Commentary on Isaiah

LIBER OCTAVUS.

Sextus ct septimus superiores libri aIlclo- riam quinti voluminis continent, quod olilu. historica explanatione diclavi. Præsens opus, id est, octavus liber, ad cœptam interpretationem revertitur, ut et historiam et tropologiam juxta utramque editionem paritcr disserat. Quae si longa tibi videbitur, o virgo Christi Eustochium, non mihi imputes, sed Scripturæ sanctae diOiculLali, præcipueque Isaiæ prophetæ, qui tantis obscuritatibus involutus est, ut præ magnitudine rei, brevem explanationem putem, quæ per se longa est. Certe nos studiosis scribimus, ct sanctam Scripluran) sciro cupientibus, uon fastidiosis, et ad singula nausean- tibus. Qui si flumen ełoquentiæ, et concinnus de- clamationes deshleraul, legant Tullium, Quintilianum 1, Gallionem, Gabinianum, et ut ad nostros veniam, Tertullianum, Cyprianum, Minutium, Arnubium, Lactantium, Hilarium. Nobis propositum est Isaiam per nos intelligi, et nequaquam sub Isaiæ occasione nostra verba laudari.

329 (Cap. XXIV. — Vers. i et seqq.) c Ecce Dominus dissipabit terram, et nudabit eam, et affliget faciem ejus, et disperget habitatores ejus : et erit sicut populus, sic sacerdos : et sicut servus, sic Dominus ejus : sicut ancilla, sic domina ejus : sicut emens, sic ille qui vendit : sicut fenerator, sic is qui mutuum accipit : sicut qui repetit, sic qui debet : dissipatione dissipabitur lerra, et di- reptione prædabitur : Dommus enim loculus est verbum hoc. » Post specialem singularum gentium correptionem, Judææ, Babylonis, Philistiim, Moab, Damasci, Israel, Ægypti, deserti Inaris, Idumææ et Arabiæ, vallis visionis, et ad extremum Tyri III quarum explanatione quæ potuimus diximus : nuirc quid totus orbis in consummatione passurus sit, propheticus sermo describit, et nequaquam de singulis geuLibus, sed de cunctis pariter pro- phetatnr. Et primum quidem quæ impii tormenta passuri sint : et quomodo juxta Evangelium et ,Apostolum, pertranseat cœlum et terra, et figura mundi istius (Matth. XXIV ; I Cor. VII), et dedu- cantur peccatores in infernul" (Psal. XXX), de quibus scriptum est: Ingredientur ad extrema terrœ, tradentur in manus gladii, partes vulpium erunt (Paal. LXII, 10). Deinde quia pro qualitate memo- rum multae suut mansiones apud Patrem, dicitur quomodo sancti rapiantur in nubibus obviam Domino in aera 1, et semper cum eo fUlturi sint (Joan. XIV ; (I Thess. IV). Pro dissipata terra, Septuaginta corruptum orbem interpretati sunt : ct pro afficta facie illius, id est, terræ, iidem transtulerunt, et revelabit faciem ejus ; ut procedant mortui de sepulcris suis : sive nudabit eam, ut omnia opera ejus proferantur in publicum, et dispergantur habitatores ejus in diversa loca, praemiis vei suppliciis destinati. Tune nulla erit diversitas inter uuhileul, et ignobi- lem, sacerdotem et laicum, servum et dominum, ancillam et dOnlinaau, divitem et pauperem, rcnerato- rem et eum qui aere 330 alieno prelUhur, emeutem atque vendentem. Omnes enin ex æquo stabunt ante tribunal Christi, nec erit acceptio personarum apud Deum (Rom. XIV ; Colos.. m). De quo et Job eisdem propemodum verbis loguitur : Paraus et magnus ibi sunt, et servus MOn timensDomi- num suum (Job III, 19). Et Salvator in Evangelio. cui omne judiciumtraditum est, pleno sermone testatur. Dissipabitur ergo terra, et omnia terrena opera redigentur ad nibilunl, ut abolita imagine χοι̃ϰου̃, permaneat imago supercœlestis. Primus enim homo de terra terrenus, et seclundus de cœlo 4 œlestis: qualis terrenus, tales et terreni ; et qualis supercœlestis, tales et supercœlestes : ut sicut pur- lavimus imaginem terrelli, portemus et imaginem supercœlestis (1 Cor. tv, 47-49). Unde idem Apostolus loquitur : Caro et sanguis regnum Dei non possidebunt(Ibid.,50). Non quod secundum hæreticos dispereat natura corporum, sed quod cor- ruptivum hoc induat incorruptionem, et mortale hoc induat immortalitatem. Et hæc omma hent: quia quod tuturum est, per prophetas Dominus locutus est.

(Vers. 4, 5.) « Luxit et defluxit terra, et inCr- nata cst : defluxit orlJis, infirmata est altitudo populi terræ, et terra interfecta est ab habitatoribus suis. » LXX : « Luxit terra, corruptus est orbis, duxerunt excelsi terræ, terra autem ega inpie propter habitatores suos. » Deus superbis resisti!, et humilibus dat gratiam (Jacob IV, 6). Unde pri- uia sententia est contra eos, qui excelsi sunt terrae, ut infirmentur universa quae nunc fortia suut propter ens qui sanagui nen sangaini miseue- runt, et in morem sanguinis Abel, interfectorum eruorem ad Dcum clamare fecerunt (Gen. IV).

(Yers. 6.) < Quia transgressi legem sunt, mo- laverunt jus, dissipaverunt fœdus sempiternum. Propter hoc maledictiovorabit terram, et peccabunt habitatores ejus : ideo insanient cultores ejus, et relinquentur homines pauci. » LXX : « Qnia prævaricati 331 sunt legem, mutaverunt praecepta, testamentum aeternum. Propter hoc maledictio vorabi< terram, quia peccaverunt habitatures ejus : adeo pauperes erunt habitatores terrae, et dimittentur homines pauci. » Audiant Judaei, qui se solos legem Iccepisse Domini gloriantur, quod universæ primum gentes totusque orbis naturalem acceperit legem, et idcirco postea let dan sit per Moysen, quia prima lex dissipata est. De qua Apostolus loquitur : Gum enim gentes quœ ncn habent legem, naturaliter ea quæ legia sunt faciunt, isti legem non habentes, ipsi sibi sunt lex : qui ollendun, opus legia scriptum in cordibus suis (Rotn. II, 14). Qui igitur bas leges observaverint, præmia consequeutur : qui autem neglexerint eas, sustinebunt quæ nunc sermo propbeticus comminatur. Et qnomodo in principio benedixit Deus omni creaturae quam fecerat (Gen. I): sic in consummatione mundi maledicet bis qui terreni sunt, et non fuerint peregrini, sed habitatores terrae, et in ea peccaverint; qui obliti couda- tioni3 suae, contra se mutuo furore bacchati sunt. Et pauci remanebunt qni habeant imaginem supercœlestem : sive, juxta LXX, pauperes eiun: habitatores terrœ, quia spirituales divitias perdiderunt.

(Vers. 7 Seqq.) c Luxit vindemia, infirmata est vilis, ingemuerunt Omnes qui laetabamur corde. Cessa vit gaudium tympanorum, quievit sonitus lætantium, centieuit dulcedo citharæ, cum cantico non bibent vinum, amara erit potio bibentibus illalll. Attrita est civitas vanitatis, clausa est omnis domus nullo introcunte. Clamor erit super vino in plateis, deserta esi omnis lætitia, translatum est gaudium terrae. Et relicta est iu urbe solitudo, et calamitas opprimet portas : quia hæc erunt in medio terrae, ill medio populorum. » in consummatione mundi, præteritarum deliciarum recor datio erit materia cruciatuum Unde et dives ilLe in convivio purpuratus, qui receperat bona sua in vita sun, elevans oculos suos de inferno, Lazarum cernit in requie (Luc. XVI). Et Dominus inerepans divites et luxuriosos atque ridentes, loquitur in Evangelio : Vœ uobis divitibus, quoniam recepistis consolationem vestram. Vœ vobis gui nunc saturati estis, quoniam esurietis. Vœ vobis qui nunc ridetis, quia lugebitis etflebitis (Ibid., 24, 25). Quando igitur fueri resurrectio mortuorum, et judicii advenerit dies, 332 tunc lugebit vinum atque vinde. mia, de qua Moysea loquitur : De vinea Sodomorum MMM eorum, propago eorum de Gomorrha. UtIli eorum uva fellis, botrus amaritudinis eorum. Furor draconum vinum eorum, et (uror aspidum insanabilis (Deut. XXXII, 32, 33). Tunc omnis potio, sive ut Hebraice dicitur, sicera, id est, ebrietas, quae sta- Ium mentis evertit, et homines vigilare non pali- tur, amaritudine commutabitur, quae ad tempus utentibus se mella Inentitur, et in novissimo annrior felle reperietur. Tunc omnis dulcedo lætan- Hum et tympanorum ac citharae sonitus in planctum vertetur ac Kemiullu. Ingeramus hoc testimonium his qui in conviviis non solum gula et ebrietate, sed et auribus luxuriant, ut per omnes sensus animæ fortitudo mollescat. Atteretur civitas vanitatis, sive omnis civilis, vel spiritualis Babylon, quae scdet in septem montius purpurata, cujus supplicia in Apocalypsi Joannis legimus (Apoc. xViiI). Pulchreque dixit urbem vanitatis. Si enim de cœlo et terra, et de omnibus quae terrena sunt dicitur : Vanitas vanitatum, et omnia vanitas (Eccle. I, 2 ); quamo magts hoc de una urhe dicendum est, quæ totius orbis pars modica est ! Tunc domus quarum nunc suut aurata laquearia, et pauperibus absque tecto et tugurio frigore morientibus, parietes earum vestiuntur marmorum crustis, et secti eboris ni- tore resplendent, remanebunt vacuæ. Clamor erit in plaLcis super vino, non in arcta et angusta via quae ducit ad vitam : sed in lata et spatiosa, quae ducit ad mortem ( Matth. VII). Super vino et elJrie- tate erroris eorUlll, qui dormierunt somnum suum, et nibil invenerunt omnes viri diviLiarun) in mani- Las suis (Psal. LXXV). Translatum est quippe in coelos gaudium terræ, et relicta est in urbe quondam celeberrima solitudo, et portas viarum frequentium per quas populorum influebant agmina, opprimet habitatorum calamitas. .Et ut scirenus perspicue de totius urbis interitu nuntiari, illtulit, Hæc erunt in medio terræ : in medio gentium sive populorum.

(Vers. 13-15.) « Quomodo si paucae olivæ, quæ reUlauserulIl, excutiantur ex olea, et racemi cum fuerit finita vindemia. Hi levabunt vocem suam atque laudabunt, cum glorificatus fuerit Dominus, hinnient de mari : propter hoc in doctrinis glorificate Dominum : in insulis maris nomen Domini Dei Israel. » Quantum ab Hebraica veritate in hoc 333 locu LXX distet translatio, sequentia verba monstrabunt. LXX : «Quomodo si quis excutiat olivam, sic excutient eos :et si quiescat vindeJllia, isti clamore vociferabuntur. Qui autem relicti fue- rim super terram, laetabuntur simui cum gloria Domini, conturbabitur aqua maris, propterea gloria Domini in insulis erit maris, nomen Domini glo- riosum erit, Domini Dei Israel.» Relictis hominibus paucis, quando maledictio voraverit terram, et in urbe fuerit solitudo, et haec universa contigerint in medio terrae, in medio populorun) et gentium, tanta erit sanctorum paucitas, de quibus Dominus loquitur in Evangelio : Multi fJocali, et pauci electi (Matth. XX, 16) : et tam vehemens pressura justorum, ut tententur, si Geri potest, etiam electi Dei : et paucitas eorum haccis olivarum rarissimis comparetur, quæ cum excussæ fuerint atquc demessæ, vix paucae remanent in ramorum cacumine; et quomodo cum fuerit finita vindemia, soient pauperes, egestate cogente, vacuas circuire vites, et pauca uvarum grana colligere. IIi igitur qui remanserint, et post vindemiam mundi atque pressuram , manus quiverint Antichristi persequentis effugere, sive pœnæ imminentis ardores, levabunt voces suas in sublime, Deumque laudabunt. Quando venerit Dominus in gloria Patris sui, cum Ange is sanctis, et eum [Al. cumJ viderint in majestate regnantem, tunc hinment in equorum similitudinem, laetitiae magnitudine gestientes, et hinnient cle mari hujus sæculi. Propterea qui nunc in Scripturis sanctis eruditi estis, et scitis vubis tantum gaudium tau- taquc præmia reservari, in doctrinis glorificate DOminum, audientes illud quod scriptum est : Qui gloriatur, in Domino glorietur (11 Cor. x, 17). Nequaquam in terra Judææ, sed in insulis, id est, in Ecclesiis hujus maris et sæculi, in quibus benedicitur atque laudatur nomen Domini Dei quondam Israel, sive, hominis videntis Deam. Juxta LXX, omnia quae de sanctis intelleximus, referri possunt act ianpios, quod cum fuerit finita vindemia, tunc illi clament in suppliciis constituti. Qui autum evaserint impiorum numerum lætentur in gloria Dowilli, et conturbentur aquae populorum hujus [Al. ejus] sæculi.

