Commentary on Isaiah

LIBER DECIMUS SEXTUS.

Egregia disertissimi oratoris sententia est, .'dices essem [Al. esse] artes, si de illis soti artifices judicarent. Ac ne a profanis tantum sumere videar exemplum, nimirum hoc illud est quod aliis verbis Propheta demonstrat : Beatu qui in aurea loquitur audientium ( Eccli. XXVI, 12). Qua felicitate tu, filia, Eustochium, me compotem esse fecisti ; nam cum anterioris libri præfatiun- culam legeres, in qua asserui, apostolus et evangelistas ea tantum de Septuaginta Interpretibus, vet suis, vel eorum verbis ponere testimonia, quæ cum Hebraico consonarent ; si qua autem ab aliis a Idita sun, omnino negligere : illico mihi non par- vam quæstiunculam detulisti, quod scilicet octo versus, qui leguntur in Ecclesiis, et in Hebraico hon habentur, tertii decimi psalmi, Apostolus usurparit, scribens ad Romanos : Sepulerum patens est guttur eorum 1 : linguis suis dolose agebant: Venenum aspidum sub labiia eorunl. Quorum os maledictione et amaritudine plenum est : Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem : Contritio et illrelicila. in viia eorum : Et viana paci, non cognoverunt ; Non est timor Dei ante oculos eorum (Rom. III, 13 seqq ). Quod cum audissem, quasi a fur- tissimo pugile percussus essem, coepi tacitus æstua- re, et stuporem mentis vultus pallore signare. Hebraeus, iuquaol, ex Hebræis, secundum legem Pharisæus, eruditusque ad pedes Gamelielis, aut gnoravit haec, aut eorum, qui lecturi erant, abu- sus est 668 ignorantia ( Philipp. III, 5, 6 ; Act. XXII, 3). Quorum alterum ineruditi, alterum callidi est all malitiam, nec ejus qui dixerit : Et si imperitus sermone, uon tamen scientia (II Cor, XI. 6) ; et iterum : In simplicitate et sinceritate annuntiavi vobis verbum (II Cor. I, 12 ). Tandem in me- met reversus, unius diei spatium postulavi, ut responsio mea nequaquam argumentum humani esset ingenii, sed fructus assiduæ lectionis. Itaque omnem Scripturam mente perlustrans, animadver- lit sicut omnis pcne ad Romanos Epistola de veteri structa est Instrumento, sic et hoc testiltio- nium I, de Psalmis et Isaia esse contextum, Nam duo primi versus, Sepulcrum patens est guttur torum ; linguis suis dolose agebant, quinti Psalmi sunt (vers. 11). Illud autem quod sequitur , Venenum aspidum sub labiis eorum, centesimi tricesimi noni Psahni est ( vera. 4 ).Rursumque quod dicitur , Quorum os maledictione et amaritudine plenum est, de nouo psahno sumptum est ( vers. 29 ). Tres autem versiculi a qni sequuntur, Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem ; Contritio et infelicitas in viis eorum ; Et viam pacis non cognoverunt, in Isaia propheta reperi, quos in decimo sexto explanationis ejus lihro, quem nunc dictare cupio, expositurus sum. Ułtimus autem versus, id est octavus , Non est timor Dei ante oculos eorum, in tricesimi quiuti psalmi principio est. Nec in hoc cuiquam videatur esse diversum, si qnod in suis locis numero dicitur singulari, ab Apostolo pluraliter dicatur, qui scribebat ad plurilnos, et ill unum sensum multa cogebat exempla. Arbitror so- lutam quæstionem tuam, et nostram regulam super translatione veteriS instrumenti concussam magis esse quam motam. Et non tam Apostolam de psalmo tertio decimo sumpsisse, quod in Hebrai- co non habetur, quam eos qui artem contexenda- rum intrr se Scripturarum apostoli nesciebant, quaesisse aptum lucum, ubi assumptum ab eo ponerent testimonium, quod absque auctoritate in Scri ptura positum nun putabant. Denique omnes Græciæ tractatores, qui nohis cruditionis suæ in Psalmos Commentarios reliquerunt, hos versiculus veru annotant atque prætereunt, liquido confitentes in Hebraico non haberi, nec esse in Septuaginta Interpretibus, sed in editione Vulgata, quæ Graece ϰοινη rlicitur, et in toto orbe diversa est. Sed jam tempus est, ut caepto incumbamus operi, reliqua persequamur.

