Commentary on Isaiah

LIBER DECIMUS OCTAVUS.

767-768 Duodevicesimus in Isaiam, imo extremus tiber, tuo, o filia Eustochium, et sanctæ matris tuæ Paolæ nomini dedicatur, ut quas pari honore suspexi, æqua commemoratione nunc recolain : præsertim cum et illa dum viveret, hoc opus tccum crebrius postularit, et vir eruditissimus frater tuus Pammachius ei tunc et postea frequentibus scriptis cogere non destiterit : mihique et præsentium amicorum ct absentium, virorunque ac feminarum in Christo dormientium eadem religio sil, id est, animorum chal'itas, non corporum. Nec ignoro quanta inter homines sententiaruin diversitas sil. Non dico de mysterio Trinitatis, cujus recta confesssio est ignoratio scientiae ; sed de aliis Ecclesiaslicis dogmatibus, de Resurrectione scilicet, et de animarum et humanae carnis statu, de Repromissionibus futurorum, quomodo debeant accipi, et qua ratione intelligenda sit Apocalypsis Joannis, quam si juxta litteram accipimus, Judaizandum est; si spiritualiter, ut scripta Est, disserimus, multorum veterum videbimur opinionibus contraire : Latinorum, Tertulliani 1, Victorini, Lactantii ; Graecorum, ut caeteros prnetermittam, irenæi tantum Lugdunensis episcopi faciam mentionem, adversum quem 2 vir eloquentissimus Dionysius Alexandrinae Ecclesiæ pontifex . eleg antem scribit librum, irridens mille annorum fabulam, et auream atque gemmatam in terris. Jerusalem, instaurationem templi, hostiarum san. guinem, otium Sabbali, circumcisionis injuriam, nuptias, partus, liberorum educationem, epularum dclicias, et cunctarum gentium servitutem : rursusque bella, exercitus, ac triumphos et superatorum neces, mortemque centenarii peccatoris. Cui duobus voluminibus respondit Apollinarius, quem non solum suæ sectæ bomines, sed et nostrorum in hac parte duntaxat plurima sequitur multitudo, ut præsaga mente jam cernam quantorum in me . rabies concitanJa sit. Quibus non invideo, si lanlum amant terram, ut in regno Christi terrena desiderent, et post ciborum abundantiam, gulaeque ac ventris ingluviem, ea quæ sub ventre sum quaerant. De quibus apostolus Paulus : Esca, in- quit, ventri, et venter escis : Deus autem et hunc et illas destruet ( I Cor. vi, 13.) Et : Noa tu regnum Dei cibus et potus ( Rom. XIV, 47). Et Dominus atque Salvatur : Erratis, inquit, nescientes Scripturas neque virtutem Dei. In resurrectione enim neque nubent, 769 770 neque nubentur : sed erunt similes angelorum (Matth. XXII, 29, 30). Nec hæc. dicens aufero corporum veritatem, quae incorrupta et immortalia resurrectura confiteor, ut - mutent gloriam, non substantiam. Sicque recto incedendum est tramite, ut nec ad sinistram nec ad dexteram declinemus, id est, Dee Judaicum nec hæreticum sequamur errorem. Quorum alii qui carnis sunt , solas diligunt carnes : alii ingrati beneficiorum Dei, habere detrectant, quod Christus et natus habuit et resurgens. Cum enim Apostoli eum putarent spiritum, vel juxta Evangelium, quod Hebræorum lectitant Nazaraei, incorporale dæmonium, dixit eis : Quid turbati eatis, et cogitationes ascendunt in corda vestra ? Videte manus meas et pedes, quia ipse ego sum : Palpate et cernite, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere. Et cum hoc dixisset, ostendit eis manus et pedes (Luc. XXIV, 38, 39). Rursumque Thomæ. locutus est ambigenti : Infer digitum tuum huc, et vide manus meas : et extende manum tuam, et mitte in latus meum, et no- Ii esse incredulus, sed fidelis (Joan. XX, 27). Demque ad probandam corporis veritatem, sumpsisse scribitur cibos, quos et Archisynagogi filiæ jusserat tribui, quam a mortuis suscitavit. Et Lazarus, ne resurrectio ejus phantasma putaretur, cum Salvatore narratur iniisse convivium (Marc. v, et Luc. XIII; Joan. XII). Non quo post resurrectionem manducemus et bibamus, ut Milliarii nostri volunt, et immortalia atque incorrupta corpora alimoniis sus- tentanda terrenis sini : alioquin ubi cibus, sequuntur et morbi : ubi morbi, adhibendus est medicus: ubi medici, frequenter interitus , rursumque resurrectio, et nova ex integro conversatio ; sed ut resurrectionis fidem ciborum assumptio comprobaret. Hæc magnopere præcavemus, ct pressius loquimur, scientes inter serpentes nobis et scorpionespiones ambulandum, qui mordent et feriunt in abscondito (Ezech. n). De quibus et Ecclesiastes : Si momorderit, inquit, serpens in silenio, nihil eo minus habel qui occulte detrahit (Eccle x. II); et hujus pater David : Sedens adversus fratrem luum loquebaris, et adversus filium matris tuœ ponebas scandalum. Hæc fecisti, et tacui : existimasti, inique, quod ero tui similis. Arguam te, et ponam contra faciem tuam (Psal. XLIX, 20, 21); ut quæ in aliis criminaris, ipse habere docearis. Si cui autem explanationum in prophetas displicet longitudo : audiat libere, multo me pauciora dixisse, quam rei [ Al. rerum ] obscuritas flagilat, et posse unumquemqne de nostra latitudine breves sibi Commentariolos facere, qui tamen pleno intellectui non sufficient. Neque enim simplex a prophetis historia, et gestorum ordo narratur : sed ænigmatum plena sunt omnia; aliudque in verbis sonant, aliud tcnetur in sensibus : ut quæ æstimaveris plana, et inoffensa currere lectione; sequentium rursum obscuritatibus involvantur. Verum tempus est, ut finem imponam volumini prophetali , in cnjus expositione si prolixior sulito fuero, extremis partibus concedendum est, quas dividere nolui, ne librorum numerus augeretur.

(Cap. LXV. — Vers. i.) < Quæsierunt me qui ante me non interrogabant : invenerunt, qui non quæsierunt me. Dixi : ecce, ego, ecce ego ad gen- tem quae non invocabat nomen meum. > LXX : « Apparui non quaerentibus me : iuventus sum ab his qui me non interrogabunt. Dixi : ecce ego in gente quæ non invocavit nomen meum. Ad orationem populi mixtam querimoniis, in qua dixerat ; Quare nos crrare fecisti, Dominic, 771 de via rua : indurasti corda nostra, ut non timeremus le > (Isq. LXIII, 17)? respondit, ut Judæi volunt, Deus Pater ; ut nos probamus, Dominus atque Salvator : in tantum non sum rigidus et crudelis, qui malo pœnitentiam peccatoris, quam mortem : nec repello Illos pœnitentes, qui taincn sui nominis servaverant dignitatem, ut etiam alienos salvare velim (Ezech. XXXIII). Qui enim me non quærebant, nec dicere poterant : Quem scripsit Moyses in lege, et prophetœ, invenimus Jesum (Joan. I, 45) ; ipsis apparui, de quibus et alibi Propheta testatus est : Quibus non eat annuntiatum de eo, audient : et qui non audierunt, intelligent (Isa. L'I, 15). Vos autem qui legem Dei die ac nor te meditamini, frustra jactatis pœnitentiam, cujus opera non facitis. Unde Evangelistæ et apostoli, semper adventum Domini, Veteris Testamenti cupientes testimoniis roborare, dicebant : Ut impleretur quod dictum est per prophetam (Matth. I, 22). Centurio Dominum non quæ... rebat, et audivit a Domino ; Neque in Israel lantam fidem inveni (Luc. VII, 9; Matth. vIi, 10). Syrophœnissa mulier prophetarum eloqnia nesciebat, et Domini voce landatur ; 0 mulier, magna est fides tua (Matth. xv, 28). Regulus, qui Græce dici- tur βασιλιϰός, quem nos de aula regia rectius interpretari possumus palatinum, non solum filii, sed universae domus suæ reperit sanitatem. Quod autem juxta Hebraicum dicitur ; Quœsierunt me qui ante nou interrogabant, ad eumdem sensum refertur : ut prius Dei notitiam non habentes, postea quærant Dominum, et eum revelalionc cognoscant: qui et Paulo dum Ecclesiam credentium persequitur, revclatus est (Act. ix). Et apostolo Petro ait : Beatus es, Simon bar Jona, quia caro et sanguis non revelaverunt tibi; sed Pater meus qui est in cœlis (Matth. xvi, 17). Hunc quaerebat ctMoyses loquens Dco : Si inveni gratiam apud te, ostende te mihi manifeste, ut videam te (Ezod. XXXIII, 15). Majores divitias thesauris Ægypti, Christi opprobrium pra:- stolans, dum retributionem desiderat futurorum, ct invisibilem Deum quasi viderct. animo contemplabatur. De quo et in Psalmis legitur : Spes omnium finium terrœ, et in mari longe (Psal. LXIV, 6). Et ill Genesi : Ipse erit exspectatio gentium (Gen- XLIX, 10). Quodque sequitur : Dixi, ecce ego sum ; ad gentem quœ non invocabat nomen meum (Exod. III, 14), illi sensui convenit : Qui est, misit me ad vos. Qui cum in forma Dei esset, non est rapinam arbitratus æqualem se esse Deo, etc. (Philipp. II); scd totius nundi provocans gentes, unam fecit sui nominis gentem Christianorum.

772 (Vers. 2.) a Expandi nanus meas tota die a i populum incredulum, qui graditur in via non ona post cogitationes suas. > LXX : < Expandi nianus meas lota die ad populum incredulum et contradicentem, qui non ambulaverunt in via bona ; sed post peccata sua. a Hoc quod supra dictum est: Apparui his qui me non interrogabant : inveutus sum ab his qui me non quaerebant, a apostolus Paulus scribens ad Romanos, cum super gentium persona exposuisset, adjecit ; Ad Israel autem dicit : Expandi manus meas ad populum incredulum ct contradicentem (Rom. x, 21), qui cum beneficiis Domini vinceretur, et ultra hominem signa conspice rel, loquebatur Isle non ejicit dœmonia, nisi in Beel zebub principe dœmoniorum (Luc. XI, 15). Et iterum : Samaritanus es tu, et dœmonium habes (Joan. VIII, 48). Et rursum : Cum sia homo, facis te Dtum (Joan. x, 53). Et alihi ; Iste homo non est a Deo, qui Sabbatum non custodit (Joan. IX, 10). Et multa alia, quæ longum est texere. Denique cum ille in cruce extenderet manus ad populum non credentem, et diceret; Pater, ignosce eis ; quod enim faciunt, nesciunt (Luc. XXIII, 51) :. illi e regione dicebant : Vah! gui destruit templum, et in tribus diebus œdificat illud : descendat nunc de cruce, et credimus ei. Alios salvos fecit, seipsum salvum facere non potest (Matth. XXVII, 40). De hoc et Simeon in ulnis tenens parvulum prophetabat; Ecce hic positus est in ruinam et in resurrectionem multorum, et in signum cui ccntradicetur (Luc. II, 54). Romæ Judæi loqttuntur ad Paulum : De secta hac nutum est nobis, quod ubique ci contradicatur (Act. XXVIII, 4i). Possumus expansas manus ct in largitale donantis accipere, quod nihil eia petentibus denegarit : sed statim roganti leproso reddiderit sanitatem (Matth. VIII) , et caecus a nativitale accepcrit oculos (Joan. IX); et esurientia in deserto, eiceptis pueris ac mulieribus, populorum saturata sint millia (Matth. XIV). Significant expansae manus et parentis clementiam, suos filios in sinu recipere gestientis. Qui e contrario ambulaverunt in via non hona, et secuti sunt cogitationes suas. Quibus Dominus loquitur por Prophetam : Averte pedem mum a via aspera (Prov. IV, 27). Dilexerant enim alieuos, et instar meretricis dixerant : Vadum post amatores meos (Osee II. 5). Et relinquentes viam bonam, quæ dicit in Evaugclio : Ego sum via (Joan. XIV, 6), ambulaverunt per latam et spatiosam viam, quae ducit ad mortem, et secuti sunt cogitationes suas, quas Propheta devitans, Dominum deprecatur : Ab occultis 773 meis munda me, Domine, el ab ulienis parce servo tuo. Si mei non fuerint dominati, tunc immaculatus ero (Psal. XVIII, 15, 14). Et Apostolus cos qui non habuerunt notitiam Dei, tradi docet reprobo sensui et operibus malis, ut faciant ea quæ non conveniunt (Rom. i). Nos autem Psalmistae voce dicamus Deduc me in via recta (Psal. CXXXVIII, 24).

(Vers. 3.) « Populus qui ad in acundiam provocat me, ante faciem meam semper : qui immolant in hortis, et sacrificant super lateres. i LXX ; c Populus hic qui exacerbat lue in conspectu meo : ipsi semper inuuolant in hortis, et adolent incensum super laterem + dæmonibus qui non sunt. \ i Dicente Domino : Non facies tibi idolum, neque similitudinem omnium quæ in cœlo sunt, et quæ super terram (Exod. xx, 4). Et per Moysen increpante facientes : Irritaverunt me in diis alienis, et in abominationibus suis me ad amaritudinem provocaverunt. Immolaverunt daemoniis, et non Deo (Deut. XXXII, 16, 17), illi studio delinquendi quasi irritarent et provocarent Deum, uon solum fcceruut quod non licebat, sed jugiter semperque fecerunt, peccantes in conspectu Domini, cujus oculis cuncta patent, vel in templo ejus, idolis hostias immolantes. Ac ne quid vero deesset sacrilegio, immolabant in horus, et adolebant thura super lateres, jungentes idololatriæ luxuriam, ei sacrificiis voluptatem, et pro uno altari quod impolitis lapidibus Dei erat lege constructum, coctos lateres et agrorum cespites, hostiarum sanguine cruentabant. Hoc dictum sit juxta litteram : alioquin secundum intelligentiam spiritualem, omnis hæreticus ad iracundiam provocat Dominum, et in falsitate dogmatum suorum offert immunda sacrificia, nequaquam firma et mansura perpetuo, sed instar hortorum ad breve virentia, carnis deliciis providens. Cui dicitur : Omnis caro fenum, et omnis gloria ejus quasi flos feni. Aruit fenum, et flos decidit : verbum anum I o ■ mini, quod in ecclesiis prædicatur, permanet in æternum (Isa. XL, 6, 7). IIos hortos ex vinea sua nolens fieri Naboth, Achab impiissimo regi sanguinem fundit (III Reg. XXII). Neque enim congruum erat ut paterna periret hæreditas : et excisis vi meis, quæ afferunt fructuu) 774 qui læficat cor hominis, in loco virtutum, deliciarum atque vitio. rum olera nascerentur. Fertur sapientissimi apud Graecos merito celebrata et laudata seuteutia, qui omnes sæculi voluptates, et pompam mundi atque luxuriam celeriter transeuntem, hortos Adonidis vocal. Sacrificant quoque hæretici super lapides, quando errores suos et exquisita mendacia, dialectica nituntur arte firmare, et in quadrum etstruere 1 et γραμμιϰαὶς, ut aiunt, ὰνάγϰαις, id est, secti in latere pulveris atque descripti lineis roborare. Quod autem ill Septuaginta legitur : Dæmonibus qui non sunt, et in Hebraico non habetur, illo sensu accipiendum, quod juxta litteram, et juxta spiritum, nec daemonia subsistant, quia jam a Deo, qui vere est, exciderunt : nec sectæ hæreticorum quae nullam retinent veritatem, sed in umbrarum similitudinem transeunt atque inter eunt. Unde et Esther loquitur ad Dominam ; Ne tradas hœreditatem tuam hia qui non sunt (Esther XIV, 11). Et Sanctus precatur in Psalmo : Ignosce mihi, ut refrigerer priusquam abeam, et ultra non subtistam (Psal. XXXVIII, 14). Qui enim dum in hoc vivit corpore, veniam peccatorum non fuerit consecutus, et sic de via excesserit, Deo perit, et e>se desistit, licet sibi subsistat in pænis.

(Yers. 4, 5.) « Qui habitant in sepulcris, et in dclubris idolorum dormiuut : qui comedunt carnem suillam, et jus profanum in vasis suis : qui dicuut, recede a me, non appropinques mibi, quia immundus es, > LXX : c In sepulci is ei in specubus dor. miunt propter somnia : qui comedunt carnem suillam ct jus hostiarum, prolana omnia vasa eorum : ' qui dicunt, abi longe a me, ne appropinques :nihi, quoniam mundus sum. » Nihil fuit sacrilegii quod Israel populus prætermitteret, non solum in honis immolans, et super laleres thura succendens, sed selens quoque, vel habitans in sepulcris, et in de- lubris idolorum dormiens, ubi stratis pellibus hostianim incubare soliti erant , ut somniis futura I cognoscerent. Quod in fano Æsculapii usque lodic error celebrat ethnicorum multorumque uliorum, quae non 775 sunt aliud, nisi tumuli mortuorum. Nec hoc crant impietatis line contemi, sed porcorum quoque carnibus vescebantur, quod lege prohibitum erat, et jus hesternum *, quod Greci vocant ἕωλον avidis faucibus devorabant (Levit. XI). Unde dtam ipsi quam vasa eorum immunda erant, et in tantum procacitatis ac superbiæ quotidie augmenta capiebant, ut quicunque non simili duceretur errore, eum arbitraremur immundum, contactumque cjus fugerent, quemadu odum Samaritani et Judaei nobis faciunt, omnesque hæretici, quales nuper sub magistro I cerebroso in Gallia pullularunt, qui basilicas martyrum declinantes, nos qui ibi orationes ex more celebramus, quasi immundos fugiunt. lloc autem non tam illi faciun, quam habitantes in eis daemones, fortitudinem et flagella sancti cineris non ferentes. Quis autem æreticorum non requiescit in memoriis, non dormit in specubus magistrorum? Qualis fuit Marcion et Valentinus, et nuper Eunomius, mentis immunditiam leprosa|carne contesians, qui, lumen sancti Spiritus relinquentes et cœnaculum in quo apostoli versabantur, in diaboli tenebris commoramur, et speluncas diligunt, quas Jeren.ias mystico sermone condemnat : Facta eat hœreditas mea mihi quasi spelunca hyænæ (Jerem. XII, 8), quam nostr! belluam vocant : quod animal semper cadavera persequitur, et vivit succo ac sanie corporum mortuorum. Adversum hos, qui habitant in speluncis, et Habacuc lamentabili voce dicebat : Væ qui potum dat proximo 4 suo potionis turbidæ : et inebriat tum, ut respiciat ad speluncas suas (Habac. II, 15). De his speluncis et Dominus lo- quebatur : Scriptum est, domus Patris mei, domus orationis vocabitur : vos autem fecistis eam speluncam latronum (Matth. XXI, 13) , in quibus animas interficitis deceptorum, ut non videatis in eis visionIs, de quibus idem Salvator ait : Ergo visiones multiplicavi, et in manibus prophetarum assimilatus sum (Osee III, 10). Et alius ad eum : Locutus es, inquit, in visione filiis tuis (Psal. LXXXVII, 20), scd somniis 776 creditis ct phantasmatibus, quihus praecepit Dominus non esse credendum. Isti porcorum carne vescuntur, de quibus diciitir : Nc miseritis margaritas vestras ante porcos (Matth. VII, 27). Et jus profanum comedunt, quod in libris eorum haeretica arte conditum est. Quorum vasa immunda sunt omnia, tam scilicet corpora, quam doctrinæ, ct in tantam dementiam veniunt, ut quicunque eorum non fuerit sinilis, cum quasi perditum detestentur.

