, ut eus ad poenitentiam provocem. Vectes autem eorum et omnia firmamenta, quae babere in hæresibus videbanwf, ad Segor, boc est, ad parvuium usque pervenient : et ostendentur non robusti esse, sed fragiles. Hæc autem Segor, hoc est, parva pœniten- tia si perseveraverit, perducet eos ad perfectam salutem : quod vitula trium annorum significat, juxta illud quod in Genesi legianus, ubi praecipitur Abrabam, ut offerat vitulum, arietent et hircum trium annorum, perfectum scilicet sacrificium, ut hæres Domini esae mercatur (Cenel. XV). Cumque egerint pœnitentiam, ptr Luith, id est, genarum lacrymas all altiora conscendent. Et hoc quasi moeroris foramine atque introitu, clamorem contritionis levabunt ad Dominium, ut possim dicere : Sacrificium Dea spiritus contribulatus : cor conlri- tum et humiliatum heus non despiciet (Psal. L, 19). Et hoc fiet, quia aquae Nezurilu, id est doctrina haereticorum, quæ pardis et prævaricatoribus comparatur, deserta crit, et deducetur ad nihili. Pardi sunt, quorum in Jerzmia varietates et maculæ non mutantur (Jerem. XIII.), et apostatæ, de quibus in Psalmis legimus : Prævaricatores reputavi omnes peccatores terræ (Psal. CXVIII, 11 9). Omnis qnoque herha et germen, et quidquid in sermone eorum viride videbatur, exaruit. Et secundum nlagnitudi- nem peccatorum a Deo visitati sunt : ut quem ner beneficia non senserant, per flagella cognoscerent. Denique ducemur ad vallem sive torrentem salicum, ut nulius in eis fructus remaneat. Hanc enim seminis harum arborum illad in poculo hauserit, liberis dicunt esse naturam, careat. Unde ut quiet sancti qui propter peccata in confusione hujus mundi esse coeperunt, in salicibus Babyloniorum fluminum suspendunt organa sua (Psal. CXXXVI). Omnes terminos 269 Moabitarum clamor circumit vel provocantium ad pœnitudinem, vel pro errore plangentium : ut offerre possint per ululatum snum vituloslabiorum, et usque ad fontem Dom:- nicorum arietum pervenire, sive fortium : quia Elim utrumque significat. Aquae autem Dimon qnod interpretatur sufficiens dulor, sive mæror, quae multos sua aspersione polluerant, arguentur deceptis populis non saluti fuisse, sed sanguini. Unde propheticus sermo promittit, ut super fluentes lacrymas, quod interpretatur Dibon, non unum mae- rorem, sed plura moeroris additamenta cOlIgemi- nent : ut postquam plenam egerint fugerint pænitentiam, et de Moab Iconem, principem habeant Deum I, quem LXX dixerunt ariel, qni interpretatur leo Dei: quorum editionem in hoc loco disserere su- persedi, quia et in plurimis ab Hebraica veritate discordat, et ex his quae interpretati sumus, eUam illius sensus potest intelligi.

(Cap. XVI. — Vers. 1.) < Emitte agnum domina- toren) terræ, de petra deserti, ad montem filiæ Sion. Et erit, sicut avis rngiens, et pulli de nido avolantes : sic erunt filiæ Moab in transcensu Arnon. IlIi concilium : coge concilium : pone quasi noctem umbram tuam in meridie : absconde fugien- tcs, et vagos ne prodas. Habitabunt apud te profugi mei, Moab esto latibulum eorum a facie vastatoris. Finitus est enirn pulvis : consummatus est miser : deferh qni conculcabat terram. Et præparabitur in misericordia solium : et sedebit super illud in veritate in tabernaculo David : judicans et 'serens judicium; et velociter reddens quod justum est. » Hoc quod de Hebræo interpretati sumus : Emitte agnum dominatorem terræ, potest ita legi : Emite agnum dominatori terræ, quo scilicet non ipse agnus dominator sit terræ, ut juxta historian) interpretati sumus : sed dominatori terræ agnus sit immolandus. IstA igitur agnus, qui Vel ipse est dominator terrae, vel immolatur dominatori terræ, de geme Moabitarum est, et de his qui (uieriut de Moab, et leonem habere meruerint principem, Si- gnificat autem 270 Ruth, de qua generatus est Christus (Matth. I, 5), quam vocat petram deserti, quia juxta præceptum Dei, Moabitæ et Ammonitæ, usque ad decimam generationem, et usque in æternum non ingrediuntur Ecclesiam Dei (Deut. XXIII). Quia utem fugerit de deserto Moab, ut a prophetia revertamur ad anagogen, et contempto, mendacio, in