(Vers. 3, 4. ) « Vos autem accedite buc, filii auguratricis : semen adułteri et fornicariae super quem lusistis ? super quem dilatastis os, et ejPci- stis lingnam ? » LXX: f Vos autem accedite huc, filii iniqui, semen adulterorum et meretricis in quo lusistis ? super quem aperuistis os vestrum, et super quo ejecistis lingnam vestram ? » Sublato justo, cujus sepultura in pace est, imo sublata ne medio, qui estis filii iniquitatis, (Joan. VIII), vos accedite ad me , et audite quae dicam. Quomodo enim qni facit iniquitatem, servus est iniquitatis, sic qui juxta Judam proditorem, lilius est perditio. nis, appellari potest filius iniquitatis. Deniqne scriptum est de Domnino Salvatore : Et filius iniquitatis non apponet ut affliga, tum ( Psal. LXXXVIII, 33), Pro iniquitate, siue iniquorum, qnod LXX transtulerunt, Theodotio ipsum verbum Hebraicum posnit ONENA ( ), quod nos juxta Symmachum, in auguratricem vertimus, quod scilicet semper Jerusalem, quæ est mater audientium, idololatriæ dedita fuerit. Quamobrem appellat eos semen adul- teri, sive adulterorum 669 ( de quibus dictum est : Et mæchabantur in lignum et lapidem [ Jerem. III, 9]) ac meretricis 1: haud dubium quin eamdem significet, de qua supra legimus : Quomodo facta est meretrix civitas fidelis Sion ( Isa. I, 21) ? Super quem, inquit, lusistis, conspuentes faciem ejus, barbamque vellentes; et super quem diłatastis ct aperuistis os veslrunl, et linguam ejecistis, dicentes ei : Samaritanus ea, et dæmonium habes (Joan. VIII, 48)? Et iterum : Iste non ejicit dæmonia, nisi in Beelzebub principe dæmoniorum (Matth. XII, 24); f t postea in passione : Crucifige, crucifig, talem (Luc. XXIII, 21). Et rursum : Sanguis ejus super nos et super filios nostro. (Matth. XXVII, 25) ; et alibi : Vah, gui destruis templum, II in triduo instauras illud! Alios salvus fecit, scipsum salvum facere MoM potest. Descendat nunc de cruce, et cre. dimus ei (Ibid. 40).

(Vers. 4, 5,) s Nunquid non vos tilii scelesti, semen mendax, qui consolamini in diis subter omne lignum frondosum, immolantes parvulos in lorren- tibus, subter imminenteQ [Vulg. emiuentes] petras? » LXX : « Nonne vos calis filii perditionis : semen inifluum, qui vocatis idola I subter frondosas arbores : immolantes filios vestros in vallibus in medio petræ? » Vos, inquit, ista fecistis, quæ præteritas sermo narravit. Qui estis filii Icelrrati, sive per- ditionls, quarlis fuit et Judas proditor, qni appellatus cst filius perditionis (Joan. XVII) : et senten ini- qunm sive mendax atque mendacii, qni delectamini in diis subter omni frondosa arbore, et immo- latis filios vestros in torrentibus. De quo et Regum ac Paralipomenon narrat historia, quod immolaverint diis filios suos, et in igne consecra- verint (IV Rtg. xv! et XVII). Quod quidemet Achab regem Israel, et Manassen regem Juda fecisSe. non est dubium, qni a parricidio liberorum ad prophetarum sanguinem pervenerunt, de quo et jn Osee : Immolate, ait, homines, vituli enim defecerunt (Osee XIII, 2). sive ut in Hebræo scriptum est: Immolantes homines I, vitulos adorati.. Et in psalmis ple- nius scribitur : Commixti sunt gentibus et didicerunt opera eorUnl, et servierunt sculptilibus eorum, et factum eat eia in scandalum. Et immolaverunt filios suos et filias suas dæmonibus, er effuderunt sanguinem innocelltem. rel inoxium : sanguinem filiorum et filiurum suarum, et immolaver unt sculptilibus Chanaan. Et infecta est 670 terra sanguinibus, et polluta ast in operibu. suis (Psal, cv, 55 et seqq.). Cum ergo manifesta sit laicloria, quod filii sint in- terfectores [Al. interfectoris] Christi ista facientes, occurrit quaestio, quomodo filii dicantur filii perditionis, adversum eos qui volunt esse diversas naturas : aliam quae perdita sit et mala, et salvari nequeat ; et aliam bonam, quae perire non possit. Si enim, ut illi putant, filii perditionis naturæ pessimæ sunt: quomodo inventum est quod prins perditum fuerat 9 Denique in parabolis pænitentium, ct ovis perdita de centum ovibus, et drachma quas edecem perierat, reperiuntur, et penitus filius invenitur, de quo avi majorem natu dixerat pater : late frater tuus perierat, et inventus est : mortuus erat, et revixit, (Luc. xv, 32). Nunquam enim perit, nisi qnod prius salvum fuit ; et nunquam moritur, nisi quod ante vixerat. Ergo isti qui nunc appellantur filii perditionis, sive iniquitatis ac sceleris, pro-. prio vitio dereliquerunt Dominum, et de filiis Domini, lilii perditionis esse cœperunt, dicente ad eos hoc eodem Propheta : Dereliquidtid Dominum, et ad iracundiam provocatis Sanctum Israel (Isa. 4). Possumus hæc secundum tropologiam, et super hæreticis accipere, qui filii perditionis sunt, et semen pessimum, sive mendacii. Ab initio enim mendaces sant, sicut diabolns, qui est pater ejus, qui est pater omnis mendacii. Isti vocant eos quos deceperunt ad idola, sive ad simulacra dogmatum suorum, subter frondosas arbores atque nemo- rosas, voluplales illis et delicias pollicentes, sive celantes impuritates suas. Unde et Adam postquam pecraverat, abscondit se in paradiso subter arborem, ne Dei pateret aspectui (Gen. III). Nec dubium f, quia istiusmodi perditionis filii, et semen ini- um, habeant plurimos filios quoscunque decepe- on et occidant in profundis vallibus, et in bara- impietatis subter immentes petras, qnae "per minantur ruinas, quæ pro diversitate mendacii, et varietate dogmatum perversorum, plures appellantur petræ. Nos antem unam habemus petram, quæ semper sequitur populum Dei, de qua bibebat quondam populus Israel, quando familiaritate Domini fruebatur.