(Vers. 6, 7.) i Isli fumus erunt in furore meo, ignis ardens tota die. Ecce scriptum est coram me : Non tacebo, sed reddam et retribuam in sinu eorum iniquitates vestras, et iniquitates patrum vestrorum simul , dicit Dominus, qui sacrificaverunt super montes et super colles, exprobraverunt mihi, et remetiar opus eorum primum in sinum eorum. LXX : < Iste est funus furoris mei : ignis ardet in eo cunctis diebus. Ecce scriptum in conspectu meo : Non taccbo, donec reddam et retribuam in sinu eorum peccata sua, et patrum suorum, dicit Dominus : qui adolebant incensum super montes ct super colles, exprobraverunt mihi ; reddam opera eorum in sinum eorum [Al. suumj. > Propter opera vestra, et incredibilem mentis arrogantiam, ut immundi, mundos putaretis immundos, eritis fumus, ignis ardens [Al. ardentis], qui de meo furore succensus est. Furorem autem, oblivionem, iram, poenitudinem, ita in Deo dcbemus accipere, quomodo pedes, manus, oculos, aures, et caetera membra, quæ habere dicitur iucorporalis ei invisibilis Deus. Non quo his pateat perturbationibus, qui eas dono gratiæ suæ exstinguit in nobis; sed quo per nostra verha Dei erga nos intelligamus affectum. Neque enim ira, quæ est ultionis libido, ita definitur in Deo, ut in bominibus, quae materiam habet in nostris vitiis, non in Domini voluntate : qui thesaurizamus nobis iram in die iræ, et revelationis justi judicii Dei, ut tri- 1 ulos notros et spinas, et zizania, quæ pro semine Dei attulimus, ligna quoque, fenum et stipulam, næ super fundamentum 777 Pauli ædificavimus I Cor. m), sapiens flamma consumat. De hoc igne erpetuo et in Moysi cantico legimus : Ignis acceniis eat de furore meo, ei ardebit usque ad infernum leorsum. Devorubit terrum et genimina cjus : coni uret fundamenta montium, et sagittæ meæ consument eos (Deut. XXXII, 22). Cujus testimonii sensus sl, quod ignis Dei alque vindicta semper ardeat peccatoribus, et eos usque ad inferos persequatur. qualis erat et dives ille in Evangelio (Luc. XVI) purpuratus, qui, requiescente Lazaro in sinu Abraham, secernis torquebatur ardoribus. Terram quoque, id est, carnem nostran), et genimina ejus, id est carnis desideria, ealeni flamma comburet, ct fundamenta montium quae se elevant contra scientiam Dei. Ipsos quoque montes Dei jacula disperdent, nt humiliati in poenis, montes esse desistant. Ecce, inquit, scriptum est coram tne. Omnia enim nostra peccata De! patent oculis, et in his scripta sunt libris, de quibus in Daniele Icgimus : Throni positi sunt, et libri aperti sunt (Dan. VII, 10). De quibus in alio luco dicitur : Super terram scribantur (Jerem. XVII, 13). Et nequaquam ultra reticebit qui prius dixerat, Tacui : numquid semper tacebo ? dicit Dominus (ha. XLII, 14). Sed reddet unicuique quod operatus est in sinu ejus, boc est in cordis arcano, ut eos propria torqueat eonscientia. De qua ct Osee propheta vaticinatur; Cadent in gladio principes eorum propter indisciplinationem linguÆ eorum (Osee VII, 16). Hæc est detractio ipsorum in sinu eorum, quæ de uniuscujusque corde procedit. Simile quid et in Proverbiis scribitur; In sinu redduntur suo iniquis omnia (Prov. v, 22). Qui sinus propter animæ principale (Grœc. ήγεμονιϰὸν) ulio nomine appellatur caput. Vias eorum dedi in capita eurum (Ezech. ix, 10). Et alibi : Convertetur dolor ejus in caput ejus, et super verticem illius iniquitas ejus descendet (Psal. VII, 17). Est autem et bonus sinus, qui sanctitate fruemur conscientiæ, de quo Psalmista dicebat : Et oratio mea enim in sinu meo convertetur (Psal. XXXIV, 13). Intelligitur sinus in quemlibet affectus aique dilectio, ut quando ad maritum sermo dirigitur, Uxor quæ eat in sinu tuo; et ad parentem, Adducent filios tuos in sinu (Luc. XVI). Unde et omnes qui patrem habent Abraham, et virtutum ejus similes esse meruerunt, requiescunt in sinu ejus. Neque enim patres, quorum nunc iniquitates nobis et peccata reddunlur, eus debemus accipere, de quorum semine nostra nata sunt corpora. 778 Alioquin et ipse Moyses qui diverat, peccata patrum filiis esse reddenda in tertiam et quartam generationem, his qui oderunt Deum (Exod. xx), iuterpretatur sententiam suam, dicens : Non morientur filii propter peccata patrum : sed unusquisque in suo peccato morietur (Deut. XXIV, 16). Eamdem Ezechiele approbante sententiam, quod nequaquam dicatur illa parabola : Patres uvam acerbam eomederunt, et dentes filiorum obstupuerunt (Ezech. XVIII, 2), sed ejus tantum dantes obstupescere, qui comederit : et perire animam peccatricem, fec externa luere peccata. Ex quo intelligimus, vel in bonam partem, vel in contrariam, eos accipiendos patres, quibus anusquisque apponitur, cum de hac vita excesserit. Sacrilicavit autem super montes et colles Israel, quando in Bethel et Dan aureos vitulos posuit. Et exprobravit Deo super praeceptis suis, dum ejus neglexit caeremonias, et cultum Dci dnemonibus tribuit : quorum opera reddenda suut in sinu eorum (Osee IV). Omnisque hæreticus contemnens Ecclesiasticam simplicitatem, sacrificat in montibus, et exprobrat Deo, dum ejus præcepta contemnit.

(Vers. 8.) « Hæc dicit Dominus : Quomodo ei inveniatur granum in botro, et dicatur : ne dissipes illud, quoniam benedictio est; sic faciam propter servos meos, ut non disperdam totum.» LXX : « Sic dicit Dotninus : Quomodo si inveniatur acinum in botro, et dicatur : ne contingas illud, quia benedictio est in eo : sic faciam propter servum meum, ut non disperdam omnes. > Dixerat Dominus Israel esse periturum, et omnia peccata illius suis patere conspectibus, et redditurum se opera singulorum in siun eorum. Post hæc infert similitudinem, et comparationis exemplum, quo doceat unumquemque suo pcrire peccato, et etiamsi peccantium sit plurima multitudo, unum justum cunctorum vitio non perire. Si quis, ait, in botro et uva, quæ ad maturitatem pervenire non potuit, et at escentes attulit fructus, vel aliquo aeris ac terrae corrupta est vitio, unum granum reperit illaesum, quod spem habeat adhuc majus fieri, et ad maturitatem solitam pervenire, dicat alteri, ne tangas illud, sed dimitte ut crescat, quia benedictio Domini est, ut in tanta acinorum multitudine solum evaderet siccitatem : sic, inquit, de Judaeorum innumerabili multitudine, quæ offendit Deum, si paucos justos invenero, liberabo eus de interitu 779 plurimorum. Et hoc faciam propter servos mens Abraham, Isaac et Jacob, ad quos facta est repromissio, sive propter eos qni inter plurimos peccatores serviunt mihi. Tale quid et in Genesi legimus, quando de qoinquaginta usque ad decem paulatim quæruntur justi, qui de peccato liberent civitatem (Gen. XVIII), et Lot de Sodomis cum filiabus suis solus justus eripitur (Gen. xix). De quo in catholica Epistola scribitur 1 (11 Petr. II), quod cruciaretur anima ipsius videntis nefanda committi, et animæ [Al. animi tui] judicium, corporis liabitudine demonstraret. Enoch quoque inter peccautium pluriumammultitudinemsolus raptus ad Deum est (Gen.v). Et Noe cum liberis suis, propter declinantem omnemcarnem a Domini servitute, diluviumdelere non potuit (Gen. vn). Sed et Abraham de igne Chaldaeorum, fidei iulegritate servatus est (Gen. XI). In quem sensum et Jeremiæ verba ex persona Domini dicentis consentiunt : Quati calidum in deserto, inveni Israel cum occisis gladio (Jerem. XXIVIII, 2 sec. LXX; in Vulg. XXXI, 2). Cum enim, iuquit, omnis mundus idololatriae gladiis vulneratus jaceret exanimis, inveni Israel in Abraham habere calorem fidei, quasi medicus, qui post praelium inter cadavera mortuorum, ubi quem senserit pulsantibus venis aliquid habere vitale, adhibet curam vulneribus, ut restituat sanitatem. Pro eo quod scriptum est, ώς θερμὸv, hoc est, quati calidum, Latinus interpres, verbi ambiguitate deceptus, lupinum interpretatus est, in quo et Græcorumplerique errant. Et tamensciendum in Hebraico pro calore scriptum esse THODA 1 , quod interpretatur gratia : quod scilicet gratia Dei, et non merito operum suorum salvatus sit Israel.

(Vers. 9.) « Et educam de Jacob semen, et de Juda possidentem montes meos : et hæreditabunt eam electi mei, et servi mei inliabitbunt ibi, et erunt campestria in cau!as gregum, et vallis Achor in cubile armentorum populo ineo qui quæaerunt me.i LXX : 780 « Et educam de Jacob se men, et de Juda, et hæreditabit montemsanctum meum, et haereditabunt electi mei, et servi mei habitabunt ibi, et crunt in saltu ovilia gregum, et vallis Achor in requie armentorum populo meo qui requisierunt me. I Quem supra vocavit granum botri, sive acinum, aut (ut multi volunt) racemum, hunc nunc appellat semen Jacob et Juda, qui possideat montes, sive montem ejus. Semen Jacob et Juda plerique Christum intelligunt, de quo in Genesidicitur: Juda, te laudabunt fratres tui (Gen. XLIX, 3), et cat tera. Nulli enim dubium quin Salvator de Judae stirpe generatus sit. Alii autem apostolos intelligi volunt, de quibus sæpe diximus : Reliquiæ salvæ erunt (lsa. I, 9). Et : Nisi Dominus sabaoth reliquisset nobis semen, quasi Sodoma essemus, et similes Gomorrhæ fuissemus (Rom. IX. 29). Isti possederunt montem Domini conscientia habitantis in se Christi, loquentes : Accessimus ad Sion montem, et civitatemDei viventis Jerusalem cœlestem (Hebr. XII, 22). Sive montes ejus, de quibus in psalmis canitur : Montes in circuitu ejus, et Dominus in circuitu populi sui (Psal. CXXIV, 2). Et: Fundamenta ejus in montibus sanctis (Psal. LXXXVI, 1). Possidehunt autem Sion elecli Domini, et inha- bitabunt in ea servi ejus. De quibus in eodem volumine scribitur : Semen Abraham servi ejus. filii Jacob electi ejus (Psal. civ, 6). Quicunque ergo adhuc semen est, nec formatus in filium, iste servus est Domini, cui dicit in Evangelio : Scio quia semen Abrahae estis, sed necdum filii (Joant. VIII). Si enim semen esseut Abraham, opera utique Abraham facerent. Qui autem filius, iste ct electus est Domini. Unde electus possidetJerusalem, et servi habitant in ea, et de filiorum ac servorum differentia dicitur : Nou accepistis spiritum servitutis iterum intimorem, sed ipiritum adoptionis (Rom. VIII, 15). Et erunt, inquit, campestria, sive saltus, in caulas gregum. Pro campestribus in Hebræo SARON poniiur. Omnis regio circa Lyddam, Joppen et 781 Jamniam apta est pascendis gregibus. De quo et in Actibus apostolorum scriptum est : Saltus autem vertentur in ovilia (Act.IX), juxta illud quod in psalmo caniiur : Vox Domini perficientis cervos, et revelabit saltus (Psal. lXVIII, 9), sive condensa si!varum, ut latrones ibi latitare desistant, et bestiæ venenataque animalia, et loca quondam insidiarum et sanguinis, in ecclesias Domini transeant, et pascantur ibi greges ab eo, qui posuit animam pro ovibus suis. De quo scriptum est : Ipse pascet nos in sæcula (Psal. XLV, 15). Ista vox Domini perficiens rianusViciorius, nulluiu habens hoc in loco Is. , certos, ei revelans condensa silvarun), per Joancem clamat in eremo : Jam securis in radicem arborum posita est. Omnis arbor quos non facit fructum bonum, excidetur, et in ignem mittetur (Matth. III. 10). Et iterum : Omnis vallis implebitur (Luc. III, 5); de qua et nunc dicitur : et vallis Achor in cubile armentorum, et in-requiem populo meo qui requisierunt me. De qua et in libro Jesu lilii Nave legimus, quod ibi interfectus sit Acham, qui furatus est de anathemate, et de spoliis Jericho, et cum omni domo sna interfectus. atque ex eo quod turbaverit populum, locus ipse in quo accidit, ACHOR id est, turbationis ac tumultus nomen accepit (Josue vn). Vallis igitur Achor, in qua quon. dam maledictio fuit a'que supplicium, crit in armentorumrequiem. Quæ Paulus edisserens, ait : Numquid de bobus cura est Deo (/ Cor. IX, 9)? an utique de nobis dicit, quia debet in spe qui arat, arare, et qui terit aream, terere camin spe, ut participetur. De hac valle et in Osee mystice scriptum est ; Loquar ad cor ejus, haud dubium quin Jerusalem ; et dabo possessores illius inde, et vallem Achor, ut aperiat intelligentiam illius (Osee II, 14). Idcirco enin vallis Achor in possessionem traditur armentorumpopuli Dei, et saltus vertuntur in caulas gregum, ut aperiatur intelligentia, et Domini veritas cognoscatur.

(Vers. ii, 12.) a Et vos qui dereliquistis Dominum, et obliti estis montem sanctum meum. Qui ponitis fortunæ mensam, et libatis super eam. NHmerabo vos in gladio, et omnes in caede corruetis,» LXX : < Vos autem qui dereliquistis me, et obliti estis mattis sancti mei, et paratis fortunæ mensam, ei impletis dæmoni potionem : ego tradam vos in gladium : omnes interfecti corruens. i In locis quondam silvestribus atque turbarum, 782 in locis gentilium erunt caulae ovium, id est, Ecclesiæ de toto orbe credentium. Vos autem, o populi Israel, qui dereliquistis Dominum, et ad iracundiam provocastis Sanctum Israel, quiobliti estis montemsanctum ejus, de quo crebro dixiinus, vel Dominum Salvatorem, qui montiummons est, et sanctorum omnium sanctus, vel montemSion, ct civitatemDei viventis Jerusalem cœlestem, qui hæc ct haec facitis, tradam gladio, ut onuies interfecti pariter corruatis. Qni sil gladius, dicimus joslea : Ponitis, inquit, fortunæmensam,et libatia super eam : sive, juxta Septuaginta : Paratis fortunæmensam, et impletis dæmonipoculum, aut ϰέρασμϰ, quod omnes similiter transtulerunt, id est mixtam potionem. Est autem in cunctis urbibus, et maxime in i£gypto et in Alexandria, idololatriae vetus consuetudo, ut ultimo die anni et mensis eorum qui extremus est, ponant mensam refertam varii generis epulis, et poculum mulso mixturi, vel præteriti anni, vel futuri fertilitatem auspicantes, Hoc autem faciebant Israelitæ, omnium simu- lacrorum portenta venerantes, et nequaquam altari victimas, sed hujusmodi mensæ liba fundebant. Quodque Septuaginta transtulerunt dæmoni, it. Hebraico habet MENNI , quod Symmachus interpretatus est, absque me; ut sit sensus : Qui paratis fortunæ mensam, et impletis absque me potionem ; ut duccat non sibi fieri, sed dæmoni. Gladius autem quo interficiuntur, pro supplicio ac ciptutur. Neque euim omnis populus Israel gladio traditus est,quorum videmus quanta millia in toto orbe dispersa sint; sed poenis atque cruciatibus, captivitati et ultimae servituti, juxta illud quod alibi dicitur : In gladio morientur omnes peccatores populi mei ; et in Deuteronomii Cantico : Inebriabo sagittas meas in sanguine, et gladius meus comedet carnes vulneratorum (Deut. XXXII, 42). Haud credibile esse potest, sagittas Domini inebriari sanguine, et gladium illius vulneratorum saturari carnibus. De his sagittis quae Job per singula horarum momenta pungebant, loquitur. Sagittas Domini in corpore meo sunt : quarum furor ebibit spiritum meum I ; cum enim coepero loqui, stimulant me (Job VI, 4). Juxta tropologiam autem 783 hoc dicendum est, quod omnes qui Ecclesiam deserunt et obliviscuntur montemsanctum Dei, et se tradunt spiritibus erroris, et doctrinis dæmoniorum, isti parant fortunae mensam, nihil ad Deum pertinere credentes, sed vel stellarum cursu, vel varietate fortunae omnia gubernari : quos Paulus increpat, dicens : Non putestis mensas Domim participare, et mensædæmoniorum. Nun potestis calicem Domini b,bere, et calicem damoniorum (I Cor. x, 20, 21) : quia aeternis tradentur suppliciis, ita tU nullus eorum c. elem et ruinam possit evadere.