monte steterit veritatis, erit quasi avis fugiens, et quasi pulli de nido avolantes, ne a Moabiticis ser- pentilus devorentur. Sic, inquit, erunt omnes filiæ, hoc est, animæ Moabiticæ, in transcensu Arnon, quod interpretatur illuminatio eorum : quando erroribus derelictis ad scientiam transcenderint verita- tis. Dicitur itaque ipsi Moab, vel ei qui evaserit de Moab : Nihil agas absque consilio (Prov. XIII) : nec circumferaris omni vento doctrinæ, sed sequere eum quI magni consilii Angelos est (Ephes. IV) : et coge concilium, ut de vagis et errantibus Dei Ecclesiam facias. Umbracnlum autem tuum et tabernaculum, in quo prius requiescere te putabas, quod erat noctis et tenebrarum, pone in meridie, hoc est in clarissimo lumine, in qno abscondere debes de errore fugientes, et prius vagos ultra non prodere. 0 enim Moab, profugi mei qui me derelique- rant, qui de Ecclesia egressi erant, et dimittentes doctrinam Spirilus sancti, suum sensum sequebantur ; vel qai habitaverant apud te, cunt eos cœperit vastator diabolus persequi, tu eis ad Domini timorem tota mente con versa praebeto latebras : et scito, qnod post adventum Agni, qui de petra dcserti ortus est dominator universæ terrae, et venit ad montem filiae Siun, finita sit omnis potentia diaboli, quae pulveri comparatur. Et consumptus est miser, qui multos fecit miseros : et defecit qui conculcabat omnem terram, eos videlicet qui terreni erant. Illo autem consumpto, et redacto ad nihili, et penitus deficiente, praeparabitur solium et regnum selnpi- ternum. Primum in misericordia (omnes enim (Rom. III) sub peccato sumus, et indigemus gratia Dei 2); et sedebit in tabernaculo David, quod cor- ruerat et suscitatum est, qui post misericordiana 271 judicet, et quaerat jusLiliaOl, ct reddat unicuique secundum opera sua. Consideremus a principio vel Oneris, vel sermonis Moab, in quo dicitur : Nocte vastata eat Ar Moab, et cætera usque ad hunc locum; et videbimus quomodo per gradus et ordinem pœnitentiæ de Moabitis Israelitæ fiant : et fugiant quasi aves, et avolent quasi pulli de nido, ut transcendant per Arnon, et habitent in monte filiæ Sion : ct omni diaboli vel Antichristi potestate cOnLriia, Christus regnet in his et ponat solium suum qui misericordia justitiaque salvati sunt. Non enim Pater judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio (Joan. v).

(Vers. G seqq.) « Audivimus superbiam Мoab. : superbus est valde. Superbia ejus, ct arrogantia . ejus, et indignatio ejus, plus quam fortitudo ejus. Idcirco ululabit Moab ad Moab, universus ululabit : his qui lætantur super murum [al. muros.] cocti latoris, loquimini plagas ejus [ al. suas]: quoniam suburbana Eschon deserta sunt, vlinea. Sebama. » LXX : c Audivimus injuriam Moab : contumeliosus est valde : superbia ejus, et injuria ejus, et furor non sicut divinatio tua : non sic ululabit Moab : siquidem in Moab omnes ululabunt : habitatoribus autem Deseth meditaberis : et Nen confunderis : campi Esebon lugebunt vincam Sabama. » Quantis obscuritatibus locus iste juxta LXX Interpretes involutus sit, ex eo perspicuum est, quod legi vix potest. Dicamus ergo juxta Hebraicum. Moria est Scripturarum, ut postquam desperationem mentis humanæ læto nuntio sublevaverint, rursum negligentes et nolentes aere pœnitentiam comminatione deterreant, cie bonitas Dei indure, cor na- strum. Cujus ret unum tautum ponamus exemplum. In centesimo quadragesimo quarto psalmo legimus : Suavis Dominus universis, et miserationes ejus super omnia opera illius (Psal. CXXIV, 9). Et post paululum : Sustentat Dominus omnes qui corruunt, et erigit omnes elisos. Oculi omnium in te sperant, Domine, et tu das escam eorum in tempore opportuno At.suo]. unaque præmisisset, Custodit Dominus omnes diligentes se ; lie negligentem faceret auditu- rem, intulit : Et omnes peccatores disperdet. Quia igitur consummato Antichristo e4 parente ejus diabolo,qui conculcabat universam terram ,prape- randum esse vaticinatus est 272 solium t in misecordia, et eum qui sessurus sit in tabernaculo David, ea persona sanctorum, qui de