(Vers, 6.) « In partibus torrentis pars tua ; hæc est 671 sors tua, et ipsis effudisti libamen, oblu- listi sacrificium ; nunquid super bis non inclignahor? » LXX : « Haec est pars tua, hæc est sors tua , et illis effudisti libamina et his praeparasti hostias. Super bis ergo non irascar? » Isaiæ temporibus conveniunt quae dicuntur. Omnes enim montes, valles, atque torrentes pleni erant cultu dæmonum, de quibus loquitur Jeremias , Quod patres ac filii ligna comportent, ignemque succendant, ut faciant chavonas militiæ cœli, conterentibus feminis atque miscentibus sianilæ adipem, ut Dominum ad ira- cundiam provocarent (Jerem. VII). Nullique dubium quin placentas significent, sive crustulas in manu artificis præparatas. Hoc enim lingua nostra chavonas sonat. De his ex Domini persona, prophetali spiritu, praecinebat Moyses in Cantico Deuteronomii : Irritaverunt me ill diis alienis, et ill abomina- tionibus suis ad iracundiam provocaverunt : immolaverunt dæmoniis et non Deo (Delli. XXIII, t6, 17), et hoc fecerunt propria voluntate, quia in nostro consistit arbitrio bonum malumve eligere. Denique liis qui se Deo virtutibus obtulerunt, dicitur : Elegit robis hæreditatem suam, pulchritudinem Jacob . quam dilexit (Psal. XLVI, 5). Et in alio loco : Facta est pars Domini populus ejus Jacob , funiculus hæreditatis ejus Israel (DeKI. XXXII, 9). Et in Actibus apostolorum refertur, quod in partem sortemque Pauli et Silæ plurimi se dederint. Qui ergo fuerint pars et sors Domini, sicut Levitae, habebunt partem Domini et dicere poterunt cum David : Pura mta Dominus (Psal. LXXII, 26). Quae possumus et super hæreticorum persona accipere ; ipsi enim dimisso cultu Dri, errorum suorum simulacra veneranlUf, et illis offerunt victimas ac libamina eJundunt, facientes abscOndite, quae turpe est etiam dicere, et captivas ducentes mulierculas oneratas peccalis, quae ducuntur variis desideriis, semper discentes, et nunquam ad scientiam veritatis pervenientes (II Tim. III). Cum igitur ista in utraque inpietate faciant impii, nonne justum est Dei contra eos iracundiam provocari?

(Vers. 7.) « Super montem excelsum et sublimem posuisti cubile tuum, et illuc asceutlisti, ut immolares hoslias. Et post ostium, et retro postem posuisti memoriale tuum. » LXX similiter. Quod in excelsis montibus collibusque diis gentium Israel hostias immolarit, et quasi procacissima 672 meretrix cunctis dæmonibus divaricarit pedes suos, sacra narrat historia : nullusque fuerit locus qui non idololatriae sordibus inquinatus sit, in tantum tit post fores domorum idola ponerent, quos domesticos appellant Lares 1, Pt tam publice quam priva- tim animarum suarum sanguinem funderent. Hoc errore et pessima consuetudine vetustatis multarum provinciarum urbes laborant : ipsaque Roma or bis domina in singulis insulis domibusque, Tutelæ simulacrum cereis venerans ac lucernis, quam ad tuitionem ædium isto apppellant nomine, ut tam intrantes quam exeuntes domos suas, inoliti semper commoneantur prroris. Hæretici quoque, quorum cor elevatur in superbiam, et qui ecclesiastica humilitate contempta, sibi excelsa promittunt, ascen- dunt dogmatum suorum montes sublimissimos, et illic suum dæmonibus cubile prostituunt. Et quia secundum Prophetam, conversi sunt retrorsum, imitantes uxorem Lot (Gen. XIX), mutantur in sta. tnam salis, habentes imaginem ecclesiasticæ condi- turre, et saporem penitus non habentes : qui pro- jiciunlur foras, et in nihil utiles sunt, nisi ut cunctorum pedibus conculcentur. Quamobrem monet Dominus in Evangelio, ut qni aratri slivan, tenet, post tergum non respiciat (Luc. VIII).