(Veis. 12.) < Pro eo quod vocavi, et non respondistis, locutus- sum, et non audistis : sed fecistis [Vulg. et faciebatis, malum in oculis meis, et quae uolui, elegistis. » LXX : < Quia vocavi vos, et non audistis : locutus sum, et contempsistis, et fecistis malum in conspectu meo, et quæ nolebam elegistis.» . Gladio, ait, estis traditi, quia non solum reliquistis ne, et obliii estis mei, et fortunæ poculum miscuistis, sed cum cssein Emmanuel, id est, nobiscum Deus, de qno et Joannes scribit : Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. i, 14), præsens vos vocavi : revertimini ad me filii revertentes(Jtrem. III, 14). Et: Venite ad me omnes qui luboratis et onerati estis (Matth. XI, 28), et respondere noluistis. Locutus sum in parabolis, et omnia feci quae facere debui, et non audistis, me, imo et contempsistis. Ego enim sum qui ei supra dixi : Veni, et non erat homo : vocavi, et non erat qui obediret (Isa. L, 2). Nec vobis hæc sufliciebat in pietas, ut me præsentemcontemneretis, et missum ad vos occideretis haeredem ; sed fecistis malum in conspe- CUI meo, et quæ nolcham elegistis, et blasphemastis Filium Dei, ut peteretis vobis Barabbam latronem, homicidii et seditionis auctorem; et adhuc audetis dicere : Quare nos errare fecisti a ria tua (Isa. LXIII, 17)? Si enim qui me nesciebant invenerunt me, et qui me non invocabant susceperunt me, quibus vos digni estis cruciatibus, qui missum ad vos atque dicentem ; Non veni Misi ad oves perditas domus Israel (Matth. xv, 24), suscipcre noluisus. scd insuper affixistis cruci? Considerandum quid significet quod ait : Ei quæ nolebam elegistis; aut quæ sit voluntas Filii Dei, qui loquitur in Evangelio : Non omnis qui dicit mihi, Do,,,;,,,,,,, Domine, ingredietur in regnum cælorum : sed qui facit voluntatem Patris mei qui est in cælis (Matth. VII, 21). 784 De qua et ipse dicit Deus : Ut facerem voluntatem tuam volui (Psal. xxxix, 9). Hæc est voluntas, de qua et ipse Dominus loquehatur : lnveni David filium Jesse, virum juxta cor meum, qui faciat omnes voluntates meas (Act. XIII, 22). Unde et sancius precatur et dicit ; Doce me ut faciam voluntatem tuam, quia Deus meus es tu (Psal. CILII, 10). Omnia enuM liceul, sed non omnia expediunt (1 Cor. vi). Et de virginibus narrat Apostolus se Domini non habere praeceptum, vult tamen nos esse sicut seipsum (1 Cor. vu). Ex quo ostendit nequaquam indulgentiam magistri sectandam esse, sed voluntatem ; et ta nos debere eligere quæ expediunt, non quæ licent, ut illud est de digamia, Volo adolescentulas nubere, filios procreare, matres familias esse (I Tim. v, 14). Ponit- que causas, cur ista concedat ; Jam enim quædam abierunt retro post Satanam. Ergo non est voluntas pura secundi matrimonii, quæ fornicationis comparatione vilescit4.

(Yers. 13, 14.) « Propter hoc haec dicit Dominus Deus; Ecce servi mei comedent, et vos esurietis. Ecce servi mei bibent, et vos sitietis.Ecce servi mei lætabuntur, et vos confundemini. Ecce servi mei laudabunt prae exsultatione cordis, et vos clama. bitis prae dolore cordis, et pro contritione spiritus ululabitis. > LXX : Propterea haec dicit Dominus; Ecce servi mei comedent, vos autem esurietis. Ecce servi mei bibent, vos autem sitietis. Ecce servi mei gaudebunt, vos autem confundemini. Ecce servi mei exsultabunt in gaudio, vos autem clamabitis propter dolorem cordis vestri, et propter contritionem spiritus vestri ululabitis. > Non solum gladio corruetis vos qni dereliquistis Dominum, et fecistis malum in conspectu ejus, et præsentem noluistis audire, sed multam inter vos et gentium multitudinem cernetis differentiam. Illi euim qui servi erunt mihi, comedent, et bibeut, lætabuntur, et laudabunt prae exsultatione cordis. Vos autem e contrario, esurietis atque sitietis, confundemini et præ dolore cordis et contritione spiritus ululabitis. Quæ omnia χιλιασταὶ in mille annis putant esse complen !a, cibum et potum, regnum Dei esse credentes, nec intelligentes illud quod scriptum est : Operamini Uon cibum qui perit, sed panem vitæ et veritatis (Joun. VI, 27), et carnem Christi, et fructum ligni vitae comedere cupientes. De quo Salvator loquitur: Ego 785 sum panis qui de cœlo descendi (Joan. vi, 33). Et Ecclesiastes : Aperi oculos tuos, et saturare panibus (Prov. xx, 13). Et Psalmista ; Juvenis, inquit, fui et enim senui, et non vidi justum derelictum, ne que semen ejus quærens panem. Tota die miseretur et fænerat, et semen ejus in benedictionem erit (Psal. XXXVI, 25, 26). De isto pane et convivio spirituali, discipulos instruebat : Vos qui perseverastis mecum in tentationibus meis, edetis in mensa Patris mei in regno cœlorum ( Luc. XXII, 28). Quod si de simplici pane accipiamus, quomodo illud explanare poterimus : Non interficiet fame Dominus animam justam (Prov. x, 3). Et iterum : Cognoscit Dommus vias immaculatorum, et hæreditas eorum erit in sempiternum. Non confundentur in tempore pessimo, et in diebus famis saturabuntur (Psal. XXXVI, 18, 19). Quanti euim sancti in persecutione moriuntur fame et egestate confecti ; quanti justi esuriunt, et impii cruditatibus distenduntur! Polus autem ille accipiendus est, qui hauritur de fontibus Israel; quem qui biberit, habebit in se fontem aquae salientis invitam aeternam (Joan. IV). Quem et Salvator in regno Patris se bibiturum cum apostolis pollicetur: qui lætificat cor hominis (Psal. CIII, 14), ita tit bibentes possint dicere : Dedisti lætitiam in corde meo (Psal. IV, 7). De hoc cibo et potu inter octo beatitudines dcitur ; Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam (Matth. v, 6). Et mater Domini plena sancto Spiritu prophetabat ; Esurientes implevit bonis (Luc. I, 55), qui prius cibum Domini uon habebat: et divites dimisit inanes, qui dati sunt pro sepultura ejus ; et quem Prophetae promiserant, respuerunt. De quibus et in alio loco Psalmista decanttt : Divites eguerunt, et esurierunt (Psal. XXXIII, II), id e;t, populus Judaeorum. Qui autem quærunt Dominum, hoc est turba gentilium, non egebunt omni bono. Cumque servientes Christo, et credentes ei lactati fuerint, et laudaverint Deum præ exsultatione cordis et gaudio : tunc illi confundentur, videntes in suum locum alios successise ; et clamabunt prae dolore cordis, implentes illud quod scri- ptum est: Ibi erit fletus et stridor dentium (Matth XIII, 50): quandojsteterinl agni gentium atque justorum ad dexteram, et hædi Judæorum atque impiorum a sinistris : aliis recipientibus æterna praemia, aliis æterna supplicia. Contritio autem sp ritus prae dolore cordis intelligenda in conscientia 786 peccalorum, juxta illud quod scriptum est: Cognoscent errantes spiritu intelligentiam tha. XXIX, 24). Et ; Cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies ,Psal. L, 19). Conteritur spirilus quando fuerit clevatus; quod de rege inimico Israel scrihitur : Induravit Dominus spiritum ejus (IV Reg. xvii, 14). Et de Babyloniorum principe. quando elevatum est cor ejus, et induratus spiritus, ut superbiens dicuret: Hæc est Babylon, etego feci eam (Dan. IV, 27).

(Vers. 15, 16.) i l£ tdimittetis nomen vestrum in juramento -[ Vulg. juramentum] electis meis, et interiiciet te Dominus Deus, et servos suos vocabit nomine alio, in quo qui benedictus est super terrain, benedicetur in Deo amen ; et qui jurat in terra, jurabit [Al. jural] in Deo annu. > LXX ; « Rtlinquetis enim nomen vestrum in saturitatem electis meis. Vos autem interficiet Dominus : servientibus amem mihi vocabitur nomen novum, cui benedicetur super terram : benedicent euim Deum verum, et qui jurant super terram ; jurabunt Deum verum. » Prosaturitate, quæ Hebraice dicitur SABAA 1 ( cæteri juramentum interpretati sunt; quod verbum multas babet intelligentias, et pro diversitate 2 ac- centuum variatur. Intelligitur enim ei juramentum, et saturitas, et satietas, et plures, et septem. De quo in libro Geneseos diximus, et ill hoc volumine (cap. ł), ubi septem mulieres apprehenderunt unum virum. Rursum pro eo quod Septuaginta transtulerunt, verum, et in Hebraico dicitur, AMEN ( ), Aquila Vertit πεπιστωμένως, id est fideliter Quod autem dicit, hoc est : aliis in vestrUm succedentibus locum nomen vestrum erit juramentum elect is meis, ut pro malorum exemplo vos habeant, et detestentur talia sustinere, et jurent sic ; non haec patiar quæ passus est populus Judæorum. Sive nomen vestrum erit in satietatem : quod in his dici solet, quorum odiosa est recordatio et memoria, et qui usque ad saturitatem nauseamque venerunt. Vel certe hoc dicendum, quod nomen suum derelinquant electis Donanti, ut pro illis gentium turba succedat ; et ipsi appellentur filii Abraham ei Israel. De quibus Paulus lo'untur : Pax super eos, et super Israel Dei (Galat. VI, 16). Neque enim qui ex Israelitis sunt Israel; nec qui senen Abraham oinnes filii (Rom. IX, 7), ad quos dicitur ; Si filii essetis Abraham, 787 opera Abraham faceretis (Joan VIII, 39). Et quia semen sunt Abraham, et non filii, de quorum differentia supra diximus : propterea cos increpat Baptista Joannes, dicens : Et ne velitis dicere, patrem habemus Abraham : potens est enim Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahæ (Matth. III, 9). Quomodo enim possunt hujus esse filii, qui di- xerunt ligno et lapidi, tu genuisti me : cum e cuntrario, qui ex fide sont, hi appellentur lilii Abrahæ? Vos autem, inquit, interficiet Dominus, ut nequaquam appellemini circumcisio, sed concisio (Galat. III) : ut vita careatis æterna, ut non babeatis eum qui dicit : Ego sum vita (Joan. xiv, 6). Servos arttem, ait, suos vocabit nomine alio, sive novo, quod in toto orbe celebrabitur. Et erit benedictum : in lanium, ut qui illo nomine fuerit appellatus, benedicatur in Domino, et signum verae circumcisionis accipiat 4, amen : quo sæpe in approbationem eorum quae dicta sunt, Domninus utiuir in Evangelio : Amen. amen dico vobis (Joan. v, 19). Nomen autem novum sive aliud, nullum est, nisi quod ex Christi nomine derivatur, ut nequaquam vocetur populus Dei Jacob, et Judas, et Israel, et Ephraim, et Joseph, sed Christianus. Quicunque euim juraverit in terra, nequaquam juraverit in idolis et falsis diis, sed in Deo : quas sententia rursum, amen signaculo comprobatur. Porro juxta Septuaginta qui pro amen, verum Deum interpretati sunt, ut benedicatur Deus verus, et qui jurant super terram, jurem Deum verum, non secundum errorem Arianorum referimus au personam lanium Dei a, de quo scriptum est : Ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3) : sed ad Filium, qui et ipse verus Deus est, dicente evangelista Joanne : Venit Filius Dei, et dedit nobis mentem, ut cognoscamus verum, et aimus in vero Filio ejus Jetu Christo (Joan. v, 20). Iste est veras Deus et vita æterna. Si enim Salvator de se loquitur : Ego sum veritas (Joan. XIV, 6), consequenter verus Deus a veritate nomen accepit, tit nequaquam secundum falsos deos appelletur Deus, sed secundum verum Deum Patrem, et ipse sit verus Deus. Alioquin si non est verus, erit idolo similis, quod redundat in capita 788 eorum, qni Christum verOli Deum negani. Hoc est autem nomen novum, quod ei in Apocalypsi super calculo scribitur (cap. u), cui in toto orbe benedicitur.

(Vers. 17, 18.) « Quia oblivioni traditæ sunt angustiæ priores, et quia absconditæ sunt ab oculis meis. Ecce enim creo coelos novos, et terram novam, et non erunt in memoria priora : et non ascendet [Vulg. ascendent] super cor: sed gaudebitis et exsultabitis usque in sempiternum in his quae ego creo. > LIX : i Obliviscentur enim tribulationis prioris, et non ascendet super cor eorum. Erit enim cœlum novam, et terra nova : et non recordabuntur priorum, et non veniet super cor eorum ; sed gaudium et exsultationem inveniet in ea. a Causa lætitiæ et confessionis Dei veri est, quia alterna angustiarum priorum succedet oblivio, ut nequaquam idolorum meminerint et errOris pristini, sed ad lucem de tenebris transeant, ut aeterna beatitudine perfruantur. Obliviscentur enim pristina mala, nou oblivione memoriæ, sed bonorum successione, juxta illud quoti scriptum est: In die bona oblivio maloram (Eccle. XI, 27). Et alibi ; Afflictio horre oblitionem facit deliciarum (Ibid. 29) ; eo quod in angustiis constituii, nequaquam voluptatibus pristinis, juata errorem, Epicuri animo perfruantur. Licet possit et hoc dici, quod in cœlo novo, et in terra nova, omnis conversationis pristinæ memoria deleatur : ne hoc ipsum pars malorum sit, prioris angustiæ recordari. Cœlum autem novum et terram novam, qui putant omnia interire quae cernimus, Evangelii interpretantur testimonio : Coelum et terra transibunt (Matlh. xxiv, 35). Et Pauli aposto- Ii : Quæ enim videntur, temporalia sunt : quæ autem non videntur, ceternu (11 Cor. IV, 48). Porroqui novitatem, commutationem in melius 1, et non elemen- torum arbitrantur interitum, illo utuntur exemplo. A principio terram tu fundasti, Domine, et opera manuum tuarum sunt cœli. Ipsi peribunt, tu autem permanes, et omnes sicut vestimentum veterascent, et quasi amictum involves eo., et mutabuntur (Psal. ct, 26, 27). In quo perspicue demonstratur perditionem et interitum, non abolitionem in nihili, sed commutationem sonare in melius. Neque enim illud quod in alio loco scriptum est : Luna fulgebit ut sol, et sol septuplum 789 lumen accipiet (laa. xxx, 16), interitum significat pristinorum, sed commutationem in melius. Quod ut possit intelligi, nostræ conditionis ponamus exempla : Infans cum in puerum creverit, et puer in juvenem, et juvenis in virum, et vir in senem, nequaquam per singulas aetates perit. Idem euim est qui prius fuit ; sed paulatim immutatur , et aetati pristinae peri sse dicitur. Quod intelligens et Paulus apostolus loquebatur : Præterit enim figura hujus mundi (1 Cor. VII, 31). Consideremus quid dixerit : Figura praeterit, non sub- stantia. Hoc idem significat et Petrus : Latet eoa lioc volentes , quoniam caeli erant ab initio ; et terra de aqua, et per aquam, Dei sermone subsistit : per quæ prior mundus inundatus diluvio periil. Cœli autem qui nunc sunt et terra, eadem ratione servantur igni (II Petr. III, 5 seqq.) : quo sensu accipiendum sit, postmodum docet: Novos 2 autem cœlos, et novam terram videmus et repromissionem ejus (Ibid. 13) : non dixit, alios coelos et aliam terram videbimus, sed veteres et antiquos in melius coum mutatos. Possumus et boc dicere, quod conversi ab idololatria, et pristino errore deserto, novos cœlos ct novam terram videant : nequaquam arbitrantes elementa deos, et ea quae nascuntur ex terra. Nunc confitemur coelum et terram opera esse manuum Dei ; illo autem tempore, servos et creaturam venerabamur obsequio Dei, quod et David seutiens cantat in Psalmo : Videbo cælo; opera digitorum tuorum (Psal. VIII, 4): non quo eo tempore coelos nou viderit, cum ista dicebat ; sed quo per singula augmenta virtutum, et futurorum scientiam, novos videat, quos veteres i At. veterascere] jam videbat. Quod autem in fine hujus testimonii dicitur : Quæ ergo creo, a Septuaginta prætemissum ost.

(Vers. 19.) « Quia ecce ego creo Jerusalem exsultationcm, et populum ejus gaudium : et exsultabo in Jerusalem, et gaudebo in populo meo. > LXX: i Quia ecce ego facio Jerusalem exsultationem, et populum meum laetitiam, ei exsultabo super Jerusalem, et laetabor super populo meo. > Gaudere, inquit, et exsultare debetis lætitia sempiterna in creatione novorum coelorum, et terrae novae, et priorum penitus non meminisse : ne qua vobis re- curationis antiquae oriatur tristitia : quia non solum coelos novos et terram novam, 790 sed Jerusalem quoque creabo in exsultatione, et populum ejus gaudio. Haud dubium quin universae terrae, ut quae vetus uni genti gaudium erat, nova cunctis nationibus laetitiae sit. In tantum autem exsultatio erit omnium, atque laetitia super urbe et populo Dei, ut ego quoque conditor ejus exsultem et gaudeam super Jerusalem, et super populo meo qui comedet et bibet et lætabitur, et exsultabit in ea, et qui in nomine novo fuerit appellatus.2

( Vers. 20.) « Et non audietur in ea [Vulg. in eo] ultra vox fletus, et vox clamoris : non erit amplius infans dierum, et senex qui non impleat dies suos. Quoniam puer centum annorum morietur, et peccator centum annorum maledictus erit. > LXX : < Et non audietur ultra in ea vox fletus, et vox clamoris : neque fiet ibi ultra immaturus et senes, qui non impleat tempus suum. Erit [At Est] enim infans centum annorum, et qui moritur peccator centenarius, maledictus erit. > Neque enim coagruum erit, ut in civitate Jerusalem et populo De!, qui exsultationis et gaudii aeternam suscipiet creaturam, audiatur ultra vox fletus et clamoris; quando abierint dolor, moeror et gemitus. Contraria quippe simul esse non possunt. Et ubi exsultatio est, et gaudium, qui fructus est Spiritus sancti, ibi fletus et planctus non pntesl commorari, qui aptus est lamentantibus atque lugentibus, et prae- cipue clamor, quem de Ecclesia credentium Paulus expellit, ne in similitudinem Judæorum, pro judicio faciamus clamorem. In tali urbe diversae atates non erunt: infans ei senex, parvus et magnus, qui non impleat dies suos ; sed quasi filii resurrectionis, omnes pervenient in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Cbristi (Ephes. IV), ut nec desint alicui annorum spatia, nec supersint, et alio necdum solidas habente vires, alius desinat esse quod fuerit, et decrepita aetate marcescat ; pervenientque omnes ad centenarium numerum, qualia fuit Abraham, qui promissionem filii Isaac, hac aetate suscepit (Gen. XVIII). De cujus numeri laudibus, non necesse est plurima memorare, ne superflua sit disputatio. Hoc tantum dicimus, quod decem decades aequalia ha- Lent latera, et quadrae formae possident firmitatem. 791 In repromissionibus quoqae pro his quæ consumpsimus [Al. contempsimus], multiplicata nobis centuplum Dominus pollicetur, et in bonam terrain sementis cadens, primum habet uberrimæ frugis numerum centenarium. Denique et Isaac unam sementem jaciens fidei, bec numero laboris sui opera muhiplicata suscepit. In illo igitur tempore, quando aetas fuerit una cunctorum, et san- ctus et peccator erunt simili resurrectione perfecti, nec inter se variabunt tempore; sed alius ad præmia, alius ad supplicia pertrahetur : et in eo peccator maledictus erit, quod incorrupto corpore pœnas patietur aeternas. Illud quoque quod in Apocalypsi Joannis legimus (cap. xx), post resnrrectionem exhiberi praesentiae judicis parvos et magnos, non aetatum, sed meritorum significat differentias. Qni enim parvus est juxta sententiam Salomonis, dignus est misericordia : Potentes autem potenter tormenta patientur (Sap. VI, 7). In quem sensum et Domini verba consentiunt : Servus qui scit voluntatem domini sui, et non facit eam, napu/abit multis (Luc. XII, 47). Qui vero neseit, et Iecerit digna plagis, vapulabit paucis. Beatus apostolus Paulus, Christo in se loquente, Scripturam veterem edisserens, Abrabam patriarcham non solum circumcisionis, sed praeputii asserit patrem (Rom. IV), hoc est, duos ex eo populos esse generatos, et eum qui juxta carnem natus fuerat, centenarius piopter Christum I, qui de Abrabam siirpe generatus est, in quem ille miserit manus, maledictioni perpetuae subjacere. Hauc ligurum doceni Evangelia (Marc. v), quibus fertur tunc hæmorbousaiu I aegrotare ca pisse, quando nata est lilia archisynagogi, et quandoista sanata sit, sta tim illam esse mortuam, uno atque eodem annorum spatio, novum populum in juventute persistere, et veterem in infidelitate mori, et esse Ina. ledictum. Hoc juxta Septuaginta interpretes diximus, quorum editio loto orbe vulgata est: ne in loco famosissimo videremur ad Hebrææ 792 linguæ areem confugere. Quod sive post rcsurrectionem intellexeris in secundo Salvatoris adventn, sive post baptismum in prima resurrectione credendum, non abhorret ab Ecclesiae fide. Hebræi hæc ante resurrectionem in mille annorum regno super terram futura contendunt, ct tam longa tuturæ vitae spatia repromitti, ut centum anni reputentur infantiæ; peccatorem autem centesimo ætatis suae anno esse moriturun. : ne videlicet paratis opibus perfruatur ; sed ob peccatum, maledictum esse se noverit. Quod si ita est, ubi erit beatitudo perfecta, quæ peccato violatur atque corrumpitur, et peccatum immatura morte punitir ?