Moab salvati sunt, et experimento suo ejus didicero superbiam, propheta loquitur : Audivimus superbiam Moab, lite injuriam, ut LXX transtulerunt. Quis enim hæreticorum non superbus est ? qdi ecclesiasticam despi- deM simplicitatem, ita habet Ecclesiæ homines quasi bruta animalia, et Intantum superbiæ inju- riæque tumore erigitur, ut contra ipsum Creato- rem armet os suum, detrahens prophetio ejus, auctoritate testimonii evangelici, in quo Salvator ait : Omnes qui venerunt ante, me, fures fuerunt et latrones (Joan. v, 8): adeo ut MoyseM quoque famulum Det appellet homicidam, et iesu filio Nare detrabat, quasi homini sanguinario, qui tantæ sanctitatis fuit, ut ad imperium sermonis ejus sol lunaque constiterint : et David, de cujus semine ortus est Christis (Matth. 1), homicidam et adulterum vocet, noM respiciens ejus pœnitentiam et mansuetudinem, qua Dei clementia comparatur. Sed quamvis superbus sit et arrogans, et furibun- dus exsultet: tamen plus audut quam ejus patitur fortitudo. Idcirco Moab ululabit ad Moah. id est, alter ad alterum ; omnes videlicet hæreticerum et sæcularis sapientiæ diversitates contra se nuigient, cum in tormentis fuerint (III Reg. VI). Quam ob rem bis (pIi muros habent non quadris ædificatos lapidibus, de quibus templum ædificatum est; et itantum politis, ut malleus et securis non sit audita in donto Dei, o vos Ecclesiæ magistri, vel qui esua de Moab errore salvati, annuntiate plagas suas, quibus hæreticorum jaculis vulnerati sunt. Omnes enim cogitationes eorum, quod significat Esebon, non ad urbis Dominicæ habitationem pertinent, de qua scriptum est: Fluminis impetus lætificat civitatem Dei (Psal. XLV, 5); sed suburbana sunt, ut ad urbem Domini pertinere credantur : quæ suburbana Dei sunt deserta præsidio , sive divino igne combusta, præcipue vinea Sabama, quae interpretatur attollens altitudinem, eo quod in altum se erigat, et superbiæ suæ turrim usque ad cœlum exstruere conemur. Quod autem in LXX positum est, habitatoribus Deseth, in Hebraico non habetur; sed pro 273 hoc legitus ARES , quod testam, sive coctum laterem significat.

(Vers. 9, 10.) « Domini gentium exciderunt flagella ejus: usque ad Jazer pervenerunt. Erraverunt in deserto : propagines ejus relictæ sunt: transie- runt mare. Super boc plorabo ill fleta Jazer vineam . Sabama. : inebriabo te lacryma mea, Esebau et [leale: quoniam super vindemiam tuam et super messem tuam vox calcantium irruit,. Et auferetur lætitia et exsultatio de Carmelo : et in vineis non exsultabit, neque jubilabit : vinum iOt torculari non calcabit, qui calcare consueverat : vocem calcantium abstuli. 2 Suburbana Esebon, de quibus supra diximus, deserta sunt, et vines Sabama, quae interpretari potest, non solum extallens altitudinem, sed et con- versio aliqua : quia videtur in regione Moabitica ad Domini servitudinem aliqua ex parte velle converti. Hujus igitur -vineæ Sabams, domini gentium, ape- stoli et apostolici viri, Bagełła et propagines tus absederunt, ne ex aliis hæresibus aliæ nascerentur hæreses, et infinita errantium teret multitudo. Et non solun) exciderunt propagines Sabamæ. sed usque ad azerpervenerunt, quae interpretatur fortitudo corum : hoc eat, ad fortissima quæque dogmata hæreticorum, et dialectica arte constru- cta, in quibus vobur sui habere vidiebantur erroris; et intantum eorum muero baechatus est, ut novissime errarent in solitudine, et quem interficerent non haberent. Cumque iUi exciderent flagella ejus, tamen vitio radicis pessimæ, propagines aliquæ remanserunt. Domini autem gentium transierunt mare, hoc est tentationes saeculi hujus, de quibus in Psalmo legimus : Veni in profondum maris, et tempestas absorbuit me (Psal. LXVIII, 3); et in alio loco : Qui descendunt mare in navibus, facientes operationes in aquis multis : ipsi videruntopera Domini, et mirabilia ejus in profundo (Psal. CVI, 23, 24). Isti ergo transierunt mare, ut opera Domini et mirabilia ejns in profundo tentationum conspicerent, dum liberantur ex eis. Itaque sermo propheticus plangit fortitudinem hæreticorum, id est, Jazer, et vineam