(Yers. 9.) « Quia juxta me discooperuisti, et suscepisti adulterum : dilatasti cubile tuum : et pepigisti cum eis [Vulg. addit fœdus] : dilexisti stratum eorum manu aperta; et ornasti te regi ( Vul, regio] unguento, et multiplicasti pigmenta tua. Misisti legatos <uos procul, et humiliata es usque ad inferos. » LXX : « Putabas quoniam si recessisses a me, plus aliquid haberes. Dilexisti darmientes tecum, et multiplicasti fornicationem tuam cum eis, multosque fecisti procul a te, et misisti legatos ultra terminos tuos, et humiliata es usque ad inferos. » Primum Hebraicum disseramus, quod in hoc loco multum distat a LXX. Ad qnam supra dixerat : Super montem excelsum et sublimem posuisti cubile tuum, et quasi meretricem arguerat, in introitu domorum et in locis tenebrosis, post ostia prostilutam, ut quicunque ædes vellet intrare, baberet ante oculos expositam voluptatem : eamdem nunc quasi uxorem adulteram arguit atque confutat, quod dormiens f AL dormiente se] cum viro, elam adulterum 673 susceperit, et discooperuerit pallium, imo dilataverit stratum suum, et fecerit pactum, quasi dotis instrumenta conficiens cum adulteris. Hoc autem dicit, ut ostendat quod non solum in agris et domibns idola coloerint, sed in templo qnoque posuerint simulacrum Baal, quod Ezechiel quoqne perfosso pariete vidisse se dicit (Ezech. VIII), Dilexisti, inquit, atratum eorum manu aperta, ut non erubesceres in peccato tuo, nec fornicationis euperes abscondere turpitudinem, sed tota libertate peccares. Et ornasti te regi unguento, et multiplicasti idola tua. Et est sensus : Varia ornamenta quæsisti, ut et visa et odore adulteros pro- vocares. Quod autem dicitur : ornastite regi unguento, dupliciter intelligitur : aut regi Deo, duro bis orna- ris quæ ille dederat, et idolis prostitueris : aut certe regi idolo Ammonitarum, qui appellatur Mo- loch, et in lingna nostra, regem sonat : quam juxta LXX in aliis locis Melchom legimus (Sophon. I). Et misisti legatos tuos procul, ut non solum in vici- nurum gentium idolis, sed et in longe positarum haberes studium lornicancli. Significat anton Babylonios deca et Ægyptios. Et humiliata es, ait, usque ad inferos. Non ea humilitate quae in laude est, sed qua Anunon sororem suam Thamar humiliaverat (11 Reg. XIII). Et revera Grandis humilitas, imo usque ad inferos præcipitatio, de luce et culmine castitatis ill tenebras lupanaris, imo in barathrum libidinum praecipitari. Cui dicitur in alio loco : Usque ad inferos deduceris. Juxta LXX, in bis quæ dissonant, hie mibi sensus videtur : Putasti, meretrix, quod si a me recessisses et junxisses te amatoribus luis, plus aliquid invenires? Cui et per Ezechiel loquitur Deus: Omnibus mere- fricibus dantur mercedes; tu autem dedisti mercedes, et in te perversum factum eat istud (Ezech. XVI, 33). Non solum enim nihil accepisti ab amatoribus tuis, sed eliam ea quæ a viro acceperas, perdidisti. Quodque sequitur : Dilatasti cubile tuum, et pepigisti eum eis, in LXX non babetur. Haec dilexit dormientes secum speculatores cæcos, et canes mutos, qni dormientes vident somnia vanitatis. Et multiplicavit fornicationem suam, tit non semel cum nno, sed frequenter et cum plurimis miscere- tur. 674 Propter quod mulos fecit a se longe recedere: Angelos qui in ejus praesidiis erant, vel sanctos viros qni ab hujuscemodi meretricis consortio recesserunt. Qnod quidem et de hæreticis possumus dicere, qui derelicto Dec, alIOS sequuntur errores 1, et putant se aliquid plus babere cum sequentes mendacia, perdiderint veritatem, et multiplicaverint fornicationem suam, non in uno dogmate, sed in pluribus, et fecerint a se Ecclesia- rum praeses angelos recedere : qui non contenti fornicatione vicina, mittunt legatos ultra terminos SilOS ad gentilium dogmata et errores gentium barbararum, ut novitate sermonum decipiant audientes.

(Yers. 10.) « In multitudine vitae tuæ laborasti, et non dixisti: Quiescam; vitam manus tuæ inve- nis'i, propterea non rogasti me [Vulg. silet me]. » LXX : « Multis itineribus tuis laborasti , et non dixisti, Desinam : confortata fecisti hæc, propterea non rogasti me. » Qui ambulat in via una et regia, non laborat, de qua per Moysen praecepit Deus : Via regia ambulabis, et non declinabis ad dexteram neque ad sinistram (Deal. v, 52). Una via cat reri- taus, quæ dicit in Evangelio : Ego sum ria, veritaset "ita (Joan. XIV, 6); et multæ mendaciorum viæ,s per quas nunc ambulasse arguitur Jerusdem, quarum viarum Deus scens differentiam, supra loquitur ad errantes : Non sicut vice meæ, viæ vestræ (lsa. LV, 8), quae dicunt Domino confitentes : De.. clinare fecisti vias nostras a viia tuis (Psal. XLIII, i9). Cognita igitur una via regia, videamus quæ dextrae vire sint et sinistrae, per quas prohibemur incedere. Via regia temperata [.4/. temperantia] est, nec plus in se habens nec minus. Verbi gratia, via recta et regia, prudentia est. Declinamus ad dexteram, si plus sapimus quum oportet sapere, et pro prudentia calliditatem diligimus, quia [Al. qua] serpens prudentior erat omnibus bestiis in paradiso (Gen. III) : Et tilii tenebrarum prudentiores sunt filiis luci. (Lac. XVI). Ad