(Vers. 21, 22.) c Et aedificabunt domos, et habi- tabunt; ct plantabunt vineas, et comedent fructus carum. Nou ædificabunt, et alins habitabit : non plantabunt, et alius comedct. > LXX similiter. De his domibus I, et in sexagesimo octavo psalmo sermo propbeticus pollicetur, dicens : Quia Deus salvam faciet Sion : et ædificabuntur civitates Judee, et habitabunt ibi, et hæreditate acquirent illam, et semen servorum ejus possidebit eam : et qui diligunt nomen ejus, habitabunt in ea (Psal. LXVIII, 36, 37). Quæ omnia Judæi accipiunt carnaliter, ut Jerusdem urbesque Judææ restituantur in pristinum statum. Quod si cis dederimus, audiant uon solum hoc Jerusalem, sed et So domæ repromitti, dicente Ezechiele : Restituetur Sodoma in antiquum (Ezech. xvi, 55). Ergo domus, in quibus habitaturi suni qui ædificant eas, vel Virtutes intelligendæ sunt, vel diversae mansiones apud Patrem; quas jugiter possidebit, qui eas aedificaverit. Quales sibi ædificasse et obstetrices dicuntur ill Exodo, quæ limebunt De..,.. : licet scriptum sit in Hebraico, a Deo eis aedificatas donus, quia timuerunt eum (Exud. I). Et Jacob quia simplex erat, sive ut Græce dicitur ἄπλαστος, id ess, nequaquam fictus; nec talis quales in Petri Epistola condemnantur, de quibus ait: In avaritia fictis sermonibus de 793 vobis nego- tiantur (11 Petr. II, 5) ; idcirco habitabant in domo, quam Esau, qui feris delectabatur et silvis, possidere non potuit. Talem domum et Salvaturis in Evangelio verba describunt: Omnis qui venit ad me, et audit sermones meos, et facit eos, similis erit viro prudenti, qui ædificavit domum suam super petram (Matth. VII, 24), et reliqua. Alioquin juxia litteram, multi sancti ædificant domos, et non habitanl in eis, vel peregrinatione, vel alterius rapina, vel morte subtracti. Qualis fuit Joh. qui, dives carne et spiritu, in tantam deductus est paupertatem, ut in sterquiłinio sederet extra portam civitatis (Job 11). E contrario dives ille in Evangelio purpuratus ædificavit domum, et hahitavit in ea, cui rectissime dici poterat: Stulle, hac nocte an feretur anima tua a te : quæ autem præparas'it cujus erunt (Luc. XII, 20) ? Non solum autem ait, aedificabunt domos, et habitabunt in eis : sed plantabunt quoque vineas, et ipsi comedent fructum earum. Juxta illud quod in Michæa dicitur : Requiescet unusquisque sub vinea sua et sub ficu sua ; et non erit qni exterreat (Mich. IV, 4). Hæc est vinea quæ in Evangelio loquebatur : Ego sum vitis, et vos palmites, et Pater meus agricola (Joan. XV, 5). Omnis qui non facit fructum excitetur, et in iguem mittetur (Matth. III, 10). Hujus fructus comeduntur et bibuntur, et lætificant cor hominis, et inebriant amicos sponsi, et in regno Dei bibuntur quotidie. Sub ficu autem requiescit, et nullus insidias reformidat, qui dulcedine sancti Spiritus fruitur, et illius fructibus saturatur, charitate, gaudio, pace, fide, continentia, patientia. I)e hujuscemodi dicitur plantatore : Qui plantaverit ficum comedet fructus ejus (Amos IX, 14). Qui tales ædificaverit domos, et plantaverit vineas, de quibus et Apostolus loquiiur : Ego plantavi, Apollo rigavit, Deus incrementum dedit (I Cor. III, 6), comedet labores manuum suarum (Psal. CXXVII); et seminans in spiritu, de spiritu metet vitam aeternam Galat. VI) : nec diaboli et satellitum ejus fraudibus supplantabitur.

(Vers. 23 seqq.) t Secundum dies enim ligni, crunt dies populi mei, et opera manuum eorum veterascent electis meis 1. Non laborabunt frustra, neque generabunt in conturbatione: quia semen ut nedictorum Domini est, et nepotes eorum cum eis. Eritque antequam clament, ego exaudiam : adhuc illis dicentibus, 794 ego exaudiam Vulg. audiam]. Lupus et aguus pascentur simul, et leo et bos comedent paleas, et serpenli pulvis panis ejus. Non nocebunt, neque occident in omni monte sancto meo, dicit Dominus. » LXX : c Etenim secundum dies ligni vitæ dies populi mei : opera laborum suorum inveterascere facient electi mei : non laborabunt in vacuum, neque lilios generabunt in maledictionem : quia semen bencdictum a Domino est, et nepotes eorum cum eis. Et erit antequam clament, ego exaudiam eos : adhuc loquentibus iliis dicam, quid est ? Tunc lupi et agni pascentur simul : leo autem quasi bus ,comedet pateas, et serpens terram quasi panem. Non nocebunt, neque corrumpent, in monte sancto namo, dicit Dominus. Æterna erit habitatio atquo plantatio justorum, ut dies vitae populi mei diebus vitae ligni comparentur, dc quo in Psalmis dicitur : Justus ut palma florebit (Psal. ici, 13), quotidie triumphans de adversariis, et insigne victoriae praeferens. Sin autem juxta Septuaginta legimus, dies ligni vitœ, qui magis sensum ex Hebræo vertere,quam verba, lignum vitae intelligimus, quod in paradiso situm est. Ad quod ne extenderet Adam manum suam ut viveret, ejectis est de paradiso (Gen. III). In cujus custodiam Cherubim, id esi, scientia multitudo, et ignita framea posita est, ut servarent viam ligni vitae, ne in peccato pOli. tus Adam, et necdum sua delicta cognoscens, comederet ex eo, et impoenitentiae desperationisquo ac superbiæ morte moreretur. Quod sit hoc lignum vitae, Salomon exponit manifestius, qui de sapientia . Dei disputans ait : Lignum vitæ eat omnibus qui accedunt ad eam, et qui innituntur super illam, quasi super Dominum firmitas (Prov. III, 18), nec dubium quin Verbum Dei significet, qui ipse cst via atque sapientia, et de se loquitur: Ego sum vita (Joan. xi. 25 ; xiv, 6). Et de qua Propheta docantat : Omnia in sapientia fecisti : repleta est terra creatione tua (Psal. cui, 24) ; et apostolus Paulus: Christus Dei virtus et Dei saientia (I Cor. I, 24). Opera quoque populi Dei non veterascent, sed innovabuntur quotidie, ut non amhulent in votustate litteræ, ged in novitate spiritus (Rom. vil. Ut quomodo per inobedientiam unius hominis, peccatores conslituli sunt plurimi : sic per obedientiam unius hominis, justi constituantur multi. Vel certe hoc dicendum, 795 quod opera eorum veterascant, quorum donius fundata super petrain, permanet in æternum, eL qui ædificarunt super fundamentum Christi, aurum, argentum, lapides pretiosos ( I Cor. III) : et e contrario eorum opera dispereant, quorum donnus fundata super arenam, subita tempestate sub. vertitur ; et qui ædificaverunt super fundamentum Christi, ligna, fenum, stipulam. An non tibi videtur quotidic inveterare opera sua, qui, præteritorum oblitus, in futurum extenditur? Unde et Vetus et Novum dicitur Testamentum : nun quo Vetus pereal, sed quo Novo aliud non succedat. Hoc quoque juxta Hebraicum dici potest, quod opera populi et in Christo credentium, fructus siut apostolorum, id est electorum Dei, et in thesauris eorum recondantur. Multi enim vocati, et pauci electi (Matth. xx). Isti non laborabunt frustra, ut quondam lahoravere Judæi ; sed labores manuum suarum manducahunl. Neque generabunt in conturbatione, sive in malcdictione, et ut in Hebraico expressius pom tur. εὶς άνυ παρξὶαν, quod lingua eorum dicitur LA- BALA ( ) [Al. LABAALA] hoc est, ut esse desistam, et finem substantiæ suæ habeant pru quo Aqui in, Symmachus, et Theodotio festinationem iiilerpretati sunt: ut nequaquamfestinent abique ratione credere : sed imitentur Nathanael, qui Domini voce laudatus est : Ecce vere Israelita, in que dolus non est (Joan. I, 47), qui Christum auccontate Scripturarum quaerebat, et de prophetis cupiebat agnoscere dicens : De Nazareth, potest aliquid boni esse ? Et est sensus : Quomodo mihi Messiam adducitis de Galilaea, et Nazareth, quem ego de Bethleem Juda scio esse promissum ? Apostoli igitur et apostolici viri iia filios generabunt, ut de Scripturis sanctis instruant, ut non imitentur maledictionem Judaeorutn, sed cum Propheta dicant : A timore tuo, Domine, in utero concepimus, et parturivimus et peperimus (Isa. XXVI, 18). De his enim dictum erat : Benedicta progenies uteri tui (Deut. XXVIII, 4). Tal. s sunt lilii Abraham. qni f..ciunt opera ejus (loan. VIII) et in vetcri historia appt-l- lantur filii prophetarum qualeset in novo Instrumento Apostoli genuerunt (Act. XV), Paulus Tunotheum, Liram, et Titum, multosque alius; Petrus Marcum evangelistam, et c.eteri caeteros, quorum benedictum semen est, et hucusque benedicitur, et permanent filii 796 filiorum. De quibus Propheta dicit : Beatus nr yui timet Dominum, in mandatis ejus volet nimis. Potens in terra erti semen ejus, generatio rectorum benedicetur (Psal. CXI, i, 2). Et alibi: Filii tui sicut novellœ olivarum in circuitu mensœ luce. Ecce sic benedicetur homo qui Ii vet Dominum (Psal. exIn, 3.4). Econtrariode Juda dicitur proditore, et omnibus qui similes ejus sunt: Fiunt filii ejus pupilli, et uxor ejus vidua. Commoveantur et transferantur filii ejus, et mendicent, ejiciantur de domibus suis (Psal. CVIII, 9, 10). Generationis enim malæ finis est pessimus, Qui concipiunt dolorem, et pariunt iniquitatem. De quorum scriptum est principe : Ecce parturiit injustitiam, concepit dolorem, et peperit iniquitatem (Psal. VII, 45). Si autem hoc de impiis dicitur, quenodo Samuel, vir beatus et justus, filios pessimos genuit, qui non ambulaverunt per viam patris (1 Reg. VIII); et D<vid, de cujus Christus natus est semine, duos genuit filios, Ammon et Abessalon, quorum alter Iratris, alter patris exstitit parricida (11 Reg. XIII, XV-XVIII)? £x quibus omnibus discimus, filios et nepotes secundum id intelligi debere quod diximus. Juxta quod e; Paulus filios parturit, donec Christus furmetur in eis (Galat. IV), et Onesimum (Philem., 10) in vinculis generat. Qui cum clamaverint, statiim exaudientur, et illis loquentibus, dicet Dominus, Adsum. Quae omnia etiam juxta litteram in Actibus apostolorum cernimus esse completa. Neque enim potuissent onines gentes in tam brevi tempore credere, nisi signorum miraculis fides eorum quodammodo esset extorta. Loquentibus enim et clamantibus apostolis et apostolicis viris, Dominus signorum magnitudine respondebat, ut Dorcas ad preces Petr' surgeret (Act. IX), ut Publii pater in insula Melita febribus et dysenteria, qui morbi Inter sc contrarii sunt, Pauli precibus sanaretur, et ut eos tutus orbis deos inter homines diceret ambulare (Act. XXVIII). Tunc lupus et agnus pascebantur simul, persecutor Paulus et Ananias discipulus (Act. IX). Ille lupus, de quo scriptum est: Benjamin iutus rnpax, mane comedet prœdam, et ad vesperam dabit eucas (Gen. XLIX, 27); sive, ut in Hebraico dicitur, dividet spolia. Cujus doctrina cibus fuit credentium, et qui in toto orbe de superatis adversariis trumpbavit. Agni autem credendi sunt omnes, qui in vestibus candidis sequnntur Agnum quocunque vadit (Apoc. XIV), quos 797 Doninus. Petro tradidit ad pascendum dicens : Pasce agnos meos (Joan. xxi, 16). Leo quoque ut bos comedet palcas, quando viri disertissimi, et quondam apud sæculum potentes, Scripturarum se tradunt rusticitati, ut nequaquam saeculari pascantur eloquentia, quæ instar mellis stillat de labiis meretricis, sed vilitatem et paleas sequantur historiæ donec multo labore atque industria mereantur ad frumentum sensuum pervenire. De quihus paleis ; et frumento Jeremias loquitur : Quid paleis ad triticum, dicit Dominus (Jerem. :xit, 28)? Et considerandum, quod non bos vertatur in rabiem, sed leo mutetur iit mansuetudinem. Serpens etiam qni observabathominis calcaneum, et cujus ab homine observabatur caput, nequaquam aliorum nutrietur interitu, sed terram, sive pulverem, quasi panem comedet (Gen. III). Aut certe sic intelligendum, quod diabolus qui prius hominum torribus pascebatur, eos tantum comedat, qui pulvis ac terra sunt: per quæ omnia demonstratur malorum in bonum commutatio, qui innoxii erunt, antiqua feritate deposita ; non foris, sed in monte sancto D - mini, hoc cst in Eeclesia, et in confessione ejus montis, a quo vulneratus est princeps Tyri, ct qui excisus de monte sine manibus, crevit in montem magnum, etimplevii orbem (Dan. n). Intorrogemus in boc loco Judæos, et omnes qui sub nomine Christiano adhuc paleas comedunt Scripturarum, quae ventilabro Domini a tritico separatae, vento tradentur et flammis, quæbeatitudo sit sestnianda, ut in mille annorum regno, in Sion tHome, civitate Christi præsentis Jerusalem ; et in Templo augustissimo, lupi et agni, leones et boves, serpentes «t homines simul comedant, pariterque commorentur ?ct his [Al. hi] tantum innoxii sint, qui in monte sancto Domini habitaverint ? Ex quo intelligituus omnes, qui extra montem fuerint, occidendos. Nudabitur ergo lupis, leonibus, ursis, pardis atque serpentibus, et cæteris bestiis universus orhis; et immensi saltus, et Ægyptiæ vastitas solitudinis, quæ venenatorum animantium fertilis est, et pro summa felicitate civitas sancta non solum hominum, sed et bestiarum atque serpentium erit habitaculum, ut, juxta superiorem prophetiam, habita lupus cum agno, et pardus cum haedo, vitulus et leo, et oves cum ursis simul 798 morentur (Isa. xi); et puer parvulus regat eos, et infans ab ubere mittat manum in foramen aspidis, et in caverna sua interliciat regulum. Causaque sit tantæ felicitatis, quia repleta est omnis terra scientia Domini.

(Cap. LXVI. - Vers. i. i Hæc dicit Dominus : Cœlum sedes mea, et terra scabellum pedum meorum. Q uæ est ista domus quam ædificabitis mibi. et quis est iste locus requietionis meae ? Omnia haec manus mea fecit, ei faciA sunt universa ista, dicit Dolitus. i LXX similiter. Ne montem sanctum intelligeremus Sion, ei Judaico operiremus errore, qui putant exstruendam Jerusalem, et omnia quae Dominus poHicetur, iLi explenda carnaliter, aufert nobis hanc suspicionem; et ponit. testiamonium, quo usus est Stephanus primus martyr in Christo adversum Judaicam contentioncm (Act. vn). Salomon ædificavit ei domum, haud dubium quin Deo; sed non in manufactis excelsus habitat, sicut Propheta ait : Cœlum mihi thronus est: terra autem scabellum pedum meorum. Et Paulus in eodem volumine : Deus qui fecit mundum, et qui eo sunt, nequaquam in templis manufactis habitat (Act. xvn, 24). Si enim instar sedentis in solio atque regnantis, cælum thronus ejus est, et terra scabellum pedum illius, quomodo parvo claudetur loco, qui complet omnia, et in quo sunt omnia? Unde ct Moyses : Ne dicas, inquit, in corde tuo, Longe eat : Deus enim in cælo sursum, et super terram deorsum : et non est alius præter eum Deus (Deut. IV, 39). Et Psalmista : Quo ibo a Spiritu tuo, et a facie tua quo fugiam? Si ascendero in cœlum, illic es : si ad inferna descendero, ades (Psal. CXXXVIII, 7, 8). Cui ct Jeremias ex persona Dei congruit, dicens : Deus appropinquans ego : et non de longe Deus. Numquid lutere quis poterit in absconditis, et ego non videbo eum ? Nonne cœlum et terram ego impleo Jerem. XXIII, 23, 24) ? In ipso enim omnes sumus et movemur ( Act. XVII). Hoc autem dicit, ut Judaicum convincal errorem, qui putant invisibilem, et incorporalem, et incomprehensibilem Deum, templo Jeusalem posse concludi. Quod quidem et ipse Salomon exstructor templi, in oratione sua ad Dominum prolixius confitetur (III Reg. VIII). Ac nc arbitremur cælo quoque et terra Dei magnitudinem. mctiendam, in alio loco de eo legimus : Qui tenet cœlum j almo, et terram pugillo (lsa. XL, 12). Per quae ostenditur Deus 799 et forinsecus, et intrinsecus, ct infusus, et circumfusus, dum et solio ambiente non concluditur, et pugillo concludit ac palmo. Qui non solum caeli et terrae, sed et invisibilium creator est Angelorum, et Archangelorum, Domina- tionum, Potestatum, et cunctorum hominum, de. quibus Apostolus loquitur (Coloss. I) : quæ omnia iei manus operata est. De qua et Job et Psalmista commemorant : Manus tua fecit me, et plasmavit me (Job x, 18 ; Psal. CXVIII, 73). Omnia enim per ipsum facta suut, et sine ipso factuum est nihil. De quo rursum Joannes : In mundo, ait, erut; et mundus per ipsum fuctus est (Joan. I, 40). Ipse enim dixit, et fucta sunt, ipse mandavit, et creata sunt (Psal. XXXII, 9). Et hoc quod Scriptura Geneseos mystico sermone demonstrat, dixit Deus, et fecit Deus (Genes. 1). Verbo enim Domini cæli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum. Nullusque locus est requietionis Domini, nisi iste quem Propheta subnectit.