Sabama ; qua se extollit contra setentiam Dei. Et inebriabo te lacryma mea, Esebon, cogitationes scilicet ecrum, et Eleale, quibus ad excelsa. cOflsecn- dunt. Cur autem plangit Jazer vineam Sabalna. et inebriat Escbon, et Eleale lacrymis SHIS? Ut 274 dum ipse plorat, et mos plorare doceat. Quoniam, inquit, super vindemiam tuam et super messem tuam vox calcantium irruit. Vinea enim Moabitarum pro- pter vicinam loci talis cst, qualis et vinea Sollolnorum, de qua dicitur: De vinea enim Sodomorum, vinea eocum, et propago eorum de Gomorrha (Deut. XXXII, 32). Et in septuageshno septimo Psalmo Iegimus de Ægyptia vinca, quam Deus percussit gran- dine. Messes quoque Moabiticæ nascuntur in vallibus quæ appellantur Raphaim : falsaque vindemia ejus est vincæ, lie qua supra dicitur : Domini gentium exciderunt flagella ejus. Isti enim conterunt uvas aUlarissimas, et suis calcant. pcdibul, ne draconis de eis exprimantur venena. et omnes interfi- ciantur bibentes. Auferetur quoque lætitia et exsultatio hæreticorum, qua ante gaudere consueverant : ut posiquam egerint pœnitentiam, illud mereantur audire : Beati lugentes, quoniant addidis, ipsiconsolabuntur (Matth. v,5). Quodque da Carnelo, boc significat : non quod haeretici vere Carmelum habeant, ici est, spiritalis circumcisionis notitiam; sed quod falso babere se jactent. Cumque succisae fuerint vineae, et ablata laetitia et exsultatio de falsis nominis scicutia : wnc nullus erit de pristinis calcatoribus, qui calcet uvas, quas alite cat- eaverat : et vox eorum æterno obmutescet sileD- tio.

(Yers. ii seqq.) c Super hoc venter meus ad Moab quaSi cithara sonabit : PoL viscera mea ad murum cocti luteris. Et erit euro apparuerit quod laboravit Moab ab excelsis suis, ingredietur ad saneta sua ut obsecret, et non prævalebit. Hoc verbum quod locutus est Dominus ad Moab ex tunc. › Destructo errore Moabilico, imo falsa lætitia in luctum lacrymasque Mutatu, venter mues, prophetae, qui instar citharae musica arte compositus est, et qui de Dei timore coracipieos, multos liberos procreavit, ita ut nulla sit chorda: quæ non reddat sonum sunu, resonabit luctum agentia pœnitentiam Moab : et omnia viscera mea ad murum cocti tate- ris : pro quo interpretatus est Theodotio ad murum dissipatum. Omnia enim contrariorum præ- sidia, in quibus antea confidebant, destruentur et torrucnt. Hæc sunt autem viscera et interiora prophetæ, de qnibus et David dicebat in Psalmo : Benedic, anima mea, Domino, et onłn;a interiora 275 mea nomen sanctum ejus (PIal. CH, ł). Quomodo enim cithara nun emittit vocalem sonum atque compositum, si saltem una chorda rupta fucrit ; sic spiritalis venter prophetae, si una in eo virtutum cborda defneril) non poterit melos dulce re- sonare ; nec ad lateritium murum cunctis clamare visceribus. Philosophorum quoque sententia est, haerere sibi 1 virtutes ; et apostoli Jacobi, ut cui ulla defuerit, huic omnes deesse virtutes. Cum autem intellexerit Moab frustra se in his, quæ prins putabat excelsa, dogmatibus laborasse, ingreditur ad sancta sua, uon quae per se sancta sunt, sed quæ sancta errans arbitrabatur, et auxilium inve- nire non poterit. Vel certe deserto errore mendacii, ad sancta Ecclesiæ intrare conabitur. at sua ea fa- dat, et oret, et obsecret, sed nou prævalebit. Neque enim statim ut voluerimus, perfectam possumus capere virtutem. Quodque infert : Hoc verbum quod locutus eat Dominus ad Moab ex tunc, proæmio in quo dixerat, verbum contra Moab, sive onus, sciamus epilogum retldiluln, ut quod ibi coeperat, laic compleverit. Ex tunc autem, intelligendum ex quo cœpit ad eunt loqui, ut omne quod dixit, unum verbum Dei sil, id est una sententia. Porro juxta LXX qui interpretati sunt : Interiora propllelæ quasi murum renovata a Deo, et erubescere eum, id est Moab, et intrare ad aras, ct ad ea quæ manu facta sint, ita disserere possumus, ut dicamus semper prophetae renovari viscera, et a Deo fieri fortiora, ut adversarii confundantur, et ea quae humana manu fabricati [Al. fabricata] sunt, cassa intelligant, et nihil nd salutem proficicntia.