sinistramque diver- timus , quando stulti sumus, et minus sapimus quam necesse est. De quibus dictum est ; Dixit stultus in corde auo , Nun est Deus (Paal. XIII, t). Pietas quoque et vera religio, via regia est. Declinat I ad dexteram, qui superstitiosus est, et mere- tur audire, Ne sis mulluJt. justus (Eccl. VII, 17). All sinistram, qui negligit cultum Dei, et inter hædos hircosque numeratur. Liberalitas quoque 675 et dispensatio virtus maxima est, a qua declinat a! dexteram, qui parcus est, et non solum aliis, aed ne sibi qnidem trihuiL quod necesse est. Ad sinistram, qui comedit substantiam suam cum meretricibus, et dicit cum Israel: Manducemus et bibamus: crat enim moriemur (Isa. XIII, 13). Fortitudo etiam atque constantia via regia est, a qua declinat ad dexteram, qui temerarius et pertinax est : ad sillistram, qui formidolosus et pavidus. Unde vir sanctus per viam rectam gradi cupiens deprecatur : Deduc me, Domine, in via recta (Psal. CXXXVIII, 24) ; et ill alio loco : Notam jac mihi, Domine, viam in qua amnulem , quoniam ad te levavi oculos meos I (Psal. CXLII, 8). De istiusmodi via et alibi Scriptura commemorat : Quærite viam bonam , et ambulate in ea, et invenietis purificationem animarum vestrarum (Jerem. VI, i 6). Jerusalem ergo propterea humiliata est usque ad inferos, quia in multis viis laborabit4, neque dixit : Emendabo errorem pœni- tentia ; sed e contrario, Confortabor incepto, nec curabo sententiam commonentis : Acerte 5 pedem tuum a via aspera, et guttur tuum a siti (Jerem. II, 25). Denique sequitur : At illa respondit, 'Ανδρίσο- μαι, id est, Agam virililer, quod nunc verbo alio dicitur , Confortabor. Et quia fecit haec quae præteritus sermo narravit, ideo non est Dominum cie- precata, in suis magis viribus quam in Deo habens AducialD. Porro quod juxta Hebraicum ponitur : Vitam manus tuæ invenisti, propterea non rogasti, hunc habet sensum et intellectum : Quia rebus omnibus abundasti et affluxisti divitiis, ideo Domi- num neglexisti: quas divitias et Salomon habere detrectat, ne obliviseatur Dei (Prox. XXX, XXXI). Et ad Sodomam per Ezechiel dicitur : quia saturata sit panibus, propterea superbivisse (Ezech. XVI). Non solum autem divitæ, sed et paupertas probat hominem. Unde supra scriptum est : Probavi te in camino paupertatis (Isa. XLVIII, 10), in quo et Laza- rus probatus est pauper, qui egestatem simul debi- litatemque sustinuit (Luc. XVI).

(Yers. 11.) a Pro quo sollicita timuisti : quia mentita es, et mei non es recordata, neque cogitasti ill corde tuo? quia ellO tacens et quasi non videns, et one oblita es. r LXX: « Quem timens perterrita es, et mentita es mihi, nec recordata es mei. Neque posuisti me in mente tua, et in corde tuo. 676 Et ego te videns despiciam, et non me timuisti. » Quia plenis horreis habes fiduciam in divitiis, ro- gare me noluisit, indeirco timuisti plurimos. Non enim poteras dicere : Dominus auxiliator meus, et ego despiciam inimicos meos (Psal. XXVI, 1)? Quod et si contra mentis tuæ conscientiam dicere aliquando voluisti, mentita es. Quomodo enim me poteras invocare, quæ mei non hahebas memoriam, neque poteras invocare, quæ mei non habebas memoriam, neque cogistati unquam præcepta dicentis : Honora Dominum, et confortaberis, et absque illo nullum metus (Ecc/. x, 37)? Ego enim sum qui, juxta Symmachum et Aquilam, semper tacui pecceta tua, et scelera quæcunque faciebas. quasi uon vitJerclu, dissimulatione neglexi ut si non timore mei, saltem patientia ad Ine redires. Qui non oculis sed palpebris inter- rogo filios hominum. At tu econtrario oblita es mei, et audire meruisti : Oblita es legis Dei tui, et ego obliviscar filiorum tuorum (Osee IV, 6). Et iterum : Ipsi ambulaverunt contra me perversi, et ego ambu- tubo contra eos in furore perverso. Mens quæ in LXX cum eorde sociatur, non est scripta in Hebraico, sedquasi interpretatio addita, quid in Scripturis cor intelligi debeat.

(Yers. 12.) f Ego annuntiabo justitiam tuam, et anon proderunt tibia Curo clamaveris, tiabo justitiam liberent te congregati tui. LXX: « Ego annun- tiabo justitiam tuam et mala tua, quæ non prode- runt tibi. Cum clamaveris, eruant te in tribula- tione tua. » Qui semper tacui, et quasi non vide- rem tua peccata, neglexi, nequaquam ultra reticebo, sed dicam quod ante jam dixi : Tacui, nunquid semper tacebo? Et annuntiabo justitiam tuam, et opera tua. Quod per ironiam legendum est, velut si quis in sceleribus deprehenso dicat : Vide bona opera tua. Propter quod si quando tibi tribulationis tempus advenerit, et cæperis non ad idola quæ coluisti, sed ad caelum manus (endere, et Dei implorare auxilium, audiant te illi, et liberent te de periculo quos sccura coluisti. Quod ct per Jeremiam all eamdem loquitur Deus : Ubi sunt dii tuiquos feceras ? Resurgant, et salvam te faciant in tempore malorum tuorum (Jerem. II, 28). Pro eo quod LXX transtulerunt : Eruant te in tribulatione tua ; et 677 nos diximus : Liberent te machus congregati tui, Sym- proprie loquitur transtulit : Eruant te synagogæ tuæ. Ergo ad Jucdæos, quod eos synagogarum suarum turba tempore obsidionis liberare non valeat.