( Vers. 2, 5. ) « Ad quem antem respiciam, nisi ad pauperculum et contritum spiritu, et trementem sermones meos? Qui inmolat bovem, quasi qui interficiat hominem. Qui maciat pecus, quasi qui excerebret canem. Qui offert oblationem, quasi qui sanguinem suil unt offerat. Qui recordatur thuris, quasi qui benedicat idolum [Vulg. idolo]. i LXX : « Et super quem respiciam, nisi humilem et quietum, et trementem sermones meos? Iniquus autem qui immolat vitulum quasi percutiens virum. Sacrificans de grege, quasi qui occidat canem. Qui oneri similam quasi qui sanguinem suillum. Qui dat thus in mcmoriale, quasi blasphemus. i Sublato altari temploque terreno, qnod humana construxerat manus, recte auferuntur et victimae Judaeorum, ne forsitan dicerent : Mon tam stulti sumus, ut Deum putemus loco posse concludi: sed in separato ad sacrificandum loco, Deo victimas immolamus, quæ lege præcepta sunt. Habitator igitur cœli, imo Creator omnium qui in terris templum habere se denegat, humilem et quietum, et trementem sermones suos hominem libenter assumit in templum, juxta illud Apostoli : Vos autem estis templum Dei, et Spiritus sanctus habitat in vobis. Si quis violat templum Deit violabit illum Deus. Templum enim Dei 800 sanctum est, quod estis vos (I Cor. III, 16, 47). Quicunque ergo humilis est et quietus, <t tremens sermones Dei, ipsum respicit Dominus, et de ipso dictum intelligi potest, quod sub terræ nomine prophetatur : Terra tremuit et quievit, cum resurgeret ad judicium Deus (Psal. LXXV, 9, 10). Habitatores enim ejus, pro quibus μετωνυμιϰω̃ς terra dicitur, considerantes judicium Dei, quietem agunt a malis operibus ; et sedentes in domo, aeterrio requiescunt Sabbato 1, ne moveant se ad opus servile peccati, sicut ædifcatores turris moverunt quondam de Oriente pedes suus, et ortum veri luminis reliqueruut. Nec audierunt ilUd quod al Cain dicimur : Peccasti, quiesce (Gen. IV). Sed juxta Proverbia Salomonis : Qui audit Deum, habitabit confidens2 et quiescet absque timore ab omni malo (Prov. 1, 33). Iste et humilis atque pauperculus, ut coutritus spiritu, tremensque sermones Domini, de quo scriptu... est in Evangelio : Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. v, 3). Et alibi : Beatus qui intelligit super egenum et pauperem (Paul. XL, 1). Et rursum ; Spiritus Domini super me, propter quod unxit met evangelizare pauperibus misit me (Isa. tiS, 4). Quodque sequitur in editione vulgata : Iniquus autem, in Hebraico non habetur, sed simpliciter jungit et dicit ; Qui immolat bovem, quasi qui interficiat hominem. Quud et in alio scriptum est loco : Misericordiam volo, et non sacrificium : scientiam magis Dei quam holocaustum (Osee vi, 6). Et per Malachiam Omnia quæ oderam, faciebatis : operientes lacrymis alture meum : Numquid dignum est ut respiciam ad sacrificium vestrum, et suscipiam placabile quid de manibus vestris (Maloch. II, 13)? Audiant Juda:; quod Deus non quærat sacrificia, sed offerentium animum. Et qui mactat, inquit, pecus, quasi qui excerebret canem. Unde et per Moysen scriptum est: Non offeres mercedem meretricis, neque pretium cunis in domo Dei tui. (Deut. XXIII, 18). Pulchreque canis et meretrix copulantur, quia utrumque animal pronum est ad libidinem. Simulque consideremus quod non dixerit : Qui immolat arietem, quasi qui immolat canem; sed occidat, inquit, canem. Quod verbum non ponitur in sacrificiis, sed in his quæ trucidantur illicite. Qui offert oblationem et sacrificium, SOl quasi qui sanguinem suillum offerat. Quod ei ipsum lege prohibemur, tales suut cæremoniæ Judæorum, (Levit. XI; Deut. XIV). Qui thus tribuit quasi blasphemus, imo quasi benedicens idolo. Poicst autem et hic esse sensus : Post Filium meum qui venit mansuetus et pauper, scdens super pullum asinæ, nolo carnes, victimas detestor, sacrificia Judæorum umbras legis reprobo, quia delectabilis mihi est veritas Evangelii (Zach. ix, Matth. XXI, Luc. xix, Joan. XII ). Sin autem hoc dicitur, quod post fulgur Evangelii, vetus religio cesset in nuhe : quid respondebunt, qui credentes ex Judæis arbitrantur absque noxa sui posse carualiter offerre sacrificia ?

(Vers. 4.) i Haec omnia elegerunt in viis suis, et in abominationibus suis aniMa eoruin delectata est. Unde et ego eligam illusiones eorum 1, et quae timebant, adducam eis. Quia vocavi, et non erat qui responderet : locutus sum, et non audierunt ; feceruntque malum in oculis meis : et quæ nolui, elegerunt [Vulg. egeruni]. i LXX : < Ei ipsi elegerunt vias suas, et abominationes suas anima eorum voluit: et ego eligam illusiones eorum, et peccata retribuam eis. Quia vocavi eos, et non obaudieruut: locutus sum, et non audierunt. Et fecerunt malum in conspectu meo, et quae nolebam elegerunt. » Immolare bovem, mactare arietem, offerre sacrificium, thura succendere, quia ita habet Deus, quasi homicidium, et oblationem canis : ct suillum sangunem atque blasphemiam ipsi elegerunt; cL ut talia colerenl, eorum arbitrii fuit; juxta quod dicit per Ezechiel: Dedi eia justificationes non banaa, et præcepta non bona (Ezech. xx, 11). Et ill viis, inquit, suis ambulaverunt, non in via Domini. Et abominationes suas anima eorum votuit, ut amatores magis essent sui, quam amatores Dei. Quam ob causam, illis eligentibus vias suas, et non eum qui dicit: Ego sum via (Joan. xiv, 6), et Dominus elegit illusiones, sive illusores eorum, qui I Hebraice dicuntur TIIALULE ), id est, ἐμπαίϰται, ut constituat principes pessimos, et omnia mala eorum, sive quae timebant, pariter adducat. Causasque reddit, cur 802 traditi sint Scribis et Pharisæis illusoribus suis, de quibus primus psalmus juxta Hebraeos canit : Et in cathedra illusorum non sedit: quos appellant Septuaginta pestilentes : quales fuerunt filii Eli, filii pestilentiæ, pro quo in llebrai- co scriptum est BELIAL [Al. BLIAL] ( ), hoc esi, diaboli. Quia, inquit, vocavi, et non erat qui responderet locutus sum, et non audierunt: feceruntque malum in oculis meis : et quæ nolui, elegerunt. Quos versus secundo ponit in præsenti loco, et supra, ubi dicilur: Numerabo vos in gladio, et omnes in cade corruetis, quia vocavi, et non respondistis. (Isa- LXV, 12), et caetera similiter. Quod testimonium, quo sensu accipi debeat, ibi dictum est.

(Yers. 5.) < Audite verbum Domini, qui tremitis ad sermonem [Vulg. verbum] ejus. Dixerunt fratres vestri qui oderunt vos, et abjecerunt I propter nomen meum : Glorificetur Dominus, et videbimus iu lætitia vestra, ipsi autem confundentur. » LXX : < Audite verbum Domini, qui tremitis sermonem ejus. Dicite fratribus vestris, qui oderunt vos, et abominantur ut nomen glorificetur Domnini : et appareat in laetitia orum : et illi cnofundentur [Al. confundantur]. » De quibus aute jam dixerat: Super quem respiciam, nisi super humilem et quietum, et trementem sermones meos ? ipsis praecipit ut, conten. p'is victimis Judæorum, et omni Scribarum ac Pharisæorum tumore despecto, transeant ad ejus culum, quem vocantem illi audire noluerunt, atque contempserunt, et fecerunt malum in conspectu ejus. Nec hoc præceptorum fine contentus esi, sed imperai eis mandatum Evangelii (Luc. VI). ut diligaut inimicos suos, benefaciant his qui oderunt se, et orent pro persecutoribus suis, et imitentur clementiam Patris, qui oriri fact solem suum super justos et injustos : Ut videntes, inquit, opera vestra, glorificent Patrem vestrum qui in caelis est (Matth. v, 16). Quod post generalem intelligentiam specialiter % apostolis præcipitur et apostolicis viris, ut diligant Judæos persecutores suos, et eos qui sc abominantur, in loco fratrum habeant, dicentes cum Petro : V iri fratres et patres, 803 audite; ct Paulo apostolo : Tristitia mihi eet, et continuus dolor cordi meo pro fratribus meis qui sunt Israelitæ (Rom. IX, 2). Gloriflcaiur autem nomen Domini, quando viderint homines persecutordm ferociam nostra frangi patientia, et verberantem manum, alterius malae obversione confundi. Quibus in Evangelio præcipitur: Luceat lumen vestrum eorem hominibus, ut videntes bona opera ,Matra, glorificent Patrem vestrum qui in cælis est (Matth.V, 16) ; et in Apocalypsi Joannis; Timete Deum, et date ei gloriam (Apoc. xiv, 7). Paulus quoque scribit ad Corinthios, provocans eos ad continentiam : V, glorificetis Deum in corpore vestro (I Cor. VI, 20). Et rursum : Sine comeditis, sive bibitis, omnia in gloriam Dei facite (1 Cor. X, 3i). Unde et Dominus maledicentibus non remaledicebat (1 Petr. H) , et pro persecutoribus precabatur. Quod autem praecipit: Dicite fratribus vestris (Matth. XXVIII, 10). non simpliciter accipiendum est, alioquim multi fratres vocant, et in corde non retinent charitatem, de quibus scribit Apostoius : Deum confitentur se scire, operibus autem negant (Tit. I, 16). De quibus et Dominus loquebatur: Non omnis qui dicit mihi : Domine, Domine, intrabit in regnum ccelorum : sed qui facit voluntatem Patris mei qui in cælis esi (Matth. VII, 21). Sicque stare potest illa sententia : Nemo dicit, Dominus Jesus, Nisi in Spiritu sancio (1 Cor. III, 3). Nant cum haeretici dit'ant Dominum Jesum, et multi in resurrectione dicturi sunt: Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, et virtutes multas fecimus (Matth. VII, 22) ? Respondebit eis Dominus: Recedite a me, nescio vos, operarii iniquitatis. Ergo dicere, non sermone, qui faci'is est, sed affectu et operibus .comprobatur. Ex quibus discimus, eumdem esse utriusque Testamenti Dominum quipraecipit, ut si viderimus jumentum inimi i nostri cadere sub onere suo, non transeamus, sed levemus cum eo, et sl bovem aut asinum invenerimus errantem, reddamus ei (Luc. xv, Matth. XVIII). Hæc juxta LXX. Porro juxta Hebraicum, iiic mihi sensus videtar : Audite, apostoli, audite, discipuli mei, qui tremitis verbum Domini, narrabo quid dixerim fratres vestri qui oderunt, et separant vos. ei arbitrantur alienos. non propter mala vestra ; sed propter nomen meum, qui immundos existimant cunctos 804 de sua in me gente credentes, et dicunt : Recede a me, quia immundus es. Quid ergo est quotl eos dixisse commemorat: Glorificetur Dominus, et videbimus in lætitia vestra ? Cujus versiculi hic sensus est: Quid nobis humilem introducitis Deum? quid crucifixum et virum dolorum, et scientem ferre infirmitates ? volumus cum in sua (ut dicitis) majestate conspicere regnantem : suspiciemus et in sua gloria triumphantem, humilem atque dejectum videre non possumus. Statimqne infert : Ipsi autem confundentur, subauditur, qui loquuntur talia, qui nun intelligunt mysteria Scripturarum, malisne suis sentient ejus potentiam, quem pro humilitate contempserant.

(Vers. 6.) « Vox[Vulg. populi] fremitus dd civitate, vox de templo, vox Domini reddentis retributionem inimicis suis. i LXX pro fremitu, clamorem posuerunt, et caetera similiter. Volumus scire quæ sit confusio Judæorum, qui dixerunt: Glorificetur Dominus, ut vestram lætitiam videamus, et triumphos regis vestri, nequaquam cassis promissionibus, sed oculis contemplentur. Vox, inquit, clamoris de civitate: haud dubium quin Jerusalem signi- fleet Romano exercitu circumdatam, et in tres partes intus seditiono divisam, quando unus Temptum obtinuit, et omnia prius sancta possedit, forinsecus contra hostes, intrinsecus contra cives dimicaus. Eo tempore et in urbe, et in Temple, tam sacerdotum et Levitarum, quam vulgi ignobilis, mulierumque ac puererum ululatus auditus est, quando reddidit Dominus retributionem inimicis suis, implens comminationem qua dixerat: Relinquetur vobit domus vestra deserta (Luc. XIII, 35), et mam prophetiam: Dereliqui demum meam. Quando praesides templi consona Angeli veee dixerunt; Transeamus ex his sedibus. De quibus non solum Josephus 1, Judaicæ scriptor historiæ, sed multis prius saeculis Psalmista testatur, dicens t Vidi iniquitatem et contradictionem in civitate (Psal. LIV, 10), quae circumdedit muros ejus tota die ct tota nocte, ita ut subverteretur civitas (Mich. III). et impleretur aliud vaticinium : Sion quasi ager arabitur: et Jerusahm quasi casula in cucumerario relinquetur (Isa. i, 8).

( Vers. 7. ) < Antequam parturiret, peperit : antequam 805 veniret partus ejus, peperit masculum. Quis audivit unquam tale ? quis vid II huic similem [ Vulg. simile]? Nunquid partur:ct terra in die una : aut parturietur [Vulg. parielor ] gens simul ? quia parturivit et peperit Sion filios suos : Nunquid ego qui alios parere facio, ipse non pariam, dicit Dominus ? Si eoo qui generationem cæteris tribuo, sterilis ero, ait Do- mmM Deus tuus. i LXX : < Antequam parturiens pariat : antequam veniat dotor parturientium. effugiat, et peperit masculum. Quis audivit tale, et quis vidit simile ? Si parturivit terra in die una ; aut si nata est gens simul, quia parturivit et peperit Sion parvulos suos, Ego autem dedi exspectationem hanc, et non recordata es mei, dicit Dominus. Nonite ego parientem et sterilem feci, dicit Deus tuus? » Clamore resonante de Jerusalem et templo rjus, quando obsessa atque subversa est, et inimicis Christi, qUi Deum ' regem suscipere noluerunt, recipientibus pro impietate sua atque blasphemiis aeterna supplicia, Ecclesia in no. mine Donnini congregata, de qua in Psalino dicitur: Homo natus in ea : ei ipse fundavit eon altissimus (Psal. LXXXVI, 5), antequam parturiret, peperit, antequam veniret partus ejus, genuit masculum. Non enim multo tempore, ut populus Judæorum per Abraham, et Isaac, et Jacob, et duodecim patriarchas et rursum per liberos eorum ac nepotes crevit in majus, sed . ad Evangelicam prædicationem statim omnis mundus concepit, ei parturivit, et peperit masculuin, quem Pharao et Herodes conabantur occidere, qui et in Moyse, et in Christo salvatus in Egypto est. Deinque Abraham et Isaac masculos habuere liberos, et Jacob multorum filiorum pater, unam genuit filiam, pro qua dura perpessus est ( Gen. xxziv ). Quod si filiæ Salpliaad Dei sententia recipiunC haereditatem patris ( Num. XXVII ), hoc considerandum est, quod pater earum in peccato suo mortuus sit, qui nullum filium genuit, et Moyses nihil super eis ausus fuerit judicare, sed retulit ad Dominum, qui eas ne inopes pennanerent, jussit fratribus copulari. Geneseos quoque narrat liber(cap. vi), quod postquam cœperunt homines multi fieri, qui numerus semper in vitio est, et filiæ eis natas sunt, acceperunt eas,806 non angeli, sed filii Dei, de quibus orti sunt gigantes : sive ut in Hebræo scriptum est ὲπιπίπτοντεν, id est, irruentes. E contrario ad sanctum dicitur : Uxor tua sicut vitis abundans in lateribus domus tuæ. Filii tui sicut novellae olivarum, in circuitu mensæ tuæ ( Psal. cixvn, 3 ). Et iterum : Videas filios filiorumtuorum (Ibid., G). Pepcrit igitur Sion, hoc esi, reliquiæ ei Israel et apostolorum credentium tides, masculum Dominum Salvatorem, qui in toto simul orbe generatus est I, quod nullus audivit, quod nulla nairat historia, aut. alicujus doctrina, ut omnes in brevi tempore crederent nationes. El de univertis genibus, una geus lierel Christianorum, de qua et Paulus loquitur : Si qua in Christo nova creatura, vetera transierunt; ecce facta sunt nova (II Cor. v, 17) : juxta illud quo l al bi scriptum est : Et adorabunt in cons, eetu ejus omnes familiæ gentium : quia Domini est regnum, el ipse dominabitur gentium. Omnes enim, ait, gentes quas fecisti, venient, et adorabunt coram te, et glorificabunt nomen tuum (Psal. XXI,28 seqq.) Dc quo dicit Jacob : Ipse eat exspectatio genium ( Gell. XL'I, 10). Et Psalmista : Spes omnium finium terræ (Psal. LXIV, G). Et idem Isaias quem nunc edisserimus : Erit radix Jesse, et qui surget, ut princeps sic gentium, in ipso gentes sperabunt (Isa. XI, 10); implentibus apostolis quod præceptum est : Docete omnes gentes, baptizantes eus in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19), ut nascatur novus populus, de quo < t vicesimus primus Psalmus canit: Annuntiabunt coeli justitiam ejus, populo qui nascetur, quem fecit Dominus ( Psat. XXI, 32). Et iterum : Populus qui creabitur, laudabit Dominum ( Psal. a, 19 ). Hic autem populus uno creatus est die, quem il-. lustrat sol justitiae, dicente Scriptura : Erit tibi Dominus lux sempiterna (Isa. LX, 19). Possumus hoc quod dicitur : Orietur gens simul, quia parturivit et peperit Sion filios suos, et ad illud tempus referre, quando una die tria millia et quinque millia I de Judaico populo crediderunt ( Act. n ). Dicitur quoque in eodem actuum Apostolorum libro quod de universis gentibus quae sub coelo sunt, fuerint in Jerusalem, qui audiebant variis linguis loquentes magnalia Dei (Ibid.). Quodque sequitur juxta LXX, Ego autem dedi exspectationem hanc, et non reeordata es mei, dicit Domninus. 807 Nonne ego parientem et sterilem feci, dixit Deus tuus, manifestius in Hebraico ponitur, cui et reU- qui interpretes congruunt : Nunquid ego qui alios parere facio ipse non pariam, dicit Dominus ? Si ego qui generationem cæteri, tribuo, sterilis ero, ait Dominus Deus tuus, secundum illud quod alibi dicitur : Qui plantavit aurem, non audiet, et qui finxit oculum , non considerat ( Psal. XXXIX, 9 ); quod scilicet qui otunes homines creavit ex nihilo, possit de universis gentibus unam partem in se credentiumEcclesiam face re. Denique in vicesimo octavo Psalmo, -ubi nos legimus : Vox Domini concutientis desertum (Paal. XXVIII, 8), in Hebræo scriptum est: Vox Domini parere faciens desertum (Juxta Hebræum), ut deserta prius Ecclesia generet, et perficiantur cervi apertis saltibus atque contritis. Porro juxta LXX hic sensus est, quod uno tempure ad prædicationem Evangeliorum, una gens totius orbis oriatur. Per multos prophetas sæpe promisi, et non meministi promissionis meae, o urbs quæ clamoribus es plena : o templum . quod a Domino derelictum est : o popule, cui reididi vicissitudinem suam : Nonne cRo, inquit, feci parturientem et sterilein ; quae ' prius fuerat sterilis, postea parturivit et peperit? De qua in PsalniO scribitur : Qui habitare faciat sterilem in domo, matrem filiorum lætantem (Psal. CXII,9). Vel certe rerum ordo conversus est ; Pariens lacta est sterilis, et quondam sterilis peperit plurimos, quia Domni ista sententia est.