(Ycrs. 14.) c Et nunc loculus est Hominus, dicens : In tribus annis quasi annis mercenarii anferetur gloria Moab super omni populo Inulto, et relinquentur parvus, ct modicus, nequaquam mut- tus. » Tres anni, in quibus auferetur gloria Moab super omni populo ejus multo, vel divitiis multis, ut LXX traustulerunt, mystice intelligendi sunt. Sicut enim misericordia Domini in ponderibus est atque mensura : sic et cruciatus ac supplicia habent mensuram suam, ut postquam tres anni trans- icrint, in quibus relinquetur 276 parvus, et modicus, et nequaquam nlultus, lune inglorius 2 esse desistat. Et hoc notandum, quod juxta Ezechielis prophetiarD, quando dies pro annis numerantur Israeli (Ezech. IV), hoc est, decent tribubus, quæ majora peccaverant, supputentur ill pœnis anni trecenti nonaginta. ut in Hebraico continetur, noa Centum nonaginta, lit Vulgata editio habet : et Judæ, in quo erat templum Dei, anni quadraginta. Qni enim parvus est, meretur misericordiam : Potentes autem potenter tormenta patientur (Sap. VI, 7). Et servus qui suit voluntatem domini sui, et nun facit eam, vapnlabit multum (Lric. XII). Moab igitur quia externus erat, nec de populo Dei, sed relicto errore conversus, non annis pluribus, sed tantum tribus parvus et modicus,et inglorius relinquetur. Isti suntanni, de quibus et alibi legimus : Recordamini dierum sæculi (Isa. XLVI 9), et iterum : Cogitavi dies antiquos, et annos æternos in mente habui (PIal, LXXVIG). Si enim umbræ et exemplaribus servie- bat juxta carnem Israe!, et omnis eorum solemnitas futurorum erat typus, quare non et anni præsentis temporis futura tempora præfigurent? de quibus et in alio loco legimus : Quid facietis in diebus conventus, et in diebu. festivitatis Domini ? (Dlee IX, 5.) Quodque jungitur, quasi anni mercenarii, hoc nstendh, uod falsa doctrina rolucro cuncta fa- ciat atque compendio. Omnis enim mercenarius, et qni non est pastor, cujus non sunt oves, cum viderit lupum venientem fugit, quia mercenarius est, et oves ad eum non pertinent (Jonn. x). Quam ob rem puto advenam et mercenarium de sanctis non comedere 1,nee servos sanctorum esse parti- cipes. Non enim ob dilectionem Domini, sed ob mercedem cuncta faciunt, qui comedunt domos viduarum, et proprios adducunt greges, ut lanis eorum vestiantur, et lac mulgeant (Matth XXIII). Quod de doctrina diximus mercenaria, referamus ad cætera. Si præbeo eleemosynam, ut glorificer ab hominibus, recepi mercedem mearo, et mercenarius appellandus sum. Si castum esse me simulo, et aliud est in conscientia mea, habeo non gloriam mercenarii, sed supplicia peccatoris. Et in comparatione duorum malorum, levius matum est aperte peccare, quam simulare et tingere sanctitatem. Verum et in hoc profectus est Moab, ut qui prius multos erroris sui habebat comites, postea redigatur ad paucos; vel qui prius multus erat ill divitiis peccalornm, post paenitentiam parvas et pauper sit in malitia.