334 (Vers. 16.) < A finibus terræ laundes audivimus, gloriam justi, et dixi : Secretum meum mihi, secretum meum mihi : vae mihi 1. » LXX : c Ab aliis terræ portenta audivimus, spes justo, et dicent, mysterium meum mihi. » Hoc quod dicitur mysterium meum mihi, ill LXX non babeulr, sed de Theodotionis translatione in Græco additum est. Rursum pro eo quod illi posuerunt væ, ut sequenti versiculo jungeretur, in Hebraico dicitur oi LI ( ), quod proprie sonat, væ mihi. Pro tinibus quoque qnod nos propter explanationem sensus apertius posuimus, in Hebraico habetur MECCHENAPH ( ), qnod alam, nou finem sonat. Hi ergo, de quibus supra dictum est, Levabunt vocem suam atque laudabun" cum hinnierint de ma:i, et in doctrinis glorificaverint DOluinunl, et viderint in insulis maris laudari nomen Donnini Det Israel, tunc consoNa voce cantabunt, et dicent : Ab allis. terree, hoc est; a prophetis et a sanctis Domini, qui assumptis alis columbæ, ad coelorum regna festinant, laudes ejus audivimus praedicari : et quod gloria vel spes justi non sit irrita, sed rebus omnia compleantur. Dicentibus itaque hæc sanctis, et hinnientibus de mari, et levantibus vo- cern suam atque laudantibus, Propheta sibimetips loquitur : Cum, inquit, haec audissem, et in subversionem orbis vaticinium prophetarum explendum esse perspicerern, locutus sum mihi interno cordis affectu :Non possum curata narrare quae cerno. Hæret lingua faucibus meis, vox dolore concluditur. Vas mihi, quantus ordo pœnarum ante oculos ver- satur meos 1 cerno præsentia quæ futura sunt. Errant autem qui hoc putant ex persona Dei debere intelligi, rerum ordinem non sequentes. rorque quo sensu pro psalnis, et tandibus, qnod in Hebraico legitur ZEMROTH ( ) I, LXX portenta interpretati sum, nisi forte signum est atque portentum, ut excluso populo Judæorum, incredula prius gentium turba salvetur.

(Vers. 17, 18.). « Prævaricantes prævaricati sunt, et prævaricatione transgressorum praevaricati sum. Formido et fuvea et laqueus super te, 335 qui habitator es terræ; et erit, qui fugerit a voce formidinis cadet in foveam, et qui se explicuerit de fovea, terrebitur a laqueo. » LXX : c Vae prævaricatoribus qui prævaricantur legem. Timor et fovea ct laqucus super vos qui habitatis terram. Et erit qui fugerit tiluoreln, cadet in fovea, et qui exierit de fo-I vea capietur laqueo. » naec est causa luctus et gemitus nei, propter quam secundo dixi, secretum naum mihi, secretum meum nihi : quia omnes praevaricati sunt legem Dei, et nequaquam Domini poena differtur, nec futura praedicitur, sed imminet, et habitatores terrae captos tenet. Cumque se putaverint fugisse, ex alio incident in aliud, et quocunque se verterint, impendentem iran, Domini non evadent.

(Vers. 19, 20.) c Quia cataractae de excelsis apertæ suut, et concutientur fundamenta terræ. Confractione confringetur terra, contritione coute- retur terra, commotione commovebitur terra. Agi- tatione agitabitur terra sicut ebrius, et auferetur Quasi tabernaculum unius noclis, et gravabit tan iniquitas sua, et corruet, et non adjiciet (ril. adjicieLur) ut resurgat. I Propterea fOfluilliuelu, et la- queunt et foveam Domini nullus evadet, quia cataractæ de excelsis, sive ut LXX manifestius transtulerunt, fenestræ cæli apertæ sunt, ut despiceret Dominus hominum universa peccata, quæ prius, quia non puniebat, videbatur peccatoribus igno- rare. Postquam auteur apertis fenestris vidit cuncta opera IDorlalium, concussa bum fundamenta terrae, juxta iilud quod in alia ioco de Dei intuitu scriptum est ; Qui respicit terram, et faciet eam tremere (Psal. Ch1, 32) ; tunc confringetur et conteretur, et commovebitur atque agitabitur terra in similiturdi- nem ebrii : non quod ipsa terra redigatur nput- verem, et ill nihilum; sed quod universa terrena pertranseant, et succedat alia conversatio. Et quomodo ebrius nescit quid agat, sed hebescenti- bus ebrietate nervis, nec pes nec mens stat in suo officieo : sic omnis terrA, id est, omnes homines qui versantur in terra, malorum magnitudine atque pœnarum ebrii erunt, et stupebunt ad cuncta quæ cernent. Et sicut unius noctis tabernaculum atque tentorium transfertur de loco ad locum, et locns tentorii pristini a viatore deritur, ita ut nullum vestigium remaneat praeteritae mansionis : sic transibit figura hujus mundi, et erit terra deserta 336 quae gravata est iniquitate sua, cujus pondua et gravissimum onus in Zacharia scribitur : Quæ se- debat super talentum plumbi (lach. v, 7). Et corruet, inquit, et non adjiciet ut resurgat. Non qnod resurrectio negetur hominum, et omnium qui versabantur in terra, sed nequaquam erit terrena con- ver8atio, et prislinæ vitæ status, cum ad hoc humana resurgant corpora, ut animæ eisdeln, quae prius de- posuerant, corporibus vestiantur, et recipiant a Deo sive bona, sive mala, quae egerunt super terram

(Vers. 21 seqq.j c Et erit in die illa, visitabit Dominus super militiam caeli in elcelso, et super reges terrae qui sunt super terram. Et congregabuntur in congregationem unius fascis in lacum, et claudentur ibi in carcere, et post multos dies Visitabuntur. Et erubescet luna, et confundetur sol, num regnaverit Dominus exercituum in monte Sion et in Jerusalem, et in conspectu senum suorum fuerit glorificatus. » Pro eo quod nos interpretati sumus, et erubescet luna, et confundeturtol, Seplua- ginta transtuleruuL. liquefier; laterem, et coder. murum : quæ autem erroris causa sit, sequentia verba monstrabunt. Sol lingua Hebraica tribus generibus appellatur : SEres ( ), et HAMMA ( , quod interpretatur calor, et HERES ( ), quod όστραϰον, id est, testam vel ariditatem sonat. MAOR ( ) autem, quod Graece ϕωστήρ, Latine dicitur luminare. soli lunaeque commane est. Rursum luna vocatur JAREKH (doute), quæ Græce dicitur μήνη, eo quod triginta dierum) circuitu mensem efficiat ct LABANA ( ) , id est, alba vel candida. In præsenti igitur loco pro LABANA, id est, luna, Septuaginta interpretati sunt laterem, qui Hebraice appelatur LEBENA, verbi ambiguitate decepti. Rursum pro HAMMA, id est, calure. per quem intelligitur, sol, posuerunt murum, qui Hebraice dicitur HOMA ( ). Est autem hic sensus totius capituli : Fenestra cæli apertæ sunt, ut prospiciente Domino terrena peccata, omnis figura terrenorum , præteriret, et corrueret, et nequaquam uitra in pristinam statum resurgeret. In die illa, lac est, in die judicii visitabit Dominus super DJiliLiam, sive super ornatum caeli in excelsis, ut non solum terrena, sed ct coelestia judicet. Quis sit autem ornatus caeli sive militia, oysescribente, scamus : avene suspiciens cælum, et videns solem, 337 et lunam, stellas et omnem ornnalum caeli, decipiaris, et adorea ea (Deut. IV, 19). Visitabit autem Dommus, secnn. dum idioma Scripturarum, quasi ægrotantem militiam, et exercilun, cæli, et ferro et cauteriis ind!- gentem, secundum illud : Visitabo in virga peccata eorum, et in flagellis iniquitates eorum (Psal. LXXXVIII, 33). Nam et in sequentibus legimus : Inebriatus eat gludiu, meus in caelo (Infra,XXXIV, 5); et in Job : Aatra nOli sunt munda in conspectu ejus (Job, xv, 15) ; et, Adversum angelos suos perversum guid reperit (Job. xxv, 5). Visitabit quoquesuperreges et principes terræ, rectores tenebrarum istarum, et spiritualia nequitiæ in cælestibus. De quibus principibus diver- bis provinciis praesidentibus et in Daniele scriptum est: Exiit in occursum mihi prillcep. regni Persarum, et princeps regni Medorum, et princep. regni Græcorum (Dan. I, 13, 20). Hos igitur principes, qui suum non servaverunt gradum, congregabit Dom!- aus in die judicii, quasi in uno fasce pariter colligatos, et mittet in lacum inferni. ut in illis quoque impleatur quod cie impiis scriptum est: Lacum aperuit, et effodit eum, et incidit in (foveam quam fecit (PIal. VII, 16). Et includeutur in carcere, juxta illud quod ait Dominus : Ite in ignem æternum, qui præparatus esi diabolo et angelis ejus (Matth. xiv, 41). Quod autem sequitur : Et post mullos dies visitabuntur, videtur applaudere amicis meis 1 qui diabolo et dæ- monibus dant pœnitentiam, quod multa post tempora a Domino visitentur. Sed considerent quod non dixerit aperte Scriptura divina, Visitabuntur a Domiao, vet Visitabuntur ab angelis, sed absolute visitabuntur. Ex qua ambiguitate verbi et remedium potest intelligi, et correptio, quod postquam justi praemia receperiDt, illi in pœnis perpetuis visitentur. Est tamen sciendum, qnod judicium Dei humana non possit scire fragilitas, nec de pre- narum magnitudine atque mensura ferre senten- Ham, quae Domini arbitrio derelicta est. Tunc erubescet luna, et confundetur sol, juxta illud quod Apostolus ait : Etenim creatura ipsa congemiscit et parturit (Rom. VIII, 22), cernens homines qui suo fruebantur lumine, nihil dignum Dei bonitate recisse, qui solem soum oriri facit super justos et injustos (Matth. v). Quomodo si dispensator et villi- cus, veniente Domino, cernat familiam variis subjici cruciatibus, et nequaquam sua implesse præcepta. 338 De hoc eodem loco plenius Salvator in Evangelico docet: Sul obscurabitur, et luna MOM dabit lumen suum et stellæ cadent de cælo, et virtutes cælorum movebuntur, quando apparuerit signum Filii , hominis in cælo, et planxerint se omnes tribus terræ, et viderint Filium hominis venientem cum ulIbibu. cæli, ire virtute et gloria multa (Haith. XXIV, 29, 30). Didicimus subversionem terrae, visitationem militiæ cæli congregationem regum et principum in unum fascem, et detruisonem in lacum, et custodiam carceris, et clausorum post longum tempus visitationem, ruborem lunæ et confusionem solis. Dost hæc omnia regnabit Dominus exercituum iu monte Sion et in Jerusalem cœlesti, de qua et in Epistola scribitur ad Hebræos (cap. XII). Et in conspectu senum suorum gloriabitur : Qualis senex fuit Abraham, qui mortuus est in senectute bona, et appositus est all patres suos (Gen, xxv). Quales jubetur et Moyses presbyteros eligcre, quos scit esse presbytero (Num. XI) : Cani enim hominis sapientia ejus I (Sap. IV, 8), qui imitantur Vetus- tum dieruln, cujus caesaries describitur candida, ut aetatis longitudo monstrctur (Dan. VII, 9). Potest hoc et de eccłesiastico gradn intelligi, si tamen non destruant operibus dignitatem.