(Vers. 10.) c Lætamini cum Jerusalemn, et exsultate in ca omnes qui diligitis cam. Gaudete cum ea gaudio, universi qui lugetis super eam, ut sugatis, et repleamini ab ubere cousolationis ejus, ut mulgeatis, et deliciis affluatis, ab omnimoda gloria ejus. > LXX : c Laetare, Jerusalem, et conventum facite omnes qui diligitis cam. Gaudete Gaudio omnes qui luDetis super eam , ut sugatis et impleamini ab ubere consolationis ejus, ut postquam suxeritis, delectemini ab introitu gloriæ ejus. Apostolis prsecipituret apostolicis viris, qui diligunt utramque Jerusalem, et eam qnse corruit plangentibus atque lugentibus, ct illam quæ surrectura est omni desidCrio praestolantibus, ut gaudeant cusO ea et in ea, quae ædificata sit vivis lapidibus, 808 qui volvuntur super terrain, et in rotarum Cherubim similitudinem, sequuntur spiritum præcedentem : non in his qui in æternos cineres dissoluti sunt. De quibus Dominus loquebatur : AmeM, amen dico vobis, non permanebit lapis super rapidem, donec compleantur omnia hæc (Matth. xxiv, 2). GauJete, inquit, cum ea gaudio, universi qui lugetis eam. Qaales sopra Petrum ei Paulum apostolos docuimus, et omnes qui exspectabant redemptionem Israel, ut sugant et repleantur uburibus consolationis ejus. Neque enim poterat fieri, ut quae genuit masculum, et erat puerpera, careret lactis abundantia in educationem ejus gentis et parvulorum, qui simul nau fuerant, ut præberet eis duo ubera, nequaquam ut prius in iÆgypto, fracta et jacentia, sed integra et virginali decore stantia, veleris ac novi Instrumenti, ad præbendum rationale lac. De quibus sponsus ad eam loquitur : Bona ubera tua super vinum (Cunt. I, 4). Isti erant, de quibus specialiter dicebant : Beati fugentes, quomam ipsi consolabuntur (Matth. v, 5). Et boc notandum, quod qui parvuli sunt. consolationis indigent lacte , et adhuc in mortali versantur loco. Qui vero post jac consolationis ad solidum profecerint cibum, deiiciis affluent veritatis, et scientia omnimodæ gloriæ, quæ Hebraice dicitur ( ). Pro qua LXX introitum ; Symmachus pinguedinem; Theodotio, multitudinem interpretati suut. Hoc diximus, ut Psalmi septuagesimi noni verbum panderemus ambiguum, ill quo scriptum est: Vastavit cum aper de silva, ei singularis ferus depastus eat eam (Psal. LXXIX,14). Pro eo enim, ubi in nostris et Græcis1 codicibus legitur μόνιος α̃γριος id est : s ngularis ferus, iu Hebraico scriptum est ZIZ SADAI ( ): quod Aquila transtulit, παντοδαπὸν χώρας 2,boc est, omnimodum regionis, ut significaret non solum a Romanis, sod a cunctis gentibus Israelem a esse vastatum. Introitus autem gloriosus Ecclesiæ ilic intelligendus est, de quo scribit Joannes aposlolus: Et in duodecim portis erant duodecim margaritæ, et plateæ civitatis auro mundo sicut vitrum perspicuum (Apoc. XXI, 21). Istas margaritas prohibet Dominus mitti ante porcos (Matth. vIIj, quas negotiator bonus cum in 809 prophetis invenerit et apostolis, pergit ad unum pretiosissimum margaritum, non priores abjiciens, sed per ilias quærens pretiosius (Matth. XIII).

(Vers. 12.) « Quia hæc dicit Dominus: Ecce ego declino 4 super eam quasi fluvium pacis, ct quasi torrentem inundantem gloriam gentium, quam sugetis: ab ubere portabimini, et super genua blandientur vobis.» LXX : Quia haec dicit Dominus: Ecce ego declinabo ad cos quasi fluvius pacis, ct quasi torrens inundans gloriam gentium. Parvuli eorum in humeris portabantur, et super genua consolabuntur. » Exstructa per apostolos Jerusalem, et instaurata in priorem statum, postquam filii et Irabitatores ejus uberibus fuerint consolati, et lactis abundantia ad delicias pervenerint veritatis, per quas pervenitur 5 ad gloriam Dei : tunc Dominis declinabit super eam flavium pacis, de quo crebro diximus: Flumen Dei repletum est aquis (Psal. LXIV, 10). Et: Fluminis impetus lætificat civitatem Dei (Psal. XLv, 5) ; ut pace omnia possidente, et nationum cessantibus bellis, de quibus Scriptura dicit: Dissipa gentes quas bella volunt (Psal. LXVII, 52), torrens doctrinarum Dei irriget arva credenlium. Tunc filii ejus, sive parvuli (ut LXX translulerunt) in humeris portabuntur, et super genua consolationem accipient. iu Itineris, lie quibus ei in priori prophetia dictum est, et quos Jacob imprecatur 6 filio suo Issachar: Quia supposuit humerum suum ad laborandum (Gen. XLIX, 15), et vo- < atus est vir agricola. Sudore enim ei labore nimio ad ubertatem fructuum pervenimus. Unde et ad Sion per Jeremiam dicitur: Da cor tuum in humetos tuos (Jerem. xxiv, 7), ut a mandatis intelligat 'ominum, imitans eum, de quo scriptum est : Jesus pit jacere et docere (Act. I, 1), ut non 810 otiosa sit fides, sed per opera currat ad præmium. Genua autem et sinus quid significent, et supra breviter exposui, et nunc Abraham exemplum docere nos poterit, in cujus sinu Lazarus requiescit, et oinnes de Oriente et Occidente venientes, qui accumbent cum Abraham, Isaac et Jacob.

(Vers. 13, 14.) < Quomodo si cui mater blandiatur, ita ego consolabor vos, et in Jerusalem con- solabimini. Videbitis, ct gaudebit cor vestrum, et ossa 'esna sicutberba germinabunt. Et cognoscetur manus Domini servis tjus, et indignabitur inimicis suis. > LXX pro sertis, posuerunt timentes ; pro inimicis, incredulos: caetera similiter. Misericordiam Creatoris in creaturas suas, exemplo matrum discimus, quae liberos amore in sinu nutrientes, omnem superant charitatem. Denique volens Deus ostendere, quomodo diligat quos creavit: Nunquid oblivisceMur, ait, mulier, ut misereatur 1 sobolis uteri sui? sed et si illa fuerit ob/ita, ego tamen non obliviscar tui (Isa. XLIX, 15). Quem sensum et illud habet Evangelicum, in quo Domninus loquitur ad Jerusalem : Quoties volui congregare filios tuos, sicut gallina congreyat pullos suos sub alas suas, et noluisti (Matth. XXIII, 37)? Et Deuteronomium, in quo tale quid resonat : Sicut aquila protegit nidum suum, et pullos suos desideravit : expandens alas, suscepit eos, et portavit in 'unieris suis (Deut. XXXII, 11). Aiunt qui de animantium scripsere naturis, omnium quidem bestiarum, et jumentorum, et pecudum aviumque ingenitum esse in filios pullosque suos affectum, sed maximum esse amorem aquilarum, quae in excelsis et inaccessis locis nidos collocant, ne coluber fetus violet '. Amethisten quoque inter putlos ejus lapidem reperiri, quo omnia 811 venena buperentur. Si hoc verum est, recte affectus Dei in suas creaturas aquilis comparatus est, qui omni custodia protegit liberos suos, ne draco et coluber antiquus, diabolus et Satanas obrepat novellis re- tibus. ut ad nomen lapidis, qui ponitur in fundamenlis Sion, omnes adversariorum frangantur insidiæ. Hæc autem Jerusalem, in qua consolabuntur a niatre filil, et in genibus palpabuntur, illa est, de qua scribit Apostolus: Quat autem sursum eat Jerusalem, libera est, quæ est mater omnium nostrum (Galat. iv, 96). Cujus consolationis lacte saturatus, conso- labatur caeteros, qui ejus sermonibus indigebant, dicens : Benedictus Deus, Pater misericordiarum, et Deus omnis consolationis, qui consolatur nos tu omni tribulatione, ut et nos possimus consolari eos qui in omni sunt tribulatione, per consolationem, qua ipsi consolamur a Deo (II Cor. 1, 3, 4). Qui post. quam fuerint consolati, dicetur ad eos : Et videbitis, et gaudebit cor vestrum, et ossa vestra quasi herba germinabunt, sive oriantur, aut juxla Symmachum, florebunt. Videbunt autem, haud dubium quin Deum, quae vera lætitia est. De quibus Dominus loquebatur : Beati mundo corde i quoniam ipsi Deum videbunt(Matth.V, 8). Cujus visio perfectum est gaudium, quod in plenae fidei corde versatur : et ossium germinatio subsequitur, de quibus ante I , jam diximus. Quorum Ii lector oblitus est, recurrat ad explanationem pristinam. Melius est enim illum scripta relegere, quam nos dicta replicare. Et nota, ioquit, erit manus Domini servis ejus, vel timentibus eum, et comminabitur inimicis, sive incredulis suis. Manus autem vel pro potentia accipitur, quod possit Deus omnia facere, quae promittit, juxta illud quod ei persona Dei Moyses loquitur ad Pharaonem : Nunc mittam manum, et percutiam te, et populum tuum interficiam, et deleberis de terra (Exod. III, 20). Et rursum ipse ad eumdem tyrannum : Ecsemanus Domini erit iMper jumenta tua (Exod. IX, 4); de qua ad Deum Psalmista dicebat : Manus tua gentes interfecit, et plantasti eoa (Psal. XLIII. 3). Aut certe manus Domini Christus intelligendus est, de quo et supra legimus : Manus mea fecit hiec omnia. Quam notam faciet Dominus servis suis et timentibus se, 812 et comminabitur incredulis et inimicis suis, ut aliis promittat praemia, aliis supplicia comminetur. In quo consideranda verborum proprietas, quod non dixerit : Inferet inimicis suis; sed comminabitur, ut per comminationem deterriti, et ipsi ad Domini transeant servitutem.

(Vers. 15, 16.).« Quia ecce Dominus inigneveniet ; et quasi turbo quadrigæ ejus, reddere iu indignatione furorem suum, et increpationem suam in flamma ignis. Quia iri igne Dominus dijudicatur [ Vulg. dijudicabiJ[,et in gladio suo ad omnem carnem : et multiplicabuntur interfecti a Domino. > LXX: « Ecce Dominus quasi ignis veniet, et quasi tempestas currus ejus, reddere in furore ultionem suam : et increpationem in flamma ignis. In igne enim Domini judicabitur omnis terra : et in gladio illius cadet universa earo : multi vulnerati erunt a Domino. i Manus Domini, quæ nota fiet servis ejus, et timentibus eum, ipsa comminatur incredulis, sive inimicis ejus, ut si non egerim pœnitentiam, sustineant quae sequuntur : Ecce enim, inquit, Dominus in igne veniet, et quasi turbo sive tempestas currus ejus. Quas debemus intelligere angelicas potestates, quando venturus est Dominus in gloria Patris cum angelis suis, judicare vivos et mortuos ; non quo Dominus ignis sit, sed quo sustinentibus poenas, ecce ignis videatur. £t licet Moyses dixerit (Deut. IV, 24), idipsum Apostolo conArmante (Hebr. XII, 29): Deus ignis consumens est, attamen Salvator, exprimens divinitatis substantiam ait: Spiritus est Deus (Joan. iv, 24). Inter spiritum autem et ignem, secundum intelligentiam corporalem, multa diversitas est. Quod si ignis, aut spiritus eat, quomodo oculos, et aures, et manus, et pedes, et ventrem et caetera corporis membra habere dicitur, cum haec spiritus ignisque non habeant i Ignis ergo consumens appellatur Deus, ut quidquid in nobis vitiorum est, fenum, ligna, stipulamque consumat, et spinas, id est, sollicitudines sæculi hujus, quas pro bono semine terra attulit infecunda, de qua ad Hebraeos dicitur : Quae autem affert spinas et tribulos, reproba est, et maledicto proxima : cujus finis consumptio est (Hebr. VI, 1). De hoc igne et in Evangelio Dominus loquebatur : Ignem veni mittere 813 super terram (Luc. XII, 49). Et supra legimus : Ardebit sicut ignis iniquitas, et sicut gramen aridum consumetur igni (Isa. IX, 13), et omnia zizania, quæ inimicus bomo superseminavit, dormiente patrefamitiM (Matth. XIII). De que et in Epistola Jacobi scribitur : Parvus ignis quam grandem succendit materiam! (Jac. III, 5.) Et in Proverbiis : In multis lignis viget ignis (Prov. xxvi, 20). Quanquam in eo quod proverbium est, aliud possit intelligi (Eccli. XXVIII). Nanc puto ignem sedisse super linguas apostolorum omniumque credentium, quando linguis variis loqaebaatur, et omnes erroris fugabat tenebras, et illuminabat corda eorum, qui recipiebant sermonem Domini (Act. u). Quod autem sequitur: Quasi tempestas currus, sive quadrigas ejus, Psalmorum edisseremus exemplis, in quibus scriptum est: Deus manifeste veniet, Deus noster, et non tacebit. Ignis ante eum ardebit: et in circuitu ejus tempestas Matida (Psal. XLIX, 3). Et alibi Curru, Dei decem millibus multiplex millia lætantium (Psa/. LXVII, 18). His curribus et equis Elisaeus erat circumdatus, quos puer ejus videre non poterat. Unde ait ; Domine, aperi oculos pueri hujus ut videat. Et apertis, inquit, oculis, vidit currus, et quadrigas, et equos per circuitum (IV Reg. VI, 17). Hoc curru igneo et Elias raptus ad caelum est, quando clamabat Elisæus: Pater mi, Pater mi, currus Israel et auriga ejus (IV Reg. II, 12). Hæc autem universa narrantur, non quo Deus aut currus habeat, aut quadrigas, aut equorum velocitate portetur ; de quo alibi scriptum est : Qui ambulat super pennas ventorum (Psal. cm, 3) ; sed quomodo in solio sedere dicitur, quando assumit habitum judicantis; sic quando ad vindictam venit, ut debellet adversarios SUOS, in habitu victoris et triumphantis ostenditur. De furore Domini crebro diximus, quod sic accipi debeat quomodo oblivio ejus, et pœnitentia, et contristatio, et affectus caeteri, qui Dei non couveniunt majestati. Et in hoc igitur igne et furore, in his curribus et in flamma ignis judicabitur omnis caro, sive ipse Dominus cum creaturis suis, ut non potentia, sed 814 ju- dicii veritate videatur ferre sententiam juxta illud quod in Michaea prolixius, et in quinquagesimo samo brevius dicitur : Ut justificeris in sermonibus tuis: et vincas cum fueris judicatus (Psal. L, 5). Gladius autem quo omnis caro est judicanda, ille accipiendus est, de quo et prius diximus, et nunc dicemus ex parte : Nisi conversi fueritis, gladium suum vibrabit (Psal. VII, 13).' Hunc gladium punitorem carnis peccatricis omniumque vitiorum, Israelitæ in manus Pharaonis datum queruntur ; dicuntque Moysi et Aaron : Videat Deus rua et judicet : quia abominabilem fecistis odorem nostrum coram Pharaone : ut daretur gladius in manu ejus, et interficeret noa (Exod. IV, 21). De hoc gladio et in Amos scriptum est : Gladio interibunt omnes peccatores populi (Amos ix, 10) : cum utique et alia sint genera poenarum. Quidquid ergo pungit, et. percutit, et torquet, et cruciat, in Scripturis sanctis gladius appellatur, quo gladio vulnerabuntur sive interficientur, qui Dei uon fecerint voluntatem ; et omisso lumine veritatis, tenebris se erroris involverint. De quibus scriptum est in Jeremia : Si mutabit AEthiops pellem suam (Jerem. xm, 23). Et in Sophonia : Ei vos Æthiopes vulnerati, sive interfecti gladio meo eritis (Soph. II, 12). Omnem loci istius continentiam, quo sensu accipienda sit, Apostolus prolixius edisserit, scribens ad Romanos: Juxta duriciam autem tuam et impœnitens cor, thesaurizas tibi iram in die ira: et revelationis justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera sua. His quidem qui juxta patientiam operis boni, gloriam et honorem et incorruptionem quærentibus vitam æternam. Qui autem ex contentione et increduli sunt veritati, ac. quiescunt autem iniquitati, ira et furor, tribulatio et angustia super omnes homines qui operantur malum, Judcei primam et ethnici (Rom. II, 5 seqq.). ;