(Yers. 13, 14.) t Et omnes cos auferet ventus : tollet aura. Qui autem fiduciam habet me:. hæreditabit terram, et possidebit montem sanctum neum. Et dicam. Viam facite, præbete iter, declinate de semita, auferte offendicula de via populi me:. » LXX : t Istos enim omnes tollet ventus, et auferet tempestas. Qui autem sperant in me possidebunt lerram, et hæreditate consequentur montem sanctum lucum, et dicent : Mundas facite a facie ejus vis, et auferte offendicula de via populi mei. » Judæi de Babyloniis hæc asserunt prophetari, quod illis Dei virtute superatis, populus redeat in Judaeam, et possideat montem Sion, et omnia itineris impedimenta tollantur, nec ullius gentis patiatur insidias : quia Dominus planam fecerit viam populo suo. Et haec sub Zorobabel et Ezra imPleta contendunt. Nos autem jungentes superio- ribns quæ dicantur, hoc asserimus, quod omnia idola quæ cos non poterant Jihcrare, tollat ventus atque tempestas, et sint quasi pulvis, quem projicit ventus a facie terræ. Eos autem qui habuerint in Domino fiduciam, possessuros terram, de qua in hoc eudem Propheta lecturi sumus : Elevabit te ad uona terræ. Ex quo perspicuum est, hanc terram non deorsum esse, sed sursum. Ad quan sanctus, Domino elevante, conscendet, de qua crehro diximus : Reali mites, quoniam ipsi possidebunt terram (Matth. v, 4); et, Credo videre bona Domini in terra viventium (Psal. XXVI, 13). Mons autem sanctus Dei, ille intelligendus est, de quo ad Hebræos loquitur, qui scribit Epistolam : Accessistis ad Sion montem, et civilatem Dei viventis Jerusalem cælestem, et multa millia angelorum et Ecclesiam primitivorumqui scripti sunt in cœtis (Hebr. XII, 22, 23). Possumus terram et montem Domini, quem sancti possessuri sunt, et Scripturas sanctas intelligere, quas aufe- rendas a Judæis, Domino cOluminalur, dicens : Auferetur a vobis regnum Dei, et tradetur genti facienti fructus ejus (Matth. XXI, 43); ut inveniant in eis illum montem, de quo in boc eodem propheta (Isa. II), et in Michaea legimus : Erit in novissimis diebus manifestus mona Domini (Mich. IV, 1). Et ipse Dominus 678 praecepi Apostolis cunctisque doctoribus Ecclesiæ, ut quidquid asperum videretur atque difticile, sua interpretatione dissolvant, et intelligentiae viam praebeant, omniaque tollant de, medio scandala ut populus Domini absque ullo impedimento quod legit intelligat, et in Dei timore proficiat. De his viis et Joannes Baptista dict'bal : Parate uiam Domini, etc. (Matth. III, 3). Ubi nos posuimus ei persona Dei, et dicam, LX X posuerunt et dicent : hi videlicet qui possidebunt terram, et hæreditate consequentur montem sanctum Dei. Nec erunt. propria salute contenti : sed euam cæteros all docendum populos provocabunt. Symmachus hunc locum ita interpretatus est : Qui autem confidit in me, possidebit terram, et hæreditate coM- sequetur montem sanctum meum et dicet : Rectam uiam facite, ct rcliqua. Eo quod ipse qui terram montemque possiderit, caeterus instruat, ut viam Do'Mino parent.

(Vers. 15.) « Quia haec dicit excelsus et sublimis habitator æternitatis, et sanctum nomen ejus : in excelso et in sancto habitans, et cum contrito et humili spiritu; ut vivificet spiritum humilium ct vivificet cur contrilorulU. B LXX : < Hæc dicit Excelsus, et in excelsis habitans in æternum; Sanctus in sanctis nomen illi. Excelsus in sanctis requiescens, et pusillanimis dans patientiam et vitam hisqui corde contriti sunt. » Cœperat sermo propheticus contra populum Judæorum, quurum magistros appellavit speculatores cæcos, et canes mutos, et pastores ignorantes intelligentiam, et filios iniquos, et semen adulterorum atque meretricis ; host quae venit all Jerusalem, cui exprobrat fornicationem ejus, eo quod dilataverit cubile amatoribus suis, et susceperit cos manu aperta, et ornaverit se cunctis idolis et miserit legatos procul; ut peregrillis" quoque amatoribus frueretur. Qua increpatione finita, venit all eos qui confidunt ill Domino, et quibus ter- ram montemque promiserat possidendulu et quo- min reversioni iter jusserat præparari haud dubium quin apostolis at! quorum prædicationem lie utroque populo crediderunt. Unde a laudibus Dei incipit et quae de reditu pupuli sui pollicitus ait, sequenti sermone testatur. Hæc enim dicit Dominus excelsus atque sublimis, qui habitat in excelsis, et Sanctus ili sanctis, non loco, 679 sed merito eorum in quibus habitat, quorum unus dicit in Psat- mo : Exaltabo te, Domiue, quniam suscepisti me (Psal. xxix. 1). Et iterum : Exalture, Domine, qui judicas terram (Psal. XCIII. 