(Cap. XXV. — Vers. i seqq.) « DOlnine, Deus meus es tu : exaltabo te, confitebor nomini tuo, qnonian1 fecisti mirabilia, cogitationes antiquas fideles : amen. Quia posuisti civitatem in tumulum, urbem fortem in ruinam domum alienorum : ut nun sit civitas, et in. sempiternum non ædificetur. Super hoc laudabit te populus fortis, civitas gentium robustarum timebit te. Quia factus es fortitudo p3upcri, fortitudo egeno in tribulatione sua, spes a turbine, umbraculum ab aestu : spiritur enim robustorum quasi turbo impellens parietem. Sicut æstus nsiti, tumultum alienorum humiliabis : et quasi calore sub nube torrente, propaginem fortium marcescere facies. » LXX : « Domine Deus mens, glorificaho te : laudabo nomen tuuln, quoniam fe- cisti admirabiles res, consilium antiquum verum, fiat. Quia posuisti civitates in tumulum : civitates fortes, ut caderent fundamenta earum Impiorum civitates in æternum non ædificabuntur. Propterea benedicet tibi populus pauperum, et civitates ho- minum iniquitatem sustinentium benedicent tibi. 339 Fuisti enin. omni civitati humili auxiliator, et tristibus propter inopiam protectio : ab hominibus pessimis liberabis eos; umbraculum sitietium, et spiritus hominum iniquitatem sustinetium quasi homines pusillanimes sitie bus impiis, quibus nos tradidisti. » Duplex hujus loci expositio est. Judæi putant vocem sanctorum esse, populique credentis ; cum Deus adversum omnem orbem quae supra dicta sunt fecerit, et omnium prophetarum fuerint completa vaticinia ; civitatemqne subversam, Romam interpretantur, quae delenda sit penitus, populumque fortem, qui laudet DOminum, et cui factus sit Dominus fortitudo in tribulatione sua et anguath" referunt ad Israel, qni de persecutione genUum quasi in æstu aredentissimo et in siti libera lus melius et rectius ex persona prophetæ dici intelligunt, pro passione Domini Salvatoris gratias Patri referentis, quod fecerit mirabilia, et cogitationes antiquas veritate complexerit, quando stantes ad dexteram audient : Venite, benedicti Patris mei, possidete præparatum vobis regnum a constitutione mundi (Mallh. xxv, 34). Quod et Paulus intelligens loquebatur : Sicut elegit noa in ipso arte constitutionem mundi , esse nos sanctos et immaculatos (Ephes. I, 4); desideransque fieri quod prophetat, adjungit verbum Hebraicum AMEN ( ) pro quo LXX transtulerunt fiat. Et Dominus in Evangelio sæpe hoc verbo utitur : Amen, amen, id cst, vere, vere dico vobis (Joan. VI, 54). Quare autem laudet et confiteatur nomini Domini, et quæ sint ista mi- rabilia, et cogitationes antiquæ, quas veras opere demonstravit, sequitur : Quia posuisti civitatem in tumulum, urbem fortem ill ruinam, domum alienorum, ut MOM ait eivilaa, et ill æternum MOM ædificetur. Civitas quondam fortis Jerusalem intelligitur, quæ facta est domus alienorum; de quibus Salvator dicit in psalmo : Filii alieni mentiti sunt mihi, filii alieni inveterareverunt et claudicaverunt in semilis suis (Psal. XVII, 46). Haec civitas cum destructa fuerit, in æternum nun ædificabitur, ut mille annorum regnum ei aureæ Jerusalem atque gemmatæ somnia conquiescant. Destructa autem Jerusalem pro im- pictate sua, 340 laudabit Dominum populus fortis. Quis siL autem populus forLis. sequens versus ostendit : Civi'a. gentium robustarum timebit te. litis blasphemantibus, gentium populus te timebit. Principium enim sapientiæ timor Domini (Prov. IX, 10). Laudabitque te populus COllis, et civitas gentium robustarum timebit te, boc cst Ecclesia de gentibus congregata. Quia factus es fortitudo pauperi, Christo tuo, de quo et in Psalmis legimus :Beatus qui intelligit super egenum et pauperem (Psal. XI., . 2).Et in Zacharia secundum Hebraicam veritatem, pauper, hoc est EBION ( ), super pulium asinæ scdere describitur (Zach.IX). Fortitudo egeno, in tribulatione passionis suæ, spes a turbine patibuli, . et umbraculum ab æstu, quando locutus est : Pater, in manas tuas commendo spiritum meum (Luc. XXIII, 46). Quomodo enim si ventus impingatur pariet! atque pertranseat, sic turbo blasphemant tium Judæorum illi nocere. non potuit. Et ut alia utar similitudine, sicut propago gravissimo torretur æstu, atque naceescit, ita tumultum et claolorem. alienorum, hoc est, qui a te alieni facti sunt, mar- cescere facies et perire. Juxta LXX interpretes, . non dico sensum, sed verborum ordinem et consequentiam, in hoc locu reperire non potui. Et pro eo loco, ubi nos interpretati sumus, sicut æstum tu siti, pro quo in Hebræo scriptum cst BASAION ( ), quod apud eos invium, vel sitis, dicitur ; quare iUi pro invio et in siti verterint, in Sion ; error perspicuus est, ob similitudinem verbi SAION et SION (Ambo ), quod eisdem signatur elementis 1.

( Vers. 6-8.) c Et faciet Dominus exercituum omnibus populis in monte hoc convivium pinguiuM, convivium vindemiæ ; piuguium medullatorum, vindemiæ defaecatae. Et præcipitabit ill monte isto faciem vinculi colligati super oaulle. populos, et telam quam orditus est super omnes nationes. Et præcipitabit mortem in sempiternum, et auferet Dominus Deus lacrymam ab omni facie, et opprobrium populi sui auferet de universa terra, quia Dominus locutus est. » LXX: c Et faciet Dominus Sabaoth omnibus gentibus super montem istum, Libeat lætitiam, bibent vinum. Ungentur unguento in monte isto. Trade omnia hæc entibus, consi- lium enim boc super omnes gentes; devOravit 341 mors prævalens. » Et rursum : c Abstulit Dominus Deus omnem lacrymam ab omni facie, et opprobrium populi sui abstulit ab omni terra. Os cuim Domiui locutum est. B Pro eo quod nos ycr- timus, faciem vinculi colligati super omnes populos, Aquila interpretatus eat, faciem tenebrarum super omnes porulol. Cumque Aquila bis tenebras dixerit, Theodotio semel tenebras nominavit, caetera similiter. Pro quo Symmachus transtulit, faciem Dominatoris qui dominatur super omnIa populos. Quid autem voluerint pro boc luco Septuaginta dicere : ,Trade omnia hæc gentibus, legenti perspicuum est, quod noM Scripturæ verba, sed suum sensum po- suerint, eo quod omnia mysteria Legis et Tempti transferenda sint ad Ecclesis nationum. Post passionem ergo Domin!, quando eum a iiti et æstu, ac turbine liberaverit, faciet Dominus nequaquam. populo Judæorum, sed omnibus gentibus in monte Sionpingue convivium. holocausta medullata, et vinum vindemiæ defaecatæ, ut præcipitet et absor- beri faciat faciem mortis et vinculi quo omnes p0- puli ligabantur ; disrumpetque rete mortis, et telam quæ omnes ceperat nationes. Et juxta Apostolum, absorbebitur mors in perpetuum (1 Cor. xv). Et auferet Domninus lacrymam ab omni facie, quando morte superata, Christi advenerit regnum; ct opprobrium generis humani, quod ad imaginem con- ditum fuerat Creatoris, diaboli et mortis effugerit servitutem. Nec mirum si juxta Symmachum do- miMa appelletur mors, cum beatus Apostolus dixerit : Regnavit morsab Adam usque ad Moyssem, eliam super eos qui noM peccaverunt, ill similitudinem prævaricationis Adam (Rom. v, 14). Dominatorem omnium populorulD, sive faciem tenebrarum super omnes populos, et telam quae ordita sit super omnes gentes, quidam Antichristum intelligi vnluul, qui in monte Oliveti consutoendus sit, quod ct III Danielis ultima dimus visione. Juxta LXX oron:- bus gentibus in monte Sion convivium lætitiæ præparatur, in quo bibent vinum, quod se Do hi.. mus cum sanctis suis in regno Patris sui bibiturum esse promisit (Matth. XXVI et Luc. XXII) : et ungentur unguento, ut renati in Christo efficiantur populus no- vus; unde dicitur : Trade omnia hæc gentibus, quæ quondam Israel, in typo et imagine celebrabat. Hoc enim consilium Domini est, ut cuncta transferantur 342 ad gentes, quia mors absorpta est et lacryma omnis abstersa, et opprobrium universæ terra, Christi imperio succedente, deletum est.

(Vers. 9 seqq.) ł Et dicent in dir illa : Ecce Deus noster iste, exspectavimus eum, et salvabit nas : iste DOluinus, sustinuimus cum, exsultabimus et lætabimur in salutari ejus. Quia requiescet manus Domini in monte isto; et triturabiur Moab sub eo sicut teruntur aleae in plaustro. Et extendet nanus suas sub eo, sicut extendit natans ad natanduM, et humiliabitur gloria ejus cum allisione manuum ejus. Et munimenta sublimium murorum tuorum concident, et humiliabuntur ct detrahentur in terrant esque ad pulverem. » Absorpta morte in perpetuum, Populus Dei qui de manu mortis fuerit libera tus, dicet ad Dominum : Ecce Deus noster iste, quem increduli hominem tantum putabant; et exspecta- vimus euan, hoc est, verbis ejus credidimus, quia sua promissa complebit, et salvabit nos. Propterea ejus auxilio de faucibus mortis erepti, exsultabimus et lætabimur in eo : et manus atQue ejus potentia requiescet in monte isto. De quo supra tegimus : Cum reynaverit Dominus exercituum in monte Sion, et iu Jerusalem, et in conspectu senum tuorum fuerit glorificatus (IsaXXIV, 23). Moab autem, quod interpretatur de patre, ila conteretur, tit solent plaustro paleæ conteti. Hoc juxta ritum loquitur Palæstinæ et multarum Orientis provinciarum, qux ob pratorum et feni penuriam, paleas praeparant esui animantium. Suut autem carpenta ferrata, rotis per medium in serrarum modum se volventibus, quæ stipulam conterunt, c1 commi- nuunt in palcas. Quomodo igitur plaustris ferratis paleæ conteruntur, sic conteretur Moab sub eo, sive suL Dei potentia, sive in semetipso, ut nihil in eo integri remaneat. Et sicut solet qui Datat lotum corpus extendere : ita ille de sua potentia alli- detur in terram, et ruens sonitum faciet. Omnia quoque munimenta sublimium virorum illius, sive murorum, ut in Hebraico continetur, concident et bUluiliabuuLur, et detrahentur in terram usque ad pulverem comminuta. Igitur sermo propheticus Ii- cet de consummatione mundi generaliter texat va- licinium, tamen ne præsentia omnino videatur ne- gligere, nominat Moab, qui fuit inimicus Israel, in tantum ut 343 faceret eos fornicari cum alatJia- nitis, et consecrati idolo Beelphegor, qui interpretatur Priapus, contra quem Jeremias loquitur : Egredietur Chamos in captivitatem, sacerdotes illius et principes ejus simul (Jerem. XLVIII, 7); et iterum Confundetur Moab in Chamos, sicut confusa est domus Israel in Bethel (Ibid., 13), et reliqua his similia : atque ex unu idolo et dæmone, qui huic idolo præsidebat, omnes indicat contrarias fortitudines humiliandas et deducendas in tartarum, et instar pulveris conterendas. Si autem hoc ita erit, ubi est diaboli pœnitentia?

(Cap. XXVI. — Vers. 1.) c lu die illa cantabitur canticum istud in terra Juda : Urbs fortitudinis nostræ, Salvator, ponetur in ea murus et antemurale. » LXX : « in die illa cantabunt canticum istud super terram Judæam : Ecce civitas fortis, et salutare nostrum ponet murum et circummurale » Cum humiliatus fuerit Moab, et detractus ad ter- ram usque ad pulverem, et omnes inimici substrati Christi pedibus, tunc cantabitur canticum istud in terra Judæ sive Judæa, quod interpretatur utrumque confessio : ut quomodo 5.on et Jerusalem urbem cœlestem intelleximus, ita et regionem hujus urbis confessionem 1 cœlestem intelligamus. Denique sancti in terra aliena carmen Judææ cantare nolentes, dicunt : Quomodo cantabimus canticum Domino in terra aliena (Psal CXXXVI, 4)? Ego puto hoc esse canticum, de quo et in alio locu sanctis præci- phur : Cantate Domino canticum novum (Psal. XCV, 1). Erit autem canticum hoc quod sequitur : Urbs fortitudinis nostrœ Salvator. Quæ est ista urbs? Quæ in monte sita latere non potest (Matth. v). De qua ct in alio loco scriptum est : F luminis impetus lœti- ficat civitatem Dei (Psal. XLV, 5) ; et rursum : Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei (Psal. LXXXVI, 3). Hujus urbis ille conditur est, de quo loquitur Pater: Iste ædificavit civitatem meam ; imo urbs fortitudinis nostræ Salvator est, id est, Jesus. Et ponetur ill ea murus ct antemurale:murus bonorum operum, et antemurale retæ fidei, ut duplici septa sit mu- nimento. Non euim sufficit murum habere fidei, uisi ipsa fides bonis operibus confiranetur. Hic mu- rua et hoc antemurale sive tircununurale, de vivis lapidIbus exstruitur, qui juxta prophetam volvuntur super terram. Pro 344 eo quod nos vertimus, antemurale, Symmachus firmamentum interpretatus est ; ut ipsi uiuri munitionibus cincti sint , et valle fossaque et aliis muris, quos in ædificatione castro- rum solent loriculas dicere.

Vers. 2-4.) c Aperite portas, et ingrediatur gens justa, custodiens veritatem. Vetus error abiit, servabis pacem : pacem, quia in te speravimus. S c- rastis in Domino in sæculis æternis. » LXX : « Aperite portas, ingrediatur populus custodiens justitiam, et custodiens veritatem, apprehendens veritatem, et custodiens pacem : pacem, quoniam in te speraverunt, Domine, usque in sempiternum. » Omne hoc canticum quod in terra confessionis et laudis sancti cantaturi sunt, mutat repente personas, et quasi per interrogationem et responsionem texitur. Dixerat populus Dei: Urbi fortitudinis no- stræ Salvalor, ponatur in ea murus et antemurale. Respondit Dominus. imo præcepit non eis qui hoc dixerant, sed angelis qui portis urbis Dominicæ præsidebant, ut aperiant portas, et ingrediatur per eas getis justa, custodiens verilatelll, sive ut in Hebraico dicitur EMMUNIM [AI. EIUJOPUII] ), quod nostra lingua vertitur, fdes, plurałi numero, non singulari. Quæ sunt portae, quæ aperiuntur ab augelis, ut ingrediatur uon populus Judæorum, qni abjectus est, sed geris justa, quæ ex fide fille- lium nomen accepit? Utique illae de quibus sanctus loquitur: Aperile mihi porla. justitiæ, ingresaus ill eas confitebor Domino (Psal. CIVII, i9). Has autem portas nullus poterit ingredi. nisi qui de portis mortis fuerit liberatus ; et cum Psalmista dixerit: Qui exaltas me de portis mortis, ut annuntiem omne, laudationes tuus ill purtis fliæ Sion (Psal. IX, 15). Cum enim lie portis mortis fuerimus erepti, tunc in portis filiæ Sion omnes laudationes Domini cantare poterimus. Et quomodo portas mortis reor esse peccata, de quibus ad Petrum dicitur: Portæ inferni non prævalebunt adversum te (Matth. XVI, i8) : sic portas justitiæ, omnia opera virtotum, quas qui fuerit ingressus, unam inveniet portam, de qua dicitur:Hæc porta Domini, justi intrabunt in eam (Psal, CXVII, 19). Et quomodo per plures margaritas et portas pervenimus ad eum qui dicit esse se viam ct portam, per quam ingredimur ad Patrem. Post sermonem Dei, respondit populus, 345 Hebraice JESER SAMUCH ( ), quod Aquila et Symmachus similiter transtuterunt, πλάσμα έπηρισμέ- νον I, hoc cst, error noster ablatus est, sive cogitatio nostra firmata est, quæ prius inter te et idola fluctuabat, ut nequaquam circumferamur omni vento doctinæ, sed in tc Dominum Salvatorem tola mente credamus. Pro quo nos ut sensus manifestior fieret transtulimus, vetus error abiit. Et qnia cugitaLio nostra firmata est, propterea servabis nuhis pacem, quam Apostolis pollicitus es, dicens : Pacem meam do robis, pucem meam relinquo vobis (JoaJl. XIV, 27); et nun solum semel, sed secundo, nt secura sit retributio quae duplici sermone promittitur, juxta quod et Apostolus loquebatur : G'audete, iterum dico, gaudete (Philipp. IV,4). Hoc autem ille consequitur, de quo in Levitico dicitur : Homo, homo, fi- tiorum Israel (Levit. XVII passim). Et ill Nunterorum libro ; Vir, vir, cujus uxor cubile macularit (Num. v, i2), ut duplex homo et duplex vir, pacem duplicem consequantur. Meremur autem, inquiunt, pacem, quia in te tota mente confidimus. Post populi verba et responsionem Domini, et rursum vocem populi Propheta loquitur ad credentes : Sperastis, vel aperate ill Domino, ill sæculis sempiternis, et caetera quæ scquunlur. Juxta LXX, ille ingreditur portas Domini, qui custodit justitian. in bonis operibus. et servat sive amplectitur veritatem in fidei veritate, ut per bona opera et fidem perveniat ad p:tcem, quæ omnem sensum exsuperat, (Philipp. IV). et ipsam pacem mereatur accipere; quia credidit in Deum qui aeternis bonorum operum retributor est Unde et in alio loco scribitur: Desiderasti sapientiam, serva nlandata, el Dominus tribuet tibi eam (Eccli. I, 53).

( Vers. 5. 6. ) «In Domino Deo forti in perpetuum : quia incurvabit habitantes in excelso : civitatem sublimem lauluiliabit, humiliabit cant usque ad terram : detrahet eam usque all pulverem. Conculcabit eam pes, pedes pauperis gressus egenorum. »LXX : < Deus magne æterne, qui humi- liasti, et detraxisti 2 eos qui babitant in excelsis, civitates robustas deslrucs, et deduces usque ad pavimentum, et conculcabunt eas pedes 346 man- suetorum et humilium.» Et hæc Propheta loquitur, qui ab eo respondit loco in quo supra dixerat: Sperate ite Domino in sæculis æternis ; et jungit ci quod nunc proposuimus : InDomino Deo forti iri perptuum, et reliqua. Pro Domino Deo forti, ill Hebraico tria habet nonnna, IA. ( et ADONAI ( ) et suR ( ), quod aHud invisibilem, aliud ineffabi- tem, aliud robualum souat, quorum primum in ALLE- LUIA ( ) extrema syllaba ponitur. Et hoc diligens lector observet, quod interdum textum in Nro- positione testimonii dividamus : quoniam alium LXX editio, et alium ex Hebræo ad verbum expressa translatio efficit sensum. Dicit ergo Propheta : Sperate inDomino ill sæculis ælernis :in Domino Deo forti in perpetuum, cujus auxilium sempiteruum est. Ipse enim incurvabit habitantes in excelso, quia omnis qui sc exaltat humiliabitur ; qui patrem Abraham sc habere jaclahallt, et in suggillationem Domini loquebantur : Nos de fornicatione nait non sumus (Joau. VIII, 41). Ipse civitatem sublimem hami- liabit, ut Judæi putant, Romam [Al. Romanam J : ut nos rectius esse convincimus, Jerusalem, quæ occidit Prophetas, et lapidavit eos qui ad se missi erant, et ad extremum patrisfamilias interfecit filium, ut hærede jugulato, periret hæreditas (Luc. XIII). nee vocatur civitas, quæ [ Al. qui ] Hebraice dicitur IR ( ), sed CARIA ( ) quam Aquila πολίχνην interpretatus est, quam nos, vel civitatulam, vel vicutum, vet oppidulum possumus dicerp, et frequenter in Scripturis hoc nomine appellatur Jerusalem. Pulchreque duplicem humilitatem posuit : Humiliabit, humiliabit eam, primum sub Babyloniis, quando temptum destructum est, secundosub Tito et Vespasiano, cujus ruina usque in finem permanet. Concu/cabit eam pes, repetitque et c opualt pedes pauperis, haud dubium quin Christi. De quo et supra diximus : Factus eat forlitudo pauperi ; fortitudo tgeno in tribulatione sua. Gressus egenorum, apostolorum scilicet, qui imitantes Domini p upertatem, etiam virtutis ejus privilegium consecuti Sunt ; qui nun recepti, excusserunt super eam pulvereo pedum suorum. Et quia 347 Sal. valoris dicitur verbis, Omnis qui se ezallat, humiliabitur:et qui ae humilial, exaltabitur (Luc, XIV, i I ), non solum hoc ad homines, sed ad contrarias quoque fortitudines referre possumus. quod Juxta LXX, laudes Deo Propheta decantat, omnes super- Los humiliet, et universarum urbium munimenta usque ad solum diruat, et sanctorum ea mutiumque et humilium calcent pedes.

( Vers. 7-9.) c Semita justi recta est, rectus callis justi ad ambulandum , et in semita judiciorum tuorum, Domine, sustinuimus te, nomen tuum et memoriale tuum in desiderio animæ : anima mea desideravit te in nocte. » LXX : c Via justorum recta, recta ctaest via justorum, et praeparata. Via enim Domini judicium, speravimus in nomine tuo , et in memoria quam desiderat amma nostra. » Adhuc Propheta de Christo loquitur, de quo supra dixerat: Conculcabit eam pel, pedes pauperis. Hujus ego justi semita recta est, sive, ut verbum novum fingam, rectitudines, quas Graeci vocant εύθύτητας, ct nos æquitates Latinius possumus appellare, dicunturque Hebraice MESSARIM ( ). In una igitur Christi semita omnes justitiæ reperiuntur, et propterea eam suo calcavit et trivit pede, ut quicunque per eam voluerit ambulare, cursu ambu- lit illofJenso. In bac semita judiciorum DUluilli, sustinuerunt eum sancti, ct speraverunt in eo, quia spes non confundit. Et nomcn illius et memoriale habuerunt in desiderio animæ, dicentes : Concupivit anima mea desiderare judicia tua in omni tempore (Psal CXVIII, 20) ; et iterum : Desiderat anima mea, m defecit in salutari tuo (Ibid. 81). Qni autem nomen Damini habet in desiderio, aliud non desiderat. Et hoc notandum, quod desiderium Domini non in earne sil, sed ill anima, juxta illud quod in alio Psalmo legimus : Sitivit anima mea ad Deum, fortem, vivum (Psal. 2).Caro enim concupiscit adversus spritum, ct spiritus adversus carnem (Galat. v). Hæc enim sibi invicem adversantur, ne quae vo- tumus, illa faciamus. Quodque sequitur, ill nocte, juxta LXX, sequenti capitulo jungitur, juxta Hebraicum priori. lire autem potest dicere, Anima mea desideravit te ill nocte, qui cum Psalmista loquitur confidenter, Lavabo per singulas noctes, lectum meum, et lacrymis stratum meum rigabo (Psal. VI, 7 ). Potest nox et tenebræ, pro tribulatione ct angustiis accipi. Unde et in alio Psalmo Super justi securitate 348 Propheta decantat : Per diem sol non uret te, neque luna per noctem (Psal. CXX, G ), id est, nee in prosperis, nec in adversis unquain de tuo moveberis gradu.

a Sed et spiritu meo in præcordiis meis, lie mane vigil3bo ad te. a LXX : c De nocte consurgit spiritUs meus ad te, Deus , quia lux judicia Ilia super terranI. a Volumus et Hebraicum sequi, et Vulgatam editionem non penitus praeterire, et hac rerum necessitate compellimur diverso ordine, atque ser- tnone versas intelligentias quaerere. Igitur quod dicitur, de nocte, juxta LXX, hujus capituli, ut diximus, principium est ; justa Hebraicum, finis su- periodis ; licet possit etiam justa LXX in fine accipi superioris testimonii, ut sit sensus : Desiderat anima mea ad te noc'e; et postea incipiat : Mane consurgit spiritus mens ad te, Deus, Ideo autem mane consurgit, quia Jux praecepta tua super. terram. Servans enim mandata tua, et illuminatus corum huuine, de quibus dicitur : Præceptum Domini lucidum, illuminans oculos (Psal. XVIII, 9) ), dormire nequeo, sed omni tempore te desiderans, meo ad te consurgo spiritu. Et hoc observandum, quod in nocte adhuc positi, animo desideremus. Dominum. Postquam autem spiritua noster iic præcordiis nostris tota se ad Deum mente conuuoverit. mane vigilemus ad cum, atque ut manifestius dicam, animae nox et desiderium, spiritui autem mam jungitur et vigiliæ. Porro spiritu in præcordiis sdis eviGilat ad DeUm, qui potest dicere :De profundis c/amari ad te, Domine ( Psal. CXXIX, i1).

( Vers. 10.) c Cum feceris judicia tua in terra, justitiam discent habitatores orbis. Misereamur impio, et non discet justitiam, in terra sanctorum illique egit, et non videbit gloriam DoMin!. » LXX : « Justitiam discite, qui habitatis super terram. Cessavit enim impius, el non discet justitiam super terra In; veritatem nOli faciet, auferatur impius, ut non videat gloriam Domim. » Dicamus primum juxta Hebraicnm, et si sensum Prophetæ voluerimus exprimere, tunc ad LXX interpretes transeamus. Quandiu non exerces judicia tua super terram, et nec bonis bona, nec matis retribuis mala, justitia tua, o Domine Deus, ignoratur in terra. Cum autem in judicii die pro quali- . tale operum unicuique reddideris qnod lucretur, tunc justitia tua cognoscetur in orbe terrarurn, 349 quæ prius apud incredulus videbatur injusta, ita ut unus sanctorum quoque diceret : Mei autem pene mo/i sum pedes, pene effusi sunt gressus mei : quoniam zelatus sum super iniquis, pacem peccatorum videns ( Psal. LXXII, 2 ). Adquod respondit Dominus . Misereamur impio; quod exceptis Septuaginta, omnes similiter transtulerunt. Et cst sensus : Magis impus misericordiam consequatur, et discat clementiam meam ; dum etiam ipse salvatur ł. Rursumque loquentiDomino, ex persona bUlnanæ irnpalientiæ propheta respondit : Et non discet justitiam. Estque sensus : Et quomodo poterit tuam nosse justitiam, si tantum elementiam fueri t expertus ? Redditque causas,quare eum velit Dei justitiam discere : quia in terra sanctorum inique gessit, et contra sanetos tuos jugiter dimicavit, deLet sentire tormenta. Rursumque Dominus sententiam temperans, Et non videat, inquit, sive non videbit gloriam Domini. Estque sensus : Sufficit ei pro universa pœna, quod me eum sanctis meis non videbit in mea majestate regnantem. Quidam hnpiluu, hoc est, RESA ( ), diabolum intelligi volunt, de quo in nono Psalmo scribitur : Increpasti gentes, et periit impius : nomen eorum deleati in æternum et in sæculum sæculi. Inimici defecerunt frameæ in finem, et civitates eorum destruxisti (PIal. IX, 6, 7;. Nos autem geueraliter impium vet pro peccatore, vel pro eo qui De! cultum noa laabrl, accipiamus. Juxta Septuaginta jubentur habitatores terrae justitiam discere. Omnis enim vir videtur sibi justus ; Deus autem corda omnium novit, qni reddet unicuique secundum opera sua ( Prop. xxi ). Et in aUo loeo ejusdem voluminis dicitur : Sunt viæ viri, quæ videntur rectæ ; novissima alllen. earum respiciunt in profundum inferni ( Prop. XIV, 12). Unde debemus justitiam discere, nec confidere iic proprio judicio. Est enim justus qui pereat in justitia sua (Eccle. VII), non quo justus sit, sed quo sibi justus esse videatur. Sin autem Christus factus est nobis a Deo saprentia ct justitia, sanctificatio et redemptio ( I Cor. t),quibus prær- pitur lit cognoscant justitiam, hoc jubetur ut Christum discant atque cognoscant.Propterea autem præcipio, ai', vobis ut discatis justitiam, quia ablatus cst impius ; et reguum itliu8 destructum est, qni quandiu regnabat 350 in terra, justitiam scire non poterat, nec facere veritatem. De qua alibi seribitur, quod gratia et vcritas- per Jesum Christum farta sit JoaM. XVII). Et qnia in terra veritatem non facit impius, auferetur ; non enim meretur Dominum videre regnantem. ,

(Vers. i 1). c. Domine, exaltetur manus tua, et non videant : videant, et confundatur zelus populi, et ignis hostes tuos devoret. » : c omine, excelsum est brachium tuum, et nesciebant, scientes autem confundentur ; zelus apprehendet populum ineruditum, et nunc ignis adversarios come- tJel. Hoc quod supra dixerat : Et non videbit » Domini, potest sic intelligi : Postulas, o gloriam propheta, ut non miserear impio, nc si misertus ejus fuero, incipiat nescire justitiam, qui in terra sanctorum inique gossit ; ego tibi respondeo, Ergone gloriam Domini non videbit? ergo non [Al. ergone] cernet triumphos meos, qui magis me debet videre regnantem, ut sciat quanto bono careat? et hoc pressius voce interrogantis legendum est. Ad quod propheta respondit : OOluine, exaltetur manus tua, ct extendatur ad percutiendum, ut te non vidcant impii, et tuæ gloriæ, ne ad pœniten- dum quidem, lumina perfruantur. Cui respondit Dominus : Videant magis ct confundantur, vet zelus populi, cel zelantes populi, et ignis adversarios tuos, id est, sanctorum populi, devoret atque consumat. Ignis autem pœnitentiæ, qui eo: um corda excruciet, qcod tatem Dominum perdiderunt. Potest hoc et super Judaeis intelligi, qui Christum brachium Domini nescierunt , cumque viderint eum atque cognoverint, quem patibuło affixerant, confundentur. Tunc ineruditus populus et nesciens legem Dei, zeli stimulis incitabitur, quando viderit nationes in suum successisse locum, et igne pœnitudrnis arserit, sive dolore supplicii, quando audie- tit illud quod (Matth.scriptum est: Ite in ignem æternum. qni præparatus est diabolo et angelis ejus xxv, 41).

(Vers. 12). « Domine, dabis pacem nobis : om- nia enim opera nostra operatus es nobis. » LXX : « Domine Deus noster, pacem da nobis : omnia enim reddidisti nobis. » Notandum quod postquam nobis opera nostra reddiderit, pacem daturus sit, et quomodo exponat causas, cur postulet pacem. 351 Pro cunctis enim operibus quæ operati sunt super terram, dicunt se sustinuisse tormenta, et justum esse ut post supplicia atque cruciatus, mise- ricordiam consequantur. Sive aliter : Quia venit mundi consummatio, et omnia quæ per prophetas locutus es, rebus expleta sunt, et reddidisti uni- versa quæ pollicitus es, tribue nobis pacem, quæ exsuperat omnem sensum.

(Vers. 13). « Domine Deus noster, possederunt nos domini absque te : tantum in te recordemur nominis tui. » LXX : Domine Deus noster, pos- side nos; Domine, extra te alium nescimus, no- men tuum invocamus. » Idcirco misericordiam quæsumus et pacem, quæ post cuncta tribuenda est, quia nos absque te domini pessiderunt, idola videlicet, vel dæmones idolis assi lentes; nihilque aliud postulamus, nisi ut digni simus post errores pluri- mos, qui tui nominis recordemur. Juxta LXX, qui dixerunt : Domine Deus, posside nos, hoc precantur, ut post pacem sibi redditam Dei possessio fiant. Quod quidem et de Sapientia legimus, quæ juxta Hebraicum loquitur in Proverbiis : Deus possedit me initium viorum suarum (Prov. VIII, 22), licet quædam exemplaria male 2 pro possessione habeant creaturam. Denique sequitur 1 : Ante onl- nes autem colles generavit me. Quomodo enim creaturæ gcneratio poterit coaptari, quæ magis possessioni congruit? Scriptum est in Deuteronomio : Nonne isle Pater tuus possedit te, et jecit te, et creavit le (Deut. XXXII, 6)? Et hoc considerandum, quod non dixerit, Dominus, sive Deus, possedit te, et fecit te, et creavit re; sed pater, ut clementia nominis austeritatem potentiæ mitigaret. Quodque sequitur : Domine, absque te alium non novimus, non excludit Filium, sed jungit Patri, neque enim dixit : « Alium non novimus, » sed « Extra te alium non novimus. » Cum amem dicat Filius : Ego in Patre et Pater in me (Joan. XVI, 10). extra Patrem noM novimus Fllium, quia in Patre cognoscimus eum. Denique et nomen illius nominamus dicentes in Oratione Dominica : Pater noster qui ea in caelis (Matth. VI, 9).

352 (Ycrs. 14). « Morientes non vivant, gigantes non resurgant. Propterea visitasti et contrivisti eos, ct perdidisti ornent memoriam eorum. » LXX : c Mortui cnim vitam non videbunt ; neque medici suscitabunt. Idcirco induxisti, et perdidisti, et tulisti omne masculum [Al. omnem masculinum] eorum. » Symmachus more suo manifestius : c Mur- tui non viviftcabunL; gigantes non suscitabunt. Propterea visitasti, et contrivisti eos, et disperdidisti omnem memoriam eorum. r Dicamus primum jutta LXX. Quæstio videtur esse difficilis, quomodo mortui vitam nun videant. Quæ sic solvitur, tan- C diu eos vitam non videre, quandiu mortui sunt. Quomodo si dicamus, Cæcus non videt lumen quandiu caecus est; sin autem receperit sanilatem, lu- neu aspiciet : sic et qui iniquitate mortuus est atque peccatis, antequam vivificetur justitia atque virtutibus, per cum qui dicit, Ego sum vita (Joan. inv, 6), vicere non poterit. Unde ct Deus vivorum dicitur, non mortuorum (Matth. XXII) : Anima enim quæ peccaverit, ipsa morietur (Ezech. XIII, 4). Legimus in Epistola duae ad Hebraeos scribitur ; Ne rursum fundamentum adjirianu" pænitentiæ ab operibus mortuis (lIehr. v, 1). Sil autem peccata appellantur opera mortua, quare e contrario vir- tutcs appellentur opera viva? Quodque sequitur, Necmedici suscitabunt, sensus perpicuus est, con- demnari tabulas poctaruln, qui ab Æsculapio jactant Virbium 2 suscitatum. Non solum autem hoc de mortuis, sed de omni infirmitale dicendum est, quod ahsque Dei misericordia nihil medendi ars valeat. Sed quomodo ? Nisi Dominus ædificaverit domum in vanum taboraverunt qui ædificant eam ; nisi Domius custodierit civitatem, fruatra vigilavit gui custodit eam (Psal. CXXVI, 1) : sic nisi Dominus languorem curaverit, in vanum laborant me- dict qni cupiunt sanare tanguentes; nihi Dominus custodierit sanitatem, in vanam custodiunt, qui cnam praecepta custodiendæ salutis propriis edunt libris ; semperque discendum est non solum in corporis, sed etiam in animæ sanitate. Benedic, anima mea, Domino, gui sanat omnes languores tuos (Psal. CII, ,).Porro qui peccato mortui perseverant, 353 ct nulla arte medicinæ possunt recipere animæ sanitatem, isti disperdentur et tollentur a DOloino, et quidquid robustum cst in eis, quod masculinum vocatur, penitus auferetur. Unde et Pbarao non vult interficere sexum femineum, qui per se fragilis est et facile interire potest, sed omnc masculinum; quod si adultum flleril, et in virilem ætatem pervenerit, difficulter occiditur (Exod. 1). Juxta Symmachum, mortui non vivifica- bunt, quia peccato mortui, alius vivificare nou possunt, nec pulchra est laudatio in ore peccatoris. Et gigantes, id est, RAPHAIM ( ), non suscitabunt alios, qui ipsi juxta Geneseos librum appel- lantur cadentes. Visitatque eos Dominus, ut et mortuorum et gigantium. omnis deleatur memoria. Solus cnim eat qui suscitat mortuus de quo dicitur : Sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius vivificat quos vult (Joan. v, 21). Possumus mortuos simulacra appellare hurninul" mortuorum, et Ii.. gantes dæmones, qui simulacris corum assident. Mcc terrere nos debet, quare LXX masculum, et cæteri interpretes memoriam transtulerunt, cum cisdem tribus litteris ZAI ( ) I, et CHAPH ( ), et RES (1) utrumque scribatur apud Hebræos. Sed quando memoriale (liciluns, legitur ZACHAR 4; quando masculum, ZOCROR. Et hac verbi ambiguitate dc- ceptum arbitrantur Saul, quando pugnavit contra Amalech et interfecit omne masculinum eorum (I Reg. XV). Deo enim præcipiente, uL deleret omnem memoriam I Amalech sub cœlo, ille pro memoria, hon tam errore, quant prædæ seductus cupi- dine, masculos interpretatus est, nesciens illud ApostoU : Nolite errare, Deus HOM irridetur (Galat. VI, 7).

(Vers. 15.) < Indulsisti genii, Dormine, indulsisti genti. Nunquid glorificatus es ? elongasti omnes terminos terræ. » LXX : e Adde eis mala, Domine, adde mala gloriosis terræ : longe fecisti omnes terminos terræ. » Mata-quæ LXX secundo posuerunt, in Hebraico non habentur ; sed quia supra dixerat, , Ideo induxisti et perdidisti, et tulisti omne masculum[A!. masculinum] eorum, euro- dem sensum seculi, addiderunt de suo, mala, ut qui gloriosi in terra sunt, malis duplicibus oppri- mantur. Porro juxta Hebræos multo aliter est sensus, et priori disputationi 354 congruens. Dixerat Dominus : Misereamur impio. Propheta responderat : Et ubi est justitia tua ? præsertim cum tanta mala ill sanctos tuos operatus sit. Ad qnod Dominus, Et MOM videbit, inquit, glorium Domini. Rursum propheta : Exaltetur manus tua ad percutiendum, et nun videant gloriam tuam, quam non merentur aspicere. Ad quod Dominus : Videant magis et confundantur. Rursum Propheta : Domine, pacem da nobis, et posside nos, qui tui nominis recordamur ; impii autem et superbi nou vivant, nec resurgant in gloria, sed contere omnem memoriam eorum. Causasque reddit, cur eos cupiat interire : Indulsisti genti, Domine, indulsisti genti, i nunquid glorificatus ea ? Et eat sensus : Saepe misertus es gentibus, id est, humano generi, etexer- cuisti in eas incredibilem clementiam, nunquid te cognoverunt? nunquid glorificaverunt nomen tuum ? nonne e contrario a te longe fAl. longius ] recesserunt ? Securitas enhn negligentiam, negli- gentia contemplum parit

(Veri. 16.) « Domine, in angustia requisierunt te, in tribulatione murmuris doctrina tna eis. » LXX :ic Domine, ill tribulatione recordatus sum tui, in tribulatione parva doctrina tua nobis. I Quia indulgens sæpe contemptus es, nee glorHi- catus;sed e contrario omnes a tua scientia recesserunt ; propterea, Domine, percute eos, ut ill augustia te requirant, ct iti tribulatione murmuris doctrina tua sit eis, quando tantum cis malorum pondus incumbet, ut ne clamare quidem audcant confidentur, sed dolorem suum silentio devorent. Juxta LXX, in tribulatione propheta Domini recordatur, juxta illu I quodin Psalmo dicitur : De tribulatione invocari Dominum, et exaudivit me in latitudine (Psal. CXVII, 5). Et in alio loco : Ad Dominum cum tribularer clamavi, et exauduvit me (Psal. CXIX, 1). Unde Apostolus loquitur : Tribula- mur, sed non angustiamur ; persecutionem patimur, aed non derelinquimur (1 Cor. IV, 12). Et in alio loco : Non sunt condignæ passiones hujustem- poris ad venturam gloriam quæ revelabitur in nobis (Rom. VIII, 18). Si auLem parva tribulatio docet, et emendat, et corripit, quanto magis magna, eum admonemur conditionis nostrae, et Dei potentiæ recordamur !

355 (Yers. 17, i8.) «. Sicut quae concepit, cnm appropinquaverit ad parlum, dolens clamat in doloribus suis : sic facti sumus a facie tua, ,Domine. Concepimus et quasi parturivhuuI, et peperimus spirtum. » LXX : « Et sicut parturiens, cum appro- pinquat ad partum, in dolore suo clamat : sic facti sumus dilecto tuo propter timorem tuum, Domine, in utero accepimus 2, et parturivimus, et peperimus spiritum salutis ture, quae fecimus super terram. a Sicut ad partum mulier appropinquans, dolore cogitur exclamare, sic nos in angustia requirimus te, et a facie foridinis tuae concepimus, et parturivimus 3, et peperimus, non carnis liberos, sed spiritus, ut tota in te mente credamus, ut quem per beneficia non sensianus, per tormenta discamus. Hoc quod LXX addideruRt, lie jacti sumus. dilecto tuo ; pro quo caeteri transtulerunt, lie: facti sumus a facie tua, Domine, obelo præno'andum est. nos- sumnus autem dilectumDomini Christum accipere, propter cujus timorem concipimus, ct parturimus, et spiritum salutis facimus super terram. POtest et hoc et Apostolicus vir dicere, quando populos erudit et imitatur apostolum Panlun) : Filioli mei, quos iterum parturio, donec Christus formetur in vobis (Galat. IV, 19). An dubitandum est quod Paulus apostulus spiritum salutis fecerit super terram, qui de Jerusalem usque ad Illyricum Evangelium prædicavit (Rom. XV), et quasi sapiens architectus fundamentum posuit, extra quod nullus alius potest ponere, qui est Christus Jesus (I Cor. III) ? Sive igitur legerimus, propter timorem tuum, Domine, in utero accepimus ; sive juxta HeiJraicunl. a facie tua, Domine, concepimus, et in utero accepimus, utrumque ad id pertinet, ut ex timore et recordatione Domini sermonem concipiamus Dei, et illuminetur cor nostrum dicentium : Signatum est super MOt lumen vultus tui, Domine (Paed. IV, 7); et, Ostende faciem tuam, et salvi erimus (PIal. Lxxix, 4).

c Salutes non fecimus in terra:idco non ccci- derunt habitatores orhis. r LXX : c Non cademus, sed cadent habitatores terræ. I Diversa interpretatio necesse est ut diversum babeat et sensum. Juxta Hebraicum hoc dicitur : Quia nihil dignum tua fecimus misericordia, propterea impii non corruerunt, sed usque 356 hodie prævalentet poa- sident tetram. LXX autem hoc asserunt, quod facientibus sanctis spiritum salutis super terram, qui terrae habitatores sunt corruant, licet inter orbem, qui Hebraice THEBEL (nn), et Græce dict- tur οίϰουμένη , ac lerram, multa diversitas sit. Cadent ergo quicunque habitationi terras se dederunt, et in terrenis operibus fila radice fundati sunt ; et non cadent qui sedent in orbe terrarum et requiescunt in Ecelesia, quae habitaculum Patris, et Filii, et Spiritus sancti est.

(Yers. 19.) c Vivant mortui, interfecti mei resurgant ; expergiscimini et laudate. qui habitatis ill pulvere. quia ros luminum ros tuns, et terram gigantium detrahes in rulnam. r LXX : c Resur- Rent mortui, et resurgent de sepulcris, etlætabun- tur qui sunt in terra. Ros enim tuus sanitas eorum, terra autem inpiorum cadet. » Sanctis parlurien- tibus et parientibus spiritum, et habitatoribus terrae corruentibus, quia salutes non fecerunt in terra, hi quos in Christo mortuos Apostolus vocat, et propter nomen Domini interfecti sunt, resurgent in gloria (1 Thess. iv). Et quia mors eorum somnus est, uequaqnam juxta LXX resurgere, sed expergisci et evigilare dicantur. Unde et Lazarus qui evigilandus erat 1, a Domino dormiens appellatur (Joan. XI). Onmes igitur martyres et sancti viri, qui pro Christo fuderunt sanguinem, et quorum fuit tota vita martyrium, resurgent et evigilabunt atque laudabant Deum Creatorem suum, qui nunc habitant in pulvere, de quibus in Daniele scriptum est : Multi dormientium in terræ puluere resurgent, hi in "itam æternam, hi in opprobrium, et confusionem sempiternaml (Dan. XII, 1). Et in Joanne Evangelista legimus : Veniet hora, et nunc est, quando qui in a puleris sunt audient vocem Filii Dei, et qui audierint virent, et eyredientur qui bona fecerunt in resurrectionem vitæ, et qui mala, in resurrectionem judicii (Joan. v, 28, 29). Ros enim Domini, juxta fabulas poetarum vincens omnes herbas' Pæonias, vivificabit corpora mortuorum. Et quomodo jaclis in terram seluinibus, ros paulatim crescere facit herbas, et ad fruges sui generis pervenire : sic Domini ros qui pro misericordia ponitur, ros erit luminum plurimorum, quod Ne- braice 357 dicitur OROTH ( ). Terram autum, id est, corpora Raphaim, gigantium videlicet et impiorum, Dominas in paenas detrahet sempiternas. Denique pro RAPHAIM ( ) soli LXX impios transtulerunt. Et quia supra legimus : Mortui vitam non videbunt, nec medicisuscitabunt, pro quo Aquila et SYlnmachus. Raphaim et gigantes interpretati sunt : quærimus quae erroris causa sit, ut pro RAPHAIM Hebraico, alii gigante,. alii medicos posue- rint. Verbum Hebraicum RAPHAIM si post RES pri- maro litteram sequentem habeat VAU, legitur Ro- PHAIM [ Al. ROSIM 1 ( ) et significat medicos ; sin amem alisque VAU littera scribatur, legitur RAPHAIM, et transfertur ill gigantes. Simulque quia supra dixerat: Mortui vitam non videbunt, ut manifestius demonstraret non dici ibi de mortuis lege naturae, et separatione aniæ ac corporis; sed de his qui peccato mortui sunt : nune e contrario dicit ad Deum : Vivent mortui tui, qui interfecti sunt propter te, qni non absolute mortui, ut LXX transtulerunt ; sed juxta Hebraicum ubi dicitur JEJU METUECA ( ), mortui tui appellantur.

c Vadet populus meus, intra in cubicula tua, claude ostia tua super te : abscondere modicum ad momentum, donec pertranseat indignatio. Ecce enim Dominus egredietur de loco suo, ut visitet iniquitatem habitatoris terrae contra eum, et revelabit terra sanguinem suum, et non operiet ultra interfectos |suos. » LXX : c Vade, populus meus, ingredere cubicula tua, claude ostium tuum : aba- condere pailulum quatulumcunque, donec pertranseat ira Domini. Ecce enim Dominus de sancto inducet iram super habitatores terne, et revelabit terra sanguinem suum, et non abscondet ultra in- terCectos. » Supra de sanctis dixerat, Resurgent Mortui, et resurgent qui ill sepulcris sunt ; ros euim a te sanitas eorum est : et e contrario de impiis, Terra autem impiorum cadet ; nunc ad sanctos loquitur, Quia vobis resurrectio repromissa est, donec in peccatores et impios ira Dei (desæviat : ingredimini in sepulcra vestra, et abscondite vos, breve enim tempus est donec Dei pertranseat indi- gnatio. Siquidem egreditur Dominus de loco suo, quia misericors et miserator Dominus, et clementissimus pater filios negligentes fcrire compellitur, et quodammodo de sua sententia commutari, lit visitet et inducat iram suam super habitatores terræ, 358 de quibus dicitur in Osee : Maledictio et mendacium, et odulterium, et furtum effusa sunt super habitalore. terræ (Osee, IV, 2 ), Et in Apocalypsi tertio legimus : Væ super Irabilatore. terræ (Apoc. VIII, 15). Porro justi, licet videntur in terra, tamen conversatio eorum in cœlis est, qni possunt dicere : Advena ego sum ill terra, et peregrinus sicut omnes patres mei (Psal. XXXVIII, 13), et fruuntur habitatione Altissimi, de quibus sanctus loquitur : Qui habitat ill adjutorio Altissimi, ite protectione Dei cœli commorabitur (PIal. xc, 1). Tunc revelabit terra sanguinem suum, de quo Deus loquitur ad Cain : Vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra, quæ aperuit os suum, III susciperet sanguinem fratris tui de manu tua (Gen. IV, i0, i 1). Potest et hoc de martyribus intelligi, qui pro Christo fuderunt sanguinem , et sub altari Dei clamitant : Usquequo, Dondne, non ulcisceris sanguinem nostrum de his qui habitant super terram (Apoc. VI, 10)? De quibus et Moyses dicit in Cantico : Sanguis filiorum ejus vindicabitur et uleiacelur, et retribuet vindictam inimicis (Deut, XXXII, 43). Hunc sanguinem terra quae susceperat, revclabit, ct interfectos Dommi nequaquam operiet ; sed producet in publicum ad condemnationem eorum qui martyres occiderunt. Hoc de simplici restarrectione intellectum sit. Præcipitur autem juxta anagogen populo Dei, ut ingrediatur cubicula sua sive cellaria, ταμεια 1 quippe utrumque signi. ficat : ut claudat juxta Evangelicum præceptum ostium cubiculi sui ( Matth. VI), et dicat cum Propheta : Pone, Domine, custodiam ori meo, et ostium munitum labiis meis (Psal. CXL, 3). Et absconJatur paululum quantulumcunque, donec pertranseat ira Dumini, nt nihil gloriæ causa faciat; sed fruatur bono conscientiæ, ct solum judicem exspectet Deum. Sunt autem cellaria quae claudenda suut et abscon. denda ab his qui divites facti sunt in operibus atque sermonibus, prudentia, temperantia, fortitudo, justitia, ut nesciat sinistra quid faciat delte- ra, . ut Legis et Prophetarum, et Evangelii opibus perfruamur. Quod autem omnes dies vitae nostrae breves sint et parvuli ( Al. parvi ], Jacob excedens annos centum loquitur: ParM sunt et pessimi dies mei (Gen. XLVII, 9). Ira autem Domini transitura illa eSI, quam thesaurizant sibi, qui nolunt agere pœnitentiam ; quæ postquam transierit, nequaquam cellaria ultra claudentur, sed implebitur quod scriptum est : Nihil occultum 359 quod non re- lJelubilur, et absconditum quod non manifestetur (Lut. VIII, 17). Quodque sequitur: Ecce anim Dominus de sancto inducet iram suam : illud siguHicat, quod a sanctis Dei Ira incipiat, vel omnis illius ultio I justa sanctaque sit, non de mentis perturbatione descelulens, ut in hominibus solet; sed studio cor- rigendi. Terram autem habitatorum illam reor, de qua scriptum est : Audiat lena sermones oria mei (Deul. XXXII, 1); et: Auribus percipe, terra (Isa. I, 2). Et iterum : Terra, terra, audi sermonem DORlin; (Jerem. XXII, 29). Quomodo enim qui in terra habitant, sic qui ia carne sunt, Deo placcre non possum ( Rom. VIII). Terra autem in hoc loco significat animam quæ vivit carnaliter. Et revelabit sanguinem suum, si quempiam scan- dalizaverit, et cum Cain meretur audire : Vox san- guinis fratris tui clamat ad me de terra, quæ aperuit os suum, ut susciperet sanguinem fratris tui. Omnis igitur sanguis ill die judicii requiretur, nec abscondet terra sanguinem suum ; et interfectos quos occidit, vel volens, vel per neglientiam, producet in medium.

(Cap. XXVII. — Vers. t.) < In Jie illo visitabit Dominus in gladio illO dure, et grandi, et furti super Leviathan serpentem vectem, et supcr Leviathan serpentem torlUOSUnl, et occidet cetum qui est en mari. » LXX : « In die illa inducet Deus gladium sanctum, et magnum, et fortetn, super draconem co- lubrun. fugientem, super draconem colubium tortuosum, et occidet draconem qui est in mari. a Tradunt Hebraei diabolulu. id est, criminllorelu, quod Græcum nomen est, Hebraice appellari SATAN ( ), hoc est, adversarium. Unde et in Zacharia dicitur : Stabat Satan, id est, adversarius, a dextris ejus III adversaretur ei (Zach. III, 1). Appellaturque et BELIAL ( ), Ill est, apostata, prævaricator, et absque jugo. Unde et Apostolus : Quæ, inquit, communicatio Christi ad Belial (11 Cor. v!, 15)? et ubicunque LXX ponunt filios pestilentiæ, in Hebraico scriptum est, filii Belial. Unde et illud quod in Psalmo canitur de mysterio Salvatoris : Filius iniquilali. MOM apponet nocere ei (Psal. LXXXVIII, 23), in Hebraico dicitur, filius Belial. Appellaturque et aliis nominibus, ut in alio Psalmo scriptum est : Super aspidem et basiliscum ambulabis, et conculvabis leonem et draconem (Psal. XC, 13) Qui draco proprie in Hebraico sermone appellatur . LEVIATHAN ( ). Ipse est magnus cetus, de quo, qnod a Christo ra- pienuus sit, 360 mystico in Job sermone narratur : (cap.XL,vers. 20-24). Qui magnum cetum capturus est; nam et ibi pro ceto, Leviathan ponitur; et iterum:Adduces autem draconem in hamo, circunldabi, capistrum naribus ejuas statimque : Hoc eat principium plalmali, Domini quod factum cat, ut illudatur ab angelis ejus. Et in Psalmo : Hoc mare magnum et spatiosum ; ibi reptilia quorum non eat numerus , animalia parua cum magnis. Draro iste quem formasti ad illudendum ei (PI. CIII, 25, 26). De hoc et in Apocalypsi scribit Joannes : Facta eat pugna in cœlo; Michael et angeli ejus bellabant cum dracone, et draco pugnabat et angeli ejus, et MOM prævaluerunt. nec locus inventus eat eia ill cœlo (Apoc. XII, 7 et Icqq.). Et : Missus est draco magnus, co/uber anti- quus, qui uocatur diabolus et Satanas, qui errare facit orbem terrorum universum; missusque est ill terram, et angeli ejus cum co; ibique dicitur : Missus eat accusator fratrum nuslrorunl, qai accusabat eos coram Deo nostro (Ibid., to). Illudque notandum quod in Psalmo et in Jub, propterea factus dicatur draco, hoc est, Leviathan, ut illuderetur ei ab augelis. Unde et apostoli accipiunt potestatem, ut calcem super serpentes et scorpiones, et super omnem virtutem inimici (Luc. X). Quia igitur ab eo luco ubi scriptum est, Ecce Dominus dissipabit terram, et nudabit eam (Supra, XXIV, 1), sive juxta LXX : Ecce Dominus disperdet orbem terrarum, et desolabit eum, usque ad praesens capitulum, contra orbem in consummatione mundi judicium prædicatum est, et novissimus inimicus destruetur mors (1 Cor. XV): propterea adversum diabolum extrema sententia est, ut inducatur super eum gladius sanctus, et magnus, et fortis, sive jutta Hebraicum et rcliquos interpretes, gladiusdurus. Non enim ut LXX arbitrati sunt CADESA ( ) dicitur, qnod si esset, sanctum sonaret; sed CASA ( ), quod proprie transfertur in durum. Unde et Cia pater Saul, durus appellatur. Gladium autem sanctum, sive durum, ab ejus sensum qui patitur, quidam nostrorum intelliguntVerbum Dei, de quo dicit Apostolus : Vivens autem Dei sermo et efficax, et acutus super omnem gladium ex utraque parte acutum (Hebr. IV, 12). Unde et in alio loco de ore Salvatoris gladium Lici- pitem exire tegimus (A pac. XIX). Cum autem ill fine mundiadversum Leviathan, qui in principio Geneseos appellatur serpens prudentissimus super omnes bestias (Gen. III, ł), quae erant in terra, gladius sanctus sive durus, et magnus, 361 et fortis fuerit in- ductus, fugiet qui nunquam fugere consueverat, nesciens illud scriptum : Quo vadam a spiritu tuo, aut a facie tua quo fugiam (Psal. CXXXV III, 7)? Pulchre quidam poeta in Gigantomachia de Encelado lusit : Quo fugis. t Encclade ? quascumque accesseris oras, Sub Deo semuer eris. Iste autem Leviathan coluber fugiens, in Hebraico dicitur BARI ( ) I, quod Aquila interpretatus est vectem, Symmachus concludentemThcodotio robustum. Vectem autem sive claudentemputo appellari, 'uod multos suo carcere clauserit, et propriae subje- cerit potestati, nihilque in se rectumhabet, et idcirco dicitur tortuosus, lice imitari potest virgam Domini, de qua scriptum est : Virga direction;" virga regni tui (Psal. XLIV, 7). Quem Dominus interficiet spiritu otia sui (II Thess. II), habitatorem quon- dnm maris, salsorum et amarorumfluctuum. Qui die cunt diabolumacturum poenitentiam ct veniamcun- secuturum, interpretentur uobis quomodo hoc accipiant, quod scriptumest; El interficiet draconem gui est iri mari, sive cetum. Secundo enim IOCO in præsenti capitulo, in Hebraico non appellatur Leviathan, sed THANNIN ( ) 3, quod proprie cetum sonat. Uude Hebræiautumant Leviathanhabhare sub terra et ill æthere : Thanniim vero iu mari, quae Judaica fabula est. Quodque dicitur in extremo hujus capi- tuH, in dia illa, Eusebius priori jungit capiti, ne sequens prophetia huic tempori coaptetur ; Hebræi autem et cæteri explanatores sequenti,qnod nunc proposituri sumus.

(Vers. 2, 3.) « In die illa vinea meri cantabit ei. Ego Dominus qui servo eam, repentepropinabo illi ; lie forte visitetur contra cam, nocte et die servo cam. » LXX ; «III die illo vinea bona desiderium ejus, ut princeps illius sit. Ego civitas fortis, civitas quæ oppugnatur : frustra potum dabo illi. Capicntur euim nocte, dic autem cadet murus. » Mulium Hebraicum in hoc luco a LXX editione discordat idcirco singula ut proposuimusdisseramus. Vinca de qua supra loquitur Isaias, Vinea facta eat dilecto in cornu, iri loco uberi, quæ de heat intelligi, ipso docente discamus[Al. dicamus]. Vinea enim Domini Sabaoth domus 362 eat Israel (Isa. v, 1), de qua ill Psalmo canitur : Vineam de Ægypto transtulisti, etc. (Psal. Lxxix, 9). Huic et ner Jeremiam propinat calicem meracissimum (Jerem. xxv). Cum enim misiessetl eum ut potionaretomnesgentes, et huic se propheta libenter obtulisset officio,primum inc- briare Jubetur JeruSalelll. Unde dicit : Decepisti me, Domine, et deceptus sum (Jerem. XX, 7). Bibet igitur Jerusalem, et propinaturci meraca potio, ut planetum discat et fletum. Dicitque se Dominus multo cam tempore custodisse, et locum dedisse pœnitentiæet quia converti noluerit, subito inebriandam. Hoe enimdicit diebus egisse vel noctibus, ut ipsius semper auxilio servaretur. LXX autem eamdem put- chram appellant vineam, iti qua fuit Lex et Prophetæ, sacerdotiumet pontificium, et De! notitia, dicente Scriptura: NotusinJudaea Deus,inIsrael neagnum nomen ejua (Psal. LXXV, 1). Quod alii putant, juxta editionem eorum ad Ecclesiam pertinere, quo nihil est pulchrius, et de qua dictum est : Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei (Psal. LXXXVI, 3) : quæ princeps est genitricis suæ, et dicit in Cantico canticorum : Filii matris mete pugnaverunt adversus, DIe (Canl. I, 5); ct loquitur : Eoo eivitas firma, civitas qua oppugnalur. Pulchreque oppugnatur diliL, non expugnatur. Statimque jungit de Synagoga, quæ de capite versa est in caudam : Frustra ei potum mearum tribuo doctrinarum, capicLur enimin tenebris erroris sui. Et quia apertam lucem non recepit, per diem corruit murus ejus, id est, omne quod sibi putabat auxilium, nullusque exit adversariorum qUi non capiat cam,quod de contrariis debemus intelligere potestatibus.

(Vers. 4, 5.) c Indignatio non est mih! : quis dabit me spinam ct veprem in prælio? Gradiar super eam : succendam eampariter. Au potius tenebo fortitudinem meam? faciet pacem mihi, pacem faciet mihi.» LXX : « Non eat quae non apprehenderit eam. Quis ponet me custodem stipulæ in agro? propter adver- sariam hanc repuli eam. Idcirco fecit Dominus omnia quæ disposuit ; combusta sum; dicent habi- latores ejus, Faciemus pacem illi, faciemuspacem ei. » Juata Hebraicum hic census est : Ego qui dicbus et noctibus semper meam vineam 363 conser- vav!, ne exterminaret eam aper de silva, IIC bestiæ devorarent, nunquid indignationemnun baheo, et nescio ferire peccantem, et reddere unicuique quod meretur? Ubi Aquila posuit spinam, et veprem, in Hebraico scriptum est SAMiR ( ) et SAITH ( ), quod adamantem, et loca sentium plena significat. Unde dicit : Quis me docebit ut durus sim, et meam vincam clementiam, et in prælio atque certamine truculentus incedam; ut gradiar super vineam, quam ante'servavi, et succendam eam quam meo sepseram muro? An potius id aget fortitudo mea, ut iram differam, ct salvem eos Evangelii clementia, qui nequaquam sunt Legis auctoritate servati? Έμϕατιϰω̃ς autem justa Hebraicum legendum est: Quis IDe faciet durum atque crudelem, ut vincam naturam meam? hoc quippe in deserto significatur et in spinis : ut eam quasi in prælio conteram atque succendam, quam semper mea diligentia custodivi. An potiu. tenebo fortitudinem meam, quam Christum esse non dubium est, et de qua legimus , Christus Dei virtus et Dei sapientia (1 Cor I, ii), ut ipsa mihi pacem faciat, ct nundum reconciliet? Juxta LXX hic esi sensus, ut ex persona accipiamus Ecclesiæ : Ego civitas firma, civitas multis vallata hostibus, quae frustra dedi pocula inimicæ meae Synagogæ. Capietur enim nocte, et corruet murus ejus, nullaque erit de adversariis potestatibus, quæ non apprehendat eam. Rursum loquar : Quid mihi prodest custodire eam, quæ stipulam in se habea!, non frumenta; quae ita 1 inculta est, ut veprium plena sit et spinarum, qnam salvare volui? Sed quia hostiliter mecum agit, recessi aea. Dixeruntque in me et ex me Apostoli : Vobis quidem oportebat primum loqui verbum Dei:aed quoniam repulistis illud, et indignos vos judicastis æternæ vitæ, ecce convertimur ad gentes (Act. XIII, 46). Idcirco faciet Dominus qnod minatus est, ut omnes in ea ardeant Romano igne circumdati. Vel certe ardeant vitiis atqne peccatis, ne possint ardentia diaboli jacula resliuguere. Omnes enim adulterantes quasi clibanu. corda eorum. Et illi (Jui prius habitabant ill ca, postquam clamave- tiut, caNta est civitas atqne succensa, dimittent eam, et reconciliantes 364 mundum [AI. immundum] Deo, dicent : Faciamus pacem illi, pacem faciamus ei, hoc est, Christo, semper scribentes in Epistolis suis : :. Gratia vobiscum et pax a neo Patre et Christo Jesu Domino nostro (1 Cor. I,3). De quibus in boc eodem propheta legimus : Quamspeciosi pedes evangetizantium pacem (Isa. LII, 7) ! Quidam hunc locum ad Ecclesias referunt, quod custodiantur quidem a Deo, sed multi in eis fructus non faciant , et propterea boni doctoris succendantur ardoribus, ut clamitent et confiteantur errorem suum, et postea pacem faciant Deo, qui vere appellentur filii Jacob.

(Vers. 6.) c Qui egrediuntur de radice Jacob, florebit et germinabit Israel : et implebunt faciem ombis semine. I LXX : c Qui veniunt filii Jacob : germinabit et florebit Israel : et implebit orbem terranum fructus ejus. D Postquam apostoli in tuto orbe Evangelium prædicantes, dixerint: Faciemus pacem Christo, pacem faciemus ei, qui in excelsis fuerint de semine Jacob, et in apostolicam perve- nerint dignitatem, appellabuntur filii Jacob. Tune gernliunbil. et florebit Israel, videns doctrina filiorum suorum universum orbem esse completum, et anu- lisse fractus uberrimos, quos in Judaea manens non attulerat.

(Yers. 7.) < Nunquid justa plagam percutientis se, percussit eum : aut sicut occidit interiectos ejus, sic occisus est ? » Locus iste dupliciter intelligitur. Ant contra Jerusalem, ut dicat eam non ila a Deo esse percussam, ut ipsa percussit Christum et apostolos ejus : aut contra gentium muhiuHlineln, quod illis persequentibus et effundentibus sagui- nem Christianum, apostoli et apostolici viri nihilominus salutis eorum curam habuerint et reconei- liaverint eos Deo.

(Vers. 8.) c In mensura contra mensuram cuM abjecta fuerit, judicabis eam. » LXX : c Rixans et esprobrans emittet eos. > Juxta Hebraicum hic sensus est : Sicut fecit Jerusalem, sic recipiet, et juxta mensuram qua mensa est, remetietur ei. Tuncque cumulatam mensuram recipiet, quando judicii tempus advenerit et abjecerit eam Deus. Juxta LXX pendet ex superioribus quod dicitur. Non enim Israel sicut pfreussit, percutietur; nee sicut interfecit, interficietur; qui jurgabat contra apostolos, et ex- probrabat doctoribus suis, et praecipiebat 365 ne in nomine Christi loquerentur. Propterea Dominus abjiciet eos, et de suo expellet grege.

c Meditatus cst in spiritu suo duro per diem æstus. » LXX : f Nonne tu eras qui meditabaris spiritu duro interficere eos, spiritu furoris? » JUxta Hebraicum hoc dicitur: In mensura qua mensa est, Jerusalem recipiet : propterea Deus in spiritu suo duro atque vehementi meditatus est, sive locutus contra cam in die æstus, hoc est, in persecutionis tClupore, quando ardentior indignationis dies est atque pœnarum. Justa LXX, ad ipsam dicitur Jerusalem, sive ad Israel : Nonne tu eras quae in spiritu tuo durissimo atque crudeli, et in furore blaspbe- miarum tuarum, apostolos Domini atque doctores interficere cupiebas?

(Vers. 9.) « Idcirco super his dimittetur iniquitas domui Jacob, et iste omnis fructus, ut auferatur peccatum ejus: quia posuit onmes lapides altaris sicut lapides cineris allisos : non stabunt luci et delubra. » LXX : c Propterea auferetur iniquitas Ja- col, et haec erit benedictio ejus cum abstulero peccatum cjus, quando posuerit omnes lapides ararum contritos quasi cinerem comminutum, et non perse- verabunt arbores eorum, et ido'a. ) Causas reddit cur postquam Judæi in Dominum miserint manus, veniam consequantur, si voluerint agcre pœniten- Ham, ut impleatur Salvatoris oratio : IJatcr, ignosce eis ; quod enim faciunt, nesciunt (Lnc. XXIII, 34.). Propterea, inquit, dimittetur iniquitas domui Jacob, et auferetur peccatum ejus, ut mereatur benedictionem Dei, qui sibi maledictionem fuerat imprecatus, dicens : Sanguis ejus super uus, et super filios nostros, (MaUll. XXVII, 25) : quia per apostolos de stirpe Israel in toto orbe Evangelium se- minabitur, et destruetur idololatria, et cOIDluinuen- tur aræ usque ad pulverem, succidentur luci, delubra corruent, et Dei unius sub mysterio Trinitatis notitia prædicabitur .

(Yers. 10). c Civitas enim munita desolata erit : speciosa relinquetur, et dimittetur quasi deserta. Ibi pascetur vitulus, et ibi accubabit et consumet summitates ejus. » LXX : « Idola eorum succidentur, quasi lucus, et longe habitans grex dhniuetur sicut grex derelictus, et erit multo tempore in pascua, et ibi requiescent greges, et post multum tempus non erit in ea omne viride, quia exsiccatum est.» Jerusalem civitas quondam firma alique munita, quia 366 non suscepit patrisfamilias filium, sed dixit, Venite, occidamus eum, quia ille hœrus est, et nostra erit hæreditas (Matth. XXI, 38), desolata erit. Et quæ quondam fuit speciosa, de qua et in Ezechiele dicitur : Similam, et niel et oleum comedisti, et apeciosa facta es vehementer nimis (Ezech. XVI, 13), et in qua habitat ille de quo scriptum est : Speciosus forma prœfiliis hominum (Psal. XLIV, 3), relinquetur et dimittetur quasi deserluln, dicente Domino all apostolos : SICrgile. abeaulu. hinc (Joan. XIV, 31). Ibi pascetur vitulus, Romanus exercitus, de quo et in alio loco sub nomine apri dicLum est : Vastavit eam aper de silva et singularis ferus depastus est eam (Psal. LXXIX, 14). Et ibi accubabit et consumet summitates ejus sub metaphora vineæ et propaginum ejus, ut nihil in ea viride, nihil remaneat flagellorum, sed omnia consumat inimicus. Juxta LXX : Quia non rccepcrunt pastorem bonum, propterea erunt quasi grex derelicus, et patebunt morsibus bestiarum ; et nihil in ris viride remanebit,quia siccitas omnia possidebit.

(Vers. 11.) « In siccitate messis illius conterentur Mulieres venientes et docentes eam. Non est enim populus sapiens ; propterea non miserebitur eins qui fecit cum, et qui formavit eum, non parcet ei. » LXX : c Mulieres venientes a spectaculo, venite : non est enim populus habens iUlelliseu- tiam ; propterea non miserebitur eorum gui fecit eos; et qui formavit eos, non parcet. » Hoc quod dicitur, l » siccitate messis illius conterentur, pro quo beptuaginta interpretati sunt, non erit in ea quidquam viride, quia exuruit, juxta Hebraicum sequentibus copulatur; juxta LXX, priori sensui. Dicamus ergo primum juxta Hebraicum. Cum sicci- tatis et messionis Jerusalem, et ut apertius loquar, vastitatis tempus advenerit, de toto orbe synago- garum turba concurret, ut plangant Jerusalem et mala illius consolentur. Sive aperte de mulieribus loquitur, quæ nudatis pectoribus, sanguinautes feriunt lacertos, et implebitur [Al. impletur] Do- mini vaticinium : Filiœ Jerusalem nolite me flere. sed "Iangile super vos et super filios vestros (Luc. XXIII, 28). Magnaque infelicitas populi, a mulieribus lamentationis carmina discere; sicut reprehenso tuit populi Israel, quando in Judicum libro (Judic. IV), in manu mulieris Debboræ fecit salutent Dominus, et tetnpore vicinae captivitatis, lacentubus viris, Holda mulier prophetavit (7 V Reg. XXII). Propterea 367 autem mulieres longo conteremur itinere, imbecillitate, fame et squalore confectæ, et docebunt populum miserabilem, quia non est populus sapiens, nec intellexit Creatorem suum, qui neglectus ab eis atque contemptus non miserebitur facturæ, et non parcet creaturæ suæ.Juxta LXX,de Maria dicitur Magdalene, et alia Marta, et cæteris mulieribus, quæ primum viderunt Dominum resurgentem, et tenuerunt pedes cjus, ut ab co audire Meruerunt : Nolite timere. lle, nuntiate fratribus meis ut vadant in Galilœam et ibi mevidebunt (Matth. XXVIII, 10). De istis mulieribus multo priusquam nascerentur, prophelicus sermo prænuntiat, et vocat eas a spectaculo Dominicæ Passionis et Resurrectionis, ut Evangelium praedicent, et, juxta lie- braicuDl, doceant Jerusalem sive terram Israel, quod iste sit Dominus et Deus. Populo enim Israel non habente sapientiam illu tempore, quando passus est DOluinns, et impletum est vaticiniulu pro- phetale : Salvum me fac, Domine, quoniam defecit sanctus (Psal. XI, 1) ; et : Omnes declinaverunt si- mul inutiles facti sunt ; HOM cat qui fuciat bonum, noM est uaque ad unum (Pial. XIII, 4), vocantur mcc- Heres de spectaculo, ut quod ipsæ viderunt apostolis untient Israel autem de quo dictum est (Supra , I, 3) : J srael non cognovit me, et popu/us meus non intellexit, clementissimum Creatorem et factorem suum provocavii in amaritudinem, ut nequaquam ejus misereatur. Haec pie quidem dicuntur ; sed qumodo cum cæteris congruant, et consummationis mundi temporibus coaptentur, difficilis interpretatio est.

(Vers. ti.) « Et erit in die illa, percutiet Dominus ab alveo fluminis usque ad torrentem Ægypti.» LXX : « Et erit in die illa, concludet Dominus a fossa fluminis usque ad Rhinocoruram » Nisi junlisseL, ill die illa, per quod docemur,ea quae dicturus est superibus copulanda, poteramus quasi proprium capituli hujus sensum exponere ; nunc autem ad superiora referenda sunt omnia. Quoniam civitas munita desołata erit, et speciosa quondam relinquetur quasi desertum, 368 et ibi vitulus accubabit, et consumet propagines vineæ. et omnia siccabuntur,quoniam uon est populus habens intellectum, et propter stultitiam ejus, nullam a Creatore suo misericordiam consecutus est . Idcirco percutiet, sive concludet Dominus ab alveo vel iivo Huminis usque ad torrentem Ægypti, ut ill universa Judaea, quæquondam repromissionis terra fuit, nullus reperiatur sermo doctrinæ, nihil scientiæ Scri- pturarUlu, lie quibus et Apostolus loquitur : Ut non attendamus Judaicis fabulis et mandatis hominum, qui avertuntur a veritate (Tit. I, 14); et iterum : Sunt enim mulli et non subditi ac vaniloqMi, et sedu- clores, quos oportet redarguere, præcipue ex circum- cisione (Ibid., 10). Alveum autem, sive rivum fluminis juxta historiam Euphratem possumus dicere, sicut et in septuagesimo primo psalmo scriptum est ; Dominabitur a mari usque all mare et a flumine usque ad finem [AI. fines] orbis terræ (Pial. LXXI, R). Alii Jordanem putant. Et hoc notandum, quod ill Judææ terminis, fluvius appelletur 1; in Ægypti finibus, torrens, qui turbidas aquas habet, et non perpetuas. Pro torrente Ægypti, LXX Rbinocoru- ram transtulerunt, quod est oppidum in .Egypti Palæstinæque confinio, non tam verba Scriptura- ruIn, quam sensum verborum exprimentes. Quod autem nos diximus, percutiet, pro quo LXX συμ- ϕράξει, id est, concludet, transtulerunt, Aquila et Theodotic, ῥαδήσει interpretati sunt, quod sive virga percutiet, sive act virgam recensebit, numerum gregis sui, intelligi potest : ut non in malam, sed in bonam partem accipiatur.

Et vos congregabimini unus et unus, tilii Israel. » LXX : c Vos autem congregate unum et unum, filios Israel. » 0 tilii Israel, pro quo interpretatus est Symmachus, domus Israel, percussis adversariis vestris a rivo fluminis, usque ad torrentem .Egypti, id est, ab Euphrate usque ad Nilum, vos vel ipsi congregabimini ad tidem nomini unus et unus, quia Judæorum turba non credidit, per quod significat, paucos ex Judæis in Salvatorem Duminum crediturus. 360 Vel certe, o apostoli et apostolici viri, Judæorum multitudine non credente, vos de toto orbe, quos potuerhis, quasi oves morbidas referte ad caulas Domini, et congregate cas cum gentium populo, ut impleatur illud, quod Paulus apostOlus ct Barnabas loquuntur ad Judaeos : Vobis quidem primum oportebat annuntiare verbum Dei; aed quia indignos nos judicastis salute, ecce convertimur ad gentes (Act. XIII, 46).

(Vers. 13.) Et erit in die illa, clangetur in tuba magna ; et venient qui perditi fuerant de terra Assyriorum, et qni ejecti erant in terram 2 Ægypti ; et adorabunt Dominum in monte sancto in Jerusalem. » LXX : I Et erit in die itla, canent tuba magna; et venient qui perierant in regione Assyr!orum, et rui perierant ill Ægypto ; et adorabunt Dominum super montem sanctum in Jerusalem. » In hoc loco Judaei cassa sibi vota prolniuunt, quod in consummatione mundi, quando Antichristus e, ut dicitur ἠλειμμένος suus venerit, de Assyriis et de terra Ægypti dispersus populus congregetur, et veniat in Jerusalem, et ædificato templo, adoret Donainuo) Deum suum. Quod secundum litteram omnino stare non potest. Neque enim de Assyriis tantum et de Ægypto, sed de tuto orbe terrarum, 370 qui in Christum credituri sunt, voca- lIuntur. Ergo hoc significat, quod in novissima tuba, juxta Apostolum Paulum (I Cor. XV), omnes qni perierant in Assyriis et iii .Egypto ad Dominum veniant ; nec dixit omnes filios Israel, sed omnes qui perierant, per quod significat gentium multitudinem, qnod et idololatriæ, et magicis, ac plailosopbiæ artibus obligati, veniant ad fidem Christi, et adorent eum in Ecclesia. Tuba autem magna potest intelligi sermo evangelicus, de quo ct in hoc eodem propheta legimus : Super montem excelsum ascende, qui evangelizas Sion : exalta vocem tuam , qui evangelizas Jerusalem (Infra, XL, 9). Mons ergo sanctus et Jerusalem illa est, de qua sæpe diximus: Accessistis ad Sion montem et civitatem Dei viventis, Jerusalem cælestem, lit multorum angelorum millia; et Ecclesiam primitiorum, gui scripti sunt ill caelia (Hebr. XII, 2i). Hucusque de consummatione mundi dictum est ab co loco in quo exponere cæpimus : Ecce Dominus dissipabit terram, et nudabit eam (Supra, XXIV, 1), quod præsenti volumine couLinelur. Nunc adjuvante, ium inspirante uobis Christo, transeamus ad nonum, qnod alterius prophetiæ habebit eIordiuln.