( Vers. 17.) « Qui sanctificabantur, et mundos se putabant in hortis post unam 1 intrinsecus: qui comedebant carnem suiilam, et abominationem ct murem, simul consumentur, dicit Dominus. i LXX : « Qui sanctificantur et purificantur in hortis et liminibus : 815 comedentes carnem porcinam, et abominationes, et murem : simul cunsumentur, dicit Dominus. > Symmachus et Theodotio hunc locum ita interpretati sunt. Qui sanctificamini et lustramini in hortis aller post allerum, inter eos qui comedunt carnem suillam, et abnminationem, et murem, simul deficient, dicit Dominus, volentes ostendere, nun ipsos comedere carnem suillam, et abominationem, et murem, qui sanc tificantur in hortis alter post alterum ; sed eos qui lustrantur versari cum eis, qui comedunt quæ prohibita sunt. Arguit autem sermo divinus pop ilos Judæorum, ino Scribas et Pharisæos arguebat, drcens : Vos estis qui justificatis vosmetipsos coram hominibus : Deus aurem scit corda vestra, quoniam quod in hominibus excelsum est, abominatio est apud Deum (Luc. XVI, 15). Unde increpabat eos atque dicebat : Væ vobis, Scribæ et Pharisæi hypocritæ, qui mundatis quod foris est ca/icis et paropsidis, et intus pleni estis immunditia (Matth. XXIII, 25). Et iterum : Qui estis sepulcra dealbata : intus autem pleni estis ossibus mortuorum, et omni spurcitia ( Ibid. 27) : qni ore suo benedicebant, et corde suo maledicebant ( Psat. LXI) : qui Domino loquebantur pacifica, et molliebant verba sua super oleum, ipsi autem erant ja- ruta, de quibus rectissime dicebatur : Populus hic labiis me honorat : cor vero ejus longe esl a me (Isa. xxix, 13). Præceperat autem per Moysen Deus (Num. xix), ut si quis præventus fuisset in peccato, vaccæ rufae aspersus cinere, et aliis explationis modis, per sacrificia et victimas rediret ad templum, quod illi negligentes, in locis deliciarum et voluptatum, boc est, in hortis amoenissimis, vel baptisteria exstruebant, vel piscinas ad areolas irrigandas : adulteria et omnem libidinum turpitudinem, simplicibus aquis ahlucrc se putanles, quibus rectissime illud aptabitur : Et noctem flumine purgant (HORAT.). Nec :licui videamur incongruum, si quae geruntur turpiter, manifestius explicentur in correctionem eorum, qui talia committere non erubescunt, quae turpe est et dicere, dum scortis adhaerent in modum canum, ct mascn- Ii in masculos exercent turpitudinem, retributionem peccati in semetipsos recipientes. 816 Qui hæc opera faciunt, voluntate et sceleribus cum his sunt, qui carnem suillam comedunt, et omnia quæ lege prohibentur (Levit. xi), ct murem, quem nos glirem vocamus, vel juxta Orientis provincias μυωξούς. Et illi igtiur qui haec comedunt, et hi exercentes omnem turpitudinem, talia agunt quæ et ethnici forte non faciunt, pariter consumentur. Secundum tropologiam possumus dicerc : Omnes volupt:Uis magis amatores, qnam amatores Dei, sanctificari in hortis et in liminibus, quia mysteria veritatis non valent introire, et comedere cibos impietatis, dum non sunt sancti corpore et spiritu : nec comedunt carnem Jesu, ncque bibunt sanguinem ejus. De quo ipse loquimr : Qui comedit carnem meant, et bibit sanguinem meum, habet vitam æternam ( Joan. v!, 55). Etenim pascha no. strum immolatus est Christus (/ Cor. v). Qni non foris, sed in domo una et intus comeditur.

(Vers. 48, 49.) c Ego autem opera eorum et rogitationes eorum venio ut congregem cum omnibus gentibus et lingnis : et venient et videbunt gloriam meam. Et ponam in eis signum, et mittam ex eis, qui salvati fuerint ad gentes in mare Al. mari ]. in Africam, in Lydiam tendentes 1 sagittam, in italiam et Græciam, ad insulas longe : ad eos qui nou audierunt de me, et non viderunt gloriam meam. » LXX : « Et ego opera corum, et cogitationes eorum novi, ct venio congregare omnes gentes et omnes linguas : et venient et videbunt gloriam meam, et dimittam super eos signum : et emittam ex eis, qui salvati fuerint ad gentes, in Tharsis et Phud, et Lud et Mosoch et Thobel, et in Graciam, et in insulas longe, qui non audierunt nomen meum, neque viderunt gloriam rocam. » Priusquam exponam quid significet enumeratio gentium plurimarum, breviter de interpretationis varietate dicendum est. Tharsis lingua Hebrxa 2 , mare appellatur ; et ( ut aiunt) Indiae regio : licet Josephus, littera commutata, Tarsum putct nuncupari pro Tharsis, urbem Ciliciae, ad quam Jonas de Joppe fugiens, ire cupiebat (Jonæ I). Phud autem, sivc Phul, Libyes, omnisque Africa usque ad mare Mauritaniæ, in qua 817 fluvius hodie qui Phud dicitur, ct cuncta circa eum regio Phulensis appellatur. Lud autem Lydos vocant, quorum coloni Hetrusci, qui nunc Thusci appellantur, quondam mittendarum sagittarum peritissimi, et nunc dicuntur tendentes saginam. Pro quo in Hebraico legitur MOSCHE CESETH ( ) quod absque Septuaginta, omnes similiter transtulerunt, tendentes arcula : et Septuaginta posuerunt μοσόχ. nomen pro verbo interpretantes. Quod si accipiatur, Cappadocas 3 significat : quorum melfopolis Maza<a, quae postea a Cæsare Augusto. Cæsarea nomen accepit. Qui nescio quid volentes, etiam in Genesi , (eap. x ) ultimum filium Aram, id est, Syrorum Damasci, qui appellatur Mes, interpretati sunt μοσόχ :pro quo nos rectius Moeonas transferimus. Thubal autem sive Thobel, aut Italia interpretatur, aut Iberia, hoc est, Hispania , ab Ibero flumine, unde et hodie Hispaniarum regio appellatur Celliberia. De quibus pulchre Lucanus (Lucan. lib. IV) :

Gallorom Celtæ miscentes nomen Iberis;

quos nos possumus Gallohispanos dicere. Græci autem, qui sermone Hebraico appellantur Javan, Jooas significant . unde et Graeci Jones, et mare Jonium. Et hoc considerandum, quod maxime Orientales de Japhet posuerit nationes. uno filiorum Noe ; licet in Tharsis et Phud, Sem quoque et Cham, id est, Indiae et Africæ nominum fuerit recordatus, ut totum orbem ostenderet. Venit ergo Dominus, ut opera et cogitationes congreget singulorum. Ex quo discimus non solum opera, sed et cogitationes esse in die judicii judicandas. Qui euim viderit mulierem ad concupiscendum, jam mœechatus est eam in corde suo (Matth. v). De quibus dicitur: Nunc circumdederunt eoa cogitationes suæ : quando judicabit Dominus abscondita hominum secundum Evangelium Jesu Christi ; ut illud quod Apostolus scribit, veritate judicii comprobetur, invicem cogitationibus accusantibus, et satisfacientibus, iit die qua judicabit Deus abscondita hominum (Ron.. II, 15) : ut cogitationes nostrae omnes uno tempore congregatae justo judice I pro- hentur, dum aut accusat 818 nos nostra conscientia, aut satisfacit pro delicto, utrum plura sint peccata, an bona opera : et ntrum vetera, an nova : utrum deleta pœnitentia, an novis sceleribus instaurata, qnando dicit Dominus : Vias eorum dedi in capita eorum : et cogitationes eorum reddam eis (Osee IV, 9). Qui finxit siqillatim corda eorum, et intelligit omnia opera eorum (Psal. XXXII, 15.) De quibus et in alio loro legimus : Tu cognostis corda hominum solus (II Paral. vi, 30). Nemo enim Sc it quæ sint in homine, nisi spiritus hominis qui est in eo (/ Cor. II). Unde et per Jeremiam loquitur Deus : Ego Deus appropinquans, et non de longe, dicit Dominus : Nunquid abscondet se in absconditis homo, et ego ignorabo (Jerem. XliII, 23) ? Denique ad Scribas dicitur et ad Pharisaeos : Vos estis qui justificatis vosmetipsos coram hominibus : Deus autem cognoscit corda vestra (Luc. XVI, 15). In quo considerandum, quod non dixerit, Pater, juxta hæreticorum blasphemias, ne Filium videretur excludere, sed Deus : quod Pani Filioque commu- IIC est. In principio enim erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum : hoc erat in principio apud Deum (Joan I, 1, 2). De quo idem Joannes scribit : Ipse aurem Jesus non credebat se eis, quia sciebat omnes, et non habebat necesse, tit aliquis testimonium daret et de homine : ipse erum noverat quid esset in homine (Joan. lit 24, 25).Cui et illud qongruit : Sciens antem Jesus cogitationes eorum (Luc. VI, 8). Et in alio loco : Sciens autem Jesus malitiam eorum (Matth. XIII, 18). Ac ne aliqua sit dubitatio, hæreticis calumniam facientibus de Verbo Dei, quod noverit omnia, in Epistola quae ad Hebræos scribitur, prolixius dicitur : Vivens est enim sermo Dei, et etidens et acutus super omnem gladium bicipitem, et dividens usque ad partitionem animœ et spiritus, artuum quoque ct medullarum, et judex cogitationum et sensuum cordis. Nullaque est creatura invisibilis in conspectu ejus. Omnia autem nuda et aperta sunt oculis illius, de quo nobis sermo est ( Hebr. IV, 12, 13). Postquam autem omnes cogitationes in unum fuerint. congregatae, accusantes nos vel defendentes : tunc omnes gentes et linguae cum cogitationibus suis pariter adducentur in mellium. Linguas autem juxta apostOlum Paulum, 819 non solum hominum legimus, sed et angelorum (I Cor; xm ). Et quo intelligi datur, omnes creaturas a Domino judicandas, non solum super terram, sed in aere et in coelestibus, juxta quod ipse in superioribus dii xerat : Inebriatus eat gladius meus in cœlo, ad terramque descendet (Isa. XXXIV, 5).Venient autem omnes, ut videant gloriam Dei et ponet in eis signum, quod in Ezechielis principio sub THAU literæ lIebraicae interpretatione monstratur ( Ezech. IX). Quo signo qui fuerit impressus, manus percutientis effugiet. Hoc et postes domorum in Ægypto signabantur, quando pereunte Æigypto, solus Israel mansit illæsus ( Exod. xn ). De hoc signo quod Achaz rex Juda nolebat accipere, Isaias propheta testatur : Propterea dabit Dominus vobis signum : Ecce virgo in utero concipiet et pariet (Isa. VII, 14). Unde et Propheta quod promissum fuerat, deprecatur : Fac mecum signum in bonum (Psal. LXXXV, 17). Et in alio loco : Dedisti metuentibus te significationem, ut fugerent a facie arcus (Psal. LIX, 4). Hoc nobis ad Patrem ascendens Dominus dercliquit, sive in nostris frontibus posuit, ut libere diceremus ; Signatum est super noa lumen vultus lui, Domine (Psal. IV, 7). Quod antem sequitur : Et mittam ex eis qui salvati fuerint ad gentes : et singulas enumerat, videtur expositioni nostræ esse contrarium. Si enim de die judicii dicitur : quo. modo rursum ad primum recurrit Salvatoris ad. rentum, quando apostoli diriguntur ad gentes, et audiunt a Domino : Ite, docete omnes gentes, baptizantes eas in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19.) Quod ita solvitur : Judicii praedicatur dies, imo comminatur, ut metu futuræ pœnæ, recipiant Salvatoris adventum et apostolorum Evangelium, qui ante mittendi sunt. Pulchre autem dixit : Et mittam ex eia qui salvati fuerint (Isa. LXVI, 18). Nibi enim Dominus nobis reliquisset semen, quasi Sodoma essemus, et ,:miles Gomorrhæ fuissemus, Ei Apostolus : Reliquiæ, inquit, salvœ factœ sunt (Rom. IX, 27). Isti mittuntur ad gentes in Tharsis, et Phud, ei Lud, et Mosoch, et Thobel, et Græciam, et insulas plurimas quæ longe sunt, et quæ non audierunt 820 nomen Domini, neque viderunt gloriam ejus. De quibus juata historiam supra diximus (cap. XII). Nuuc stringenda est anagoge. Tharsis interpretatur, exploratio * gaudii: ut consideremus non ea quat in præsenti sunt, sed quae iu futuro ; et audiro mereamur : Quia in paucis fuistis fideles, ingrediemini in gaudium Damini vestri (Matthl. XXV, 21). De quo et Petrus apostolus scribit : Exsultate gaudio ineffabili et glorioso ( I Petr. i, 8 ) ; ut laudemus Deum dicentes : Impletum eat gaudio os nostrum, et lingua nostra exsultatione (Psal. CXXV, 2). Quodque sequitur, Phud I interpretatur, oris exclusio : ut omonem excludentes blasphemiam, ea loquamur quae bona sunt, atque dicamus : Os meum annuntiabit justitiam tuam , Domine : toto die salutane tuum (Psal. LXX, 15). Et rursum : Non abscondi in corde meo veritatem tuam, et salutare tuum dici (Psal. XXXIX, 11). Lud quoque iu lingua uostra, utilitus vertitur, et Mosock, extensio *, et Thubal, sive Thobel, ductus ad luctum, vel conversus, aut universa 4: quæ omnia vocationi gentium congrunt, u4 utilitatem sequantur per confessionem animæ suæ, et præteritorum obliti, ad futura extendantur. Lugeantque antiqua peccąta, et trahantur ad lucium atque tristitiam, quæ ducit ad vitam. Beati quippe lugentes, quoniam ipsi ridebunt ( Matth. v).. Et convertantur omnes fid Dominum, ut postea transeant ad gratiam, et sciant dietum ab Apostolo : Gloria, et honor, ei pax omni operanti bonum, Judœo primum et Grœco ( Rom.11, 10) ; quoniam nou solum Judæorum Deus, sed et gentium. Porro illud quod dicitur ; Et insulis procul, quæ non audierunt nomen MMM, neque viderunt gloriam meam, illis convenit, de quibus supra legimus : Quibus non est nuntiatum : de eof videbunt : et qui non audierunt, intelligent ( Isa. LV, 5). Et iterum : Apparui his i qui me non interrogabant : inventus sum ab his qui me non quœrebant (Isa. LXV, 1). Dixi : Ecce adsum, his qui non invocabant nomen meum. Insulas autem significari, vel totius orbis genles, vel Ecclesias in toto orbe dispersas crebro diximus.

(Vers. 20.) a Et annuntiabunt gloriam meam in 821 gentibus 5, et adducent omnes fratres vestros de cunctis gentibus donum Domino, in equis, et in quadrigis, et in lecticis, ctiu mulis, et i.. carrucis, ad montem sanctum meum Jerusalem, dicit Dominus. > LXX : « Et annuntiabunt gloriata meatu in geotibus : et adduceat fratres vestros de cunctis nationibus donum Domino, cum equis, et rhedis, iu lampenis mulorum, cuiu umbraculis in sanctam civitatem Jerusalem, dicit Dominus. > Hi qui salvi fuerint, et missi ad varias nationes, et ad eos qui non audierant primum, neque viderant gloriam Domini, annuntiabunt eam cunctis gentibus, et adducent fratres populi Jusaici, quorum reliquiæ salvæ factæ sunt, munus Domino de universis gen- tibus : vel ipsos qui idololatriae errore contempto, veri Dei notitiam sunt secuti, vel qui de toto orbe ex Israel populo crediderunt. Ad quos scribit et apostolus Petrus (J Petr. 1). Adducent autem in equis, et in quadrigis, et in lecticis, et in mulis, et in carrucis. Pro carrucis, quas. solus interpretatus est Symmachus, quem nos in boc loco secuti sumus, Aquila, Septuaginta, et Theodotio, mulos, transtulerunt. Ei uhi posuere Septuaginta, cum umbraculis, quæ nos dormitoria interpretari possumus, vel basternas, alii voce consona transtulerunt ϕορει̃α 6 quae nos varii generis interpretamur vehicula : ubi autem Septuaginta ei Theodotio dixerunt, lampenas, pro quibus Symmachus, lecti - cas interpretatus est, Aquila, σϰεπα̣στά posuit, quod et ipsum lecticas opertas pellibus significat. Hae de varictate translationum dictum sit. Equos autem, et quadrigas, et lecticas, ct mulos atque carrucas, et diversi generis vehicula, Augelica possumus intelligere ministeria, de quibus alibi ad Deum dicitur : Ascende supere quos tuos, et equitatio tua salus (Habac. III, 8). liis equis, curribus ei quadrigis Elias raptus ad coelum est, et Elisæus circumdari se atque servari, nescienti puero demonstravit (/ V Reg. II). Et Zacharias vilit in nocte : Ecce vir ascendens super equum rufum : et isto stabat in medio duorum montium 822 umbrosorum: et post eum equi rufi, et sturnini, et varii, et albi, et dixi, inquit, quid sunt isti, Domine? Et ait ad meangelus qui loquebatur in me: Ego ostendam tibi quid sint isti. Et respondit vir qui stabat in mledio moutium, et ait ad ine : Isti sunt quos misit Dominus ut perambulent terram (Zach. i. 8-10). Joannes quoque in Apocalypsi hæc se vidisse teStatur : Vidi catum apertum, et ecce equus albus : et qui sedebat super cum vocabutur fidelis et verus, et justitia judicans, et bellator. Oculi alieni ejus quasi flamma iguis : et super caput ejus diademata plurima : haben nomen scriptum, quod nemo navit A nisi ipse; et amictus erat veste aspersa sanguine : et vocabatur nomen ejus Verbum Dei : et exercitus in cœlo sequebatur eum in equis albis, vestitus bysso albo atque mundissimo, et de ore ejus egrediebatur gladius acutus, ut iti ipso percuteret gentes (Apec. xix, it seqq ). Equo rnfo sedebat Dominus atque Salvator,humanum corpus assumens, cui dicirtur: Quare rubra sunt vestimenta tua ? El : Quis est iste qui ascendit de Edom, fulva vestimenta ejus de Bosra (Isa. LIni, 2). Et sequebantur eum variorum colorum equi, vel in martyrio rabri, vel sturnini in volatu, vul varii in virtutibus, vel candidi in virginitate. Equo autem sedebat albo, quando post resurrectionem immortale et incorruptum corpus assumpsit. Et quicunque eum sequebantur, candidis utebantur equis, incorruptis videlicet immortalibusque corporibus . Longum est, si velimus, utrumque explanare lestimonium ; hoc solum dicam,quod diversa vehicula, quibus homines adducantur ad fidem, angeli sint, vel sanc'i viri qui de hominibus in angelos ' profecerunt. Quod autem unusquisque nostrum habeat angelos, multæ Scripturae docent, quibus illud est: Nolite contemnere unum de minimis istis : quia angeli eorum vident quotidie faciem Patris, qui eat in cœlis. (Matth. XVIII, 10). Et puella Rode Petrum apostolum nuntiante, alii angelum ipsius esse credebant (Act. xn). Sin autem boc de minimis dicitur, et de uno lio- mine, quanto magis de omnibus sanctis, et praecipue de apostolis sentiendum est ? 823 quorum angeli quotidie vident faciem Patris, juxta illud quod scriptum eat ? Circumdat angelus Domini in circuitu timentium eum (Psal. XXXIII, 8). Et Jacob de se loquitur : Angelus qui liveravit me. Isti sunt qui asrendunt et descendunt super filium bominis . Qni veloces sunt in iide, equis vehuntur : qui multiplices in gratia, quadrigis : qui consolatione indigent, tectis lecticis et umbraculis, ut andire mereantur : Per diem sol nou uret le, neque luna per noctem (Psal. cxx, 6). Mulos antem in Scripluris sanctis dupliciter accipimus : vel in sterilitate et continentia, qualibus sedit David et Salomon, quorum alter interpretatur, fortis manu : alter, pacificus; vel in mala parte, de quibus : Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non ett intellectus (Psal. xxxi, 9); quibus præpositus erat Doec (/ Reg. XXI). Carrucæ autem,pro quibus (ut supra diximus )Septuaginta, tecta vehicula, cæteri vehicula simpliciter transtulerunt ,illi intelligendi, de quibus Apostolus loquitur : Invicem onera cestra portate (Galat. VI, 2). Porro lampenæ, splendentia sanctoruin intelligenda sunt corpora, et animae fide Domini illuminatæ, quibus dici potest : Vos estis lux mundi (Matth. v, 14). Hic autem omnis apparatus illo proficit, ut ingrediamursanctam civitatem Dei, sive sancium montem Domini Jerusalem : non illam quæ occidit prophetas, et quæ lapidat missos ad se; sed Jerusdem cœlestem, de qua crebro diximus : Quæ autem sursum est Jerusalem, libera eat, quæ tat mater nostra (Gulat. IV, 26). Ei iterum : Sed accessistis ad Siun montem et civitatem Dei viventis Jerusalem cælestem (Hebr. III, 22). Quod vel de praesenti Ecclesia possumus intelligere, quae toto orbe per apostolos congregata est, vel de lutura : ut implentur illud quod Apostolus sancto Spiritu prophetavit : Rapiemur in nubibus obviatn Domino in aere, et sic semper cum Domino erimus (1 Thess. IV, 16). Judæi et Judaici erroris hæredes Ebionitæ, qui pro humitate sensus 2 nomen pauperum susceperunt, omnesque mille annorum delicias præstolantes equos et quadrigas, et rhedas, et lecticas, sive basternas et dormitoria, mulosque 824 et mulas, et carrucas et diversi generis vehicula sic intelligunt ,ut scripta sunt. Quod videlicet in consummatione mundi, quando Christus Jerusalem regnaturus advenerit, et templum fuerit instauratum, et immolatæ Judaicæ victimæ,de toto orbe reducantur filii Israel, nequaquam super equos, sed super mulos Numidiæ 3, Qui autem senatoriæ fuerint dignitatis et locum principum obtinuerint, de Britannis, Hspanis, Gallisque extremis hominum Morinis (Virgil. VIII AEneid. sic vocat Morinos), et ubi bicornis finditur Rhenus, in carrucis veniant, occurrentibus sibi cunctis gentibus, qu;e eorum servituti fuerint præparatæ.