2); nun quo Deus humanis sermonibus elevetur, sed juxta illud quod alibi dicitur : Dominus mihi factus eat in salutem (Psal. CVII, 2 l), etiam humilibus excelsus fiat : Qui superbis resisitit, et humilibis dat gratiam (Jac. IV, 6); ut eos elevet et habitet ill excelsis. Excelsus enim Dominus, e: humilia prospicit (Psal. CXXXVII, 6). Et in Evangelio angeli clamitant : Gloria in excelsis, Deo, et super terram pax (Luc. II, 14). Et rursum in Psalmis : Laudate Dominum de cœlis : laudate eum ill excelsis (Psal. CXLVIII, t). Et non solum Excelsus habitat in excelsis, sed ct sanctus in sanctis. Qui dicit in atio loco : Sancti estote ; quoniam ago sanctus sum (Levit. XI, 44). Et quomodo in perversam animaro non ingreditur sapientia, neque habitat in corpore subdito peccatis (Sap. I) : sic sanctus in sanctis habitat ; et ubicunque sordes fuerim, non potest habitare munditia, diceuLe sanctu ad Dominum : Tu autem in sancto habitas, laus Israel (Psal. XXVI, 4). Unde et nos in oratione audemus dicere : Pater noster, qui ea in cœlis, sanctificetur nomen tuum. Et in secundo psalmo tegimus : Qui habitat in cælis irridebit eoa, et Dominus subsannabit eoa (Psal. a, 4). Christus enim non in his habitat qui terreni sunt, sad ill his qni supercœlestes, qui enarrant gloriam Domini, de quibus dicitur : Exaudiat eum de cælo sancto suo (Psal. xix, 7). Et iterum : Cælum cœli Domino (Psal. con, 16) ; in quem sensum et Moyses fa- mulus Dei pari voce consentit : Ecce Domini Dei tui cœlum, et cœlum cœli (Deut. x, 14); quod utique nun more Judaico debemus accipere, ut Deus ullo claudatur luco et in caelo tantum habiLet, qui ubique diffusus est, et a quo omnia continentur : sed excelsa et coelos, sanctos merito intelligamus atque virtutes. Iste est enin. qui habitat in cœlo, de quo in Evangelio scriptum est : Nemo ascendit in cœlum nisi qui descendit de cælo, Fitius hominis qui est in cœlo (Joan. III, 13). Iste requiescit in sanctis et habitat ill humilibus ut in his qui contriti sunt spiritu. De quibus dicitur : Sacrif icium Deo, spiritus 680 contribulatus ; cur contri um et humilia- tum Deus non despicit (PIal. L, 1 9). Ipse pusillani- Inis dat patientiam, et in angustiis constituti, spe futurorum, tribulationem sustineant. Ipse dat vitam, utique his qni peccato mortui cranl. De quo dicitur : Apud le est fons vitæ (Psal. XXXV, 10). Qui loquitur in Evangelio ; Ego sant uia, ueritas et vita (Joan. XIV, 6).

(Yers. 16.) non in sempiternum litigabo, neque usque in finem irascar : quia spiritus a facie mea egredietur et flatus ego faciam.» LXX: « NOli iit æternum ulciscar in vos: neque semper irascar vobis. Spiritus enim a me egredictur, et flatum omnem ebo feci.» Dominus qui in excelsis habitat, et humilia respicit, cujus nomen cst sanctum, Et requiescit ill sanctis : qui sustental afflctos, et vitam tribuit. oppressis (Psal. CXII), hæc locutus est : Non semper irascar, nec juyilcr illdigllubor. Qui ad hoc percutio, uL emeudclu, idco oClido, ut. vivificem Misereor enim creaturæ meæ ; ct filiUS ipse condidi, in aeternum pcrire nou patiar. Spiritus quoque meus, qui ex me egredietur, sive qui,juxta Hebraicum, Aquilam, Symmachum et Theodotionem , cuncta circumdat (hoc enim significat περιειληθήσε- tac 1 et περιϬαλλεὶ), vegetator est omnium. Et flalum, sive pluraliter flatus (hoc quippe NASAMOTH sonat), ego feri, de quo alibi scriptum est : Omnia flatus, sive omne quod spirat laudat Dominum (Psal. cL, 6). De quo spiritu et natu in principio Geneseos scriptum est: Insufflavit Deus flatum vitæ, et factus est homo in animam viventem (Gtn. II, 7). Tale quid et Job loquitur: Spiritus Domini qui est in naribu. meis, et flatus Omnipotentis qui docet me (Job, XXVII, 3). Cum ergo a me egrediatur spiritus, et Datu atque inspiratione mea cuncta vegetentur ct vivant, non est justum perire eos in aeternum, qui meo flatu ac spiritu sustentantur. Quidam nostrorum hunc esse aiunt spiritum, quo omnis mundus inspiratur et regitur; et cuncta habent notitia Dei, quem juxta Stoicos insignis poeta scribens, a:t (Virgil. VI Æneid.) : Principio cœlum ac terras camposque liquentes, Lucentemque globum lunæ, Titaniaque astra Spiritus intus alit : totamque infusa per artus, Mensagitat molem, et magno se corpore miscet. 681 et reliqua. Alii vero sanctum Spiritum intelligunt, qui in principio ferebatur super aquas, et vivificabat omnia ; qui de Patre egreditur, et propter societatem naturae, a Filio mittitur dicente, Expedit vobis ut ego radanl. Nili enim ego iero, Paracletus MoM veniet ad vos ; ain autem ego iero, mittam eum ad VOl (Joan. XVI, 7). Ue quo rursum ait : Cum venerit Paracletus guent ego mittam tobia a Patre, Spiritum veritatis qui de Patre egreditur (Jotln. xv, 26). Ne scandalizet quenJpialu, si Spiritus egredi dicatur ci Patre, cum eUam Filius de se dixerit: Ego de Patre exivi, et veni , neque enim a meipso exivi, sed ille me misit (Joan, XVI, 28). De hoc Spiritu loquebatur: Ilogabo Patrem, et alium Para- c/etum dubit vobis, ut ait vobiscum aenlper, Spiritum veritatis (Joan. XIV, 16). Hic est SpIritus de quo scribit et Moyses: Quis det III omnia populus Domini ait in prophetas, et det Dominus Spiritum suum super eoa (Num. XI, 29) ? Et Joel ex persona Dei: Effundam de Spiritu meo super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri et filiæ vestræ (Joel, II, 28). Et Zacharias: Verumtamen verba mea, et legitima mea lIucipile, quæ ego præcipio ill Spiritu meo, servis meis prophetis (Zacll. I, 6). Et iterum : Effundam super Jerusalem Spiritum gratiæ et misericordiæ (Zach. XII, 10), multaque alia de utroque Testamento quæ nunc IOnium est repetere. Huc solum dicimus, quod idem prophela de boc Spiritu et fla- tu pariter sit locutus : Hæc dicit lJomillu, Deus gui fecit cælum ; et post paululum : Qui dat flatum populo suo, qui est super eam, et Spiritum his qui calcant eam (Isa. XLII, 5).

(Vers. 17 seqq.) < Propter iniquitatem avaritiæ ejus iratus sum,et percussi eum, abscondit, et indi- gnatus sum; et ambulavit mœrens [Vulg. abiit vagus] invia cordis sui. Vias ejus vidi, et sanavi eum, et reduxi.eum, et reddidi consolationes ipsi et lugenti- hus ejns. Creavi fructum labiorum, pacem, pacem ei qui longe est et qui prope, dixit Dominus, et sanavi eunt. Impil autem quasi mare fervens quod quiescere non potest, et redundant fluctus ejus in conculcationem et liutum. Non est pax, dixit Deus, impiis.» LXX : « Propter peccatum ad modicum quid 682 contristavi eum, et percussi eum, et averti facieM meam ab eo, et contristatus est et ambulavit tristis in viis suis. Vias ejus vidi, et sanavi eum: et consolatus sum illum, et dedi ei consolationem veram, pacem his qui longe, et qui prope sunI, dicit Dominus, et sanabo eos. Qui autem iniqui sunt, Oucluahunt, et quiescere non poterunt. Nun est gaudium impiis. dicit Dominus Deus. » ost abjectionem populi Judæorum et eorum qui in Salvatorem credere notuerunt, pollicitus fuerat habentibus in se Oducian1, terraru mitium montemque sanctorum, et apostolis præceperat , Viam facite populo revertenti, et omnia de medio scandala tollite. Ac ne incredibile videretur, exponit potentiam suam, quod excelsus et magnus facile possit pœnitentibus veniam tribuere, et justum sit, ut Creator miserea- tar creaturae suae. Propter quæ jungit, quod iratus sit et contristaverit populum suum ; idcirco se fecisse qnia peccaverit, et iniquitatis avaritiam habuerit, nec una fuerit iniquitate contentus; sed semper addiderit peccata pecca'is. Et percussi, inquit, eum ad breve, ut sanarem, et abscondi, subau- diLur, faciem meam, ut magis Ine desideraret, et diceret : Ostende faciem IMam et salvi erimus (Psal. LXXIX, 4). Indignatusque sum; quod ille sentiens, tristis incessit dicens : Tota die tristis ingrediebar (Psal. SIlVII, 7). Et ambulavit mœrens, sive conversus tu via cordis sui, ut non ad faciem hominum, sed in corde ageret pœnitentiam. Propterea videns vias conversionis ejus, sanavi vulnera, quibus eum ante percusseralJI. Et reduxi eum ad me, quem prius ejeceram, et reddidi ei consolationem veram. Multæ enim falsae sunt consolationes, quibus genus decipitur humanum. Sive consolatus sum lugentes ejus, dicens in Evangelio: Reati lugentes, quoniam ipsi consolabuntur (Mauh, v, 5). Quodque sequitur6Creavi fructum labiorum, hunc habet sensum, impleviquod pollicitus eram, dicens: Vivo ego, dicit Dominus, malo pœnitentiampeccatoris, quam mortem (Ezech. XXXIII, i 1). Save omnia trubuiquæ antea promiseram. Quae est autem Domini pollici- tatio? Pacem means do vobis , pacem MMM relin quo nobis (Joan. XIV, 27). Et hoc est quod nunc uit : Pacem super pacem; non uni tantum genti, sed omni mundo, his videlicet qui erum 683 louge, et qui prope I, ill est, prumum gentibus, et postea bis qui ex israel credere ,luerunt. De quibus dicit et Apostolus, Vobis quidem oportebat prædicari verbum Dei ; aed quia indigno. no: judicastis. salute, ecce convertimur ad gentes (ACl. XIII, 46). Qui scribens ad Epbeajoi, et de populo circulnci- sionis atque gentium plenissimedisputansintulit: Nunc autem in Christo Jesu, vos qui aliquando era- tis lorage, facti estis, prope ill sanguine Christi1 pie est enim pax nostra , qui lecit ultraqueunum, et medium parietem maceriœ, solvensinimicitiam in carae sua et reliqua (Ephes. II, 13