(Vers. 21.) « Quomodo si inferant filii Israel munus in vase mundo in domum Domini.Et assumam ex eis ia sacerdotes et Levitas, dicit Dominus. > LXX. : t Quomodo si offerant filii Israel victimas suas mihi cum Psalamis in domo Domini : et ex es sumant sac. edotes et Levitas,dicit Dominus,» Qui ad gentes, al, directi rucrint, et annuntiaverint cis gloriam meam, sic adducent fratres vestros de universis nationibus munus Domino, cum equis, et quadrigis, et lecticis, el mulis, et carrucis, et diversis vehiculis in montem sanctum Jerusalem, quomodo solebant filii Israel, dum eorum staret rcligio, et templi cæremoniæ servarentur,offerre victimas cum psalmis in domo Domini. Sive ut habetur in Hebræo, et omnes voce consona transtulerunt, in vase mundo : quod et usque hodie offerunt in domo Dei. quæ est Ecclesia, filii Israel qui mente conspiciunt Deum, hostias spirituales cum fructibus atque virtutibus animæ suæ in vasis lnundis, hoc est, in sanctis corporibus. De quihus Apostolus scribit :An ignoratis quia templum Dei estis, et Spirilus sunctus habitat in vobis (1 Cor. III, 1G) ? Et assumam, inquit, ex eis sacerdotes ei Levitas, dicit Dominus : ut qui salvati fuerint ,genlibus prædicarent. De quibus unus loquebatur : Sic nos reputet homo quasi ministros Christi, ei dispensatores mysteriorum Dei (I Cvr. IV, 1). Et Lucas evangelista : Sicut tradiderunt, inquit, nobis, qui u 825 principio viderunt ei ministri fuerunt sermonis. De quibus el supra legimus : Vos eritis mihi sacerdotes Domini (Isa. LXI, 6). Quomodo enim in ibscondito Judæus est, qui fpiritu circumciditur (Rom. II), de quo seriptum est : Nos sumus circumcisio, qui spiritu Deo servimus (Philipp. m, 5), etC offerimus spirituales victimas placentes Deo, psallimusque spiritu et sensu : sic et sacerdotes et Levitæ in abscondito sunt, qui non seriem gcneris sequuntur, sed ordinem fidei. Vel certe non dicit de apostolis ct apostolicis viris, qui principes tuerunt Ecclesiæ ex populo Judaeorum, sed de eununeratis supra gentibus, de mari, de Africa, de Libya, de Cappadocia, de Italia, de Græcia,de cunctis insulis, quarum babitatores primum non audierant Dominum, nee viderant gloriam ejus, et postea vertentur in sacerdotes, ut qui fuerant cauda, bint caput, et quicapui, vertantur in caudam.

(Vers. 22, 25.) < Quia sicut cœli novi et terra nova, quæ ego facio stare coram me, dicit Duminus : sic stabit semen vestrum, et nomen vestrum. Et erit mensis ex mense, et sabbatum ex sabbato: veniet omnis caro, ut adoret coram facie mica I, dicit Dominus. » LXX : < Sicut enim coelum novum et terra nova, quae cgo facio permanere in conspectu meo, dicit Dominus :sic stabit semen vestrum et nomen vestrum. Et erit mensis ex mense, et sabbatum ex sabbato : veniet omnis caro ut adoret in conspectu meo in Jcrusalem DominIum. i Quando dicit: Assumam ex eis in sacerdoles et Ini'a., ostendit vetus sacerdotium prætermissum, quod tribui Leviticæ debebatur, ubi non est electio,sed ordo naturæ, et series cst ramiliæ per posteros descendens. Translato enim sacerdor tio necesse est, ut et legis translatio fiat, et eccHo ad eos pertineat, quibus nequaquam juxta sanguinem, sed juxta merita atque virtutes sacerdotium defertur, qui vcnicnt de insulis gentium, et gloriam Domini nuntiabunt. Et adducentur in equis, et in quadrigis, et in lecticis, et in mulis, et in carrucis. Quomodo autem coelum novum, et terra nova erit, et nova Jerusalem, ut nequaquam dicatur : Cœlum et terra pertransibunt (Matth. XXIV, 55). Et netum : Involvetur cœlum quasi liber: et corruptione dissipa- bitur terra (Apoc. VI, 14) : sic in 826 omnibus novis, novus fiet et populus Dfi, dicente Scriptura : Veteru transierunt: ecce facta sunt omnia nova (Isa. XLIII, 49). Ei in alio luco : Si qua in Christo uova creatura (II Cor. v, 17). Eritque et populus novus; primitiae enim Christus, deinde qui sunt Christi, in adventu ejus : coelumque et terra nova, de quibus inter octo beatitudines dicitur : Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum eat reguum cælorum. Deati mites, quonidm ipsi possidebunt terram (Matth. v, 3, 4). Siquidem omnis creatura nunc subjecta est vanitati in spe, propter eum qui subjecit eam (Rom. VIII). Liberabuntur autem a servitute corruptionis in gloria filiorum Dei, qui fient de bominibus filii ejus, et stabunt in conspectu illius semper, et nomen eorum jugiter permanebit, ut nequaquam illis gens succedat alia, quod factum est in Judaeis; sed maneant in æternum. Et erit, inquit, mensis ex mense,et Sabbatum ex sabbato : ut de carnalibus sabbatis, mesibusque fiant spiritualia Sabbata dclicata, qui sabbatismus Dei populo reservatur. Et mensis spiritualis, quando a puncto usque ad punctum luna complebitur, et suo curret ordine, ut efficiat mensem, id est, Kalendas, quæ Graece appellantur Νεομηνίαι, hoc est, mensis novi exordiutn : apud quos initium Kalendarum, non juxta solis cursum, et diversa mensium spatia, sed juxta lunae circuitum incipit et finitur. Hæc est luna, de qua in laude veri Salomonis dicitur : Et permanebit cum sole et ante lunam in generationes generationum (Psal. LXII, 5). Quæ in Cantico canticorum appel- latur electa : Quæ eat hæc quæ processit quasi diluculum, pulchra ut luna, et electa ut sol admirabilis (Cant. VI, 9) ? Aiunt physici, et quorum curæ est de cœlestibus disputare, lunam non hahere proprium lumen, sed solis radiis illustrari. Ab ea enim semper orbis parte completur et fulget, a qua soli vicinior est, nec umbra terrae obscuratur : quod et poeta uno versiculo demonstravit (Virgil. I Georg.)

Nec fratris radiis obnoxia surgere luna.

Si hoc vcrum est, ct nos tropologice possumus dicere, Ecclesiam quae pace et persecutionibus crescit atque decrescil, ct oppressa tentationum tencliris rursum pristinum lumen 827 assumit, haherc splendorem a sole justitiæ, et hoc esse qnod tlicitur : Splendebit luna quasi sol (Isa. xxx, 20); liabitatoresque ejus justos fulgere quasi solem in regno Patris sui. Et per hos mensos semen Domini, quod instauratum est in æternum, venire ad solemnitates Silas, quas sanctus mystico ore resonabat, dicens : Annos æternos in mente habui, et meditatus sum (Psal. LXXVI, 6). De Sabbato autem, quod significat requiem , pleno sermone tractavimus (cap. 56), in eunuchorum advenarum prophetia. Et nunc breviter est dicendum, eos venire in neomeniis et in sabbatis, qui sex diebus in quibus factus est mundus, transcensis atque praeteritis, festi- nant ad septimum diem, KI est, Sabbatum, in quo vera est requies. De his solemnitatibus credentes Paulus apostolus instrucbat, dicens ; Umbram enim habens lex futurorum bonorum (Hebr. x, 1). Et iterum : Ne quis. ergo vos judiret in cibo, aut potu, aut in parte diei festi, aut neomeniœ, aut sabbatorum, quæ sunt umbræ futurorum (Coloss. II., 16). Si autem hæc in umbra futurorum bonorum, et in imagine præcesserunt, omnis lex spiritualiter intelligenda est, de qua idem dicebat apostolus : Sciness quia lex spiritualis eat (Rom. VII, 14), cujus mysteria et Dvid nosse cupiebat : Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua (Psal. CXVIII, 18). Quæ enim videntur, temporalia sunt : qnne autem non videntur, aeterna (11 Cor. IV). De quibus oinnia celeri disputatione percurrere, non est hujus temporis. Si enim nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt, quae præparavit Deus diligentibus se (I Cor. 11), quomodo nos totius Legis quasi universi orbis descriptionem in brevi labella conamur ostendere? Qnodqne sequitur : Veniet omnis caro, ut adoret in conspectu meo in Jerusalem, sciendum quod in Hebraico non sit scriptum, Jerusalem : ut. dccutiamus supercilium Judaeorum; sed tantum, in conspectu meo,ut sermo Domini compleatur, dicentis in Evangelio : Amen amen dico vobis : quoniam veniet hora, quando neque in monte isto, neque in Jerosolymis adorabitis Patrem (Joan. iv, 21). Et iterum : Spiritus cst Deus. Et eoa qui adorant eum, in 828 spiritu et veritate oportet adorare (Ibid. 2i). Et illud Apo- I stoli ; Levantes sanctas manus in omni loco (I Tim. 11, 8). Omnis autem caro non populum Judæorum, sed omne hominum signilicat genus, juxta illud quod supra dicium est ; Videbit omnis caro salutare tuum (Isa. XL, 5). Et in Jocle : Effundam de spiritu meo super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri et filiœ vestrœ (Joel. II, 28). Et in Zacharia : Timeat omnis caro a facie Domini (Zach. II, 13). Et in Psalmis : Ad te omnis caro veniet (Psal. LXIV, 2). Quo1 aliis verbis in alio psalmo dicitur : Omnes gentes quas fecisti, venient et adorabunt iN conspectu tuo, et glorificabunt nomen fuum, Domine (Psal. LXXXV, 9). Mensem ex mense, el sabbattum ex sabbato, in quihus veniet omnis raro, ut :.loro Deum, ridicule interpretantur χιλιαστί, quos nos dicere possumus milliarios : ut qui in vicino sunt, omni Sabbato veniant in Jerusalem ; qui longius, per menses, id est, Kalendarum orbe completo, qui valde procul, per annos singulos, hoc est, diebus Paschæ sive Tabernaculorum, juxta illud quod in Zacharia dicitur : Ascendens ab anno in annum, ut adorent Dominum regem exercituum, et celebrent festivitatem Tabernaculorum (Zach. xiv, 16). Et tU tnajorem ris'lIn præbeant andientibus, quod in ultimo ejusdem prophetæ volumine scribitur : Et non erit mercator ultra in domo Domini exercituum in die illo, sic interpretantur, ut negotiatores in mille annis esse desUtant, quia omnia nascantur in omnibus locis, quo scilicet nee nos indigeamus folio amomo, et pipere, nec Indi a nobis pulegium desiderent.

(Vers. 24.) « Et egredientur, et videbunt cadavera virorum qui praevaricati sunt in me. Vermis eorum no i morietur, et ignis eorum non exstinguetur. Et erunt 'isque ad satietatem visionis omni carni. i LXX similiter 1. Omnis caro quae adoratura est in conspectu Domini, vel in Jerusalem caelesti, vel in omni loco in quo levantur mundæ ma- nus, egredietur, ut videat cadavera hominum mortuorum, qui prævaricati fuerint in Deum. Quod vel de Juda'is intelligi potest, de quibus dictum est : Filios genui et exaltavi : ipsi autem me spreverunt : vel de 829 omnibus qui habentes notitiam Dei in cordibus suis, aversi sunt in vanitatem, ut adorent creaturam potius quam Creatorem. Egredientur autem non luco, sed intelligentia. Neque enim cadavera mortuorum possunt intus esse cum Domino. Quod si omnis caro adoratura est Domiuum, et e contrario cadavera virorum, qui praevaricati sunt in Dominum, aeternis tradentur ardoribus, in utramque partem veræ carnis erit resurrectio. Vermis antem qni non morietur, et ignis qui non exstinguetur, a plerisque conscientia accipitur peccatorum, quæ torqueat in suppliciis constitutos: quare vitio suo atque peccato caruerint electorum bono, juxta illud quod dicitur : Versatus sum in miseria, dum infigitur mihi spina (Psal. XXXI, 4). Et iia Proverbiis ; Tinea ossium cor intelligens (Prov. xxv, 20). Et herum sub obelo : Sicut tinea vestimento, et vermis ligno : sic mœror excruciat cor viri (Ibid.). lla dumtaxat, ut non negent prævaricatorum 2, et Dominum negantium æterna supplicia , dicente Domino in Evangelio : Ite in ignem œsternum, qui prœparatus esc diaboo et angelis ejus (Matth. xxv, 41). Et in alio loco : Ligate manus ejus et peda, et mittite eum in tenebras exter ores : ibi erit fletus et stridor dentium (Matth. xxu, 13). Si manus audivimus [Al. ligamus] ct pedes, et i nebras exteriores, quæ oculorum pœna est lumen Dei non videntium i et fletum, qui utique et ipse ad oculos pertinet ; et stridorem dentium ; miror quosdam aereum corpus, et paulatim in auras tenues dissolvendum postresurrectionem introducere : quia Dominus potentia majestatis suIt, ad apostolos clausis ingressus est 830 januis (Joan. XX). Qui certe et anie resurrectionem p ndulo super mare ambulavit incessa ; et hoc ipsum apostolo prebuit Petro : ut qui fide ambulabat, infidelitate postea mergeretur ; cui dictum est: Quare dubitasti, modica fidei (Matth. XIV, 31) ? Ignis quoque juxta id accipiendus, quod et vermis, qui tandiu succenditur, quandiu habet, materiam, qua vorax flamma pascatur. Si quis igitur babeat iu conscientia sua x iania, quae inimicus homo, dormiente patrefamilias, superseminavit, et hæc ignis exuret, hæc vorabit incendium (Matth. XIII), Et omnium sanctorum oculis, eorum supplicia monstrabuntur, qui pro auro, et argento, et lapide pretioso, ædificaverunt super fundamentum Domini, fenum, ligna, stipulam, iguis pabulum sempiterni. Porro qui volunt supplicia 1 aliquando finiri, et licet post multa tempora, tamen terminum habere tormenta, his muntur testimoniis : Cum intraverit plenitudo gentium, tunc omnis Iraelt salvus fiet (Rom. XI, 25). Et iterum : Conclusit Deus omnia sub peccato, ut omnibus misereatur (Galat. III, 22). Et in alio loco sanctus loquilur : lram Domini sustinebo, quia peccavi ei ; donec justificet cautam meam, et auferat judicium meum, et educat me ill lucem (Mich. VII, 9). Et rursuiu : Benedicam te, Domine : quoniam iratus et mihi. Avertitli faciemtuam a fle, et misertus et mei (Isa. xu, 1). Dominus quoque loquitur ad peccatorem: Cum i,,. furorismei transierit, rursum sanabo (Psal. xxx, 20). Et hoc est quod in alio loco dicitur : Quant grandis mutlitudo bonitatis tace, Domine, quam abscondisti timentibus te. Quae omnia replicant, asseverare cupientes, post cruciatus atque 831 tormenta, futura refrigeria, quai nunc abscondenda sunt ab his, quibus timor utilis est: ut dum supplicia reformidant, peccare desistant Quod nosDei solius debemus scientiæ derelinquere, cujus nou solum misericordiae, sed et tormenta in pondere suut ; et novit quem, quomodo, aut quandiu debeat ju iicare. Solumque dicamus, quod humanæ convenit fragilitati: Domine, ne 832 in furore tuo arguas me : neque in ira tua corripias me (Psal. vi, i ; XXXVII, 4). Et sicut diaboli ei omnium negatorum atque impiorum, qui dixerunt in corde suo ; Non eat Deus (Ptal. XIII, i), credimus xL tormenta : sic peccatorum I atque impiorum et tamen Christianorum, quorum opera in igne probanda sunt atque purganda (/ Cor. III, 13), moderatam arbitramur et mixtam clementiæ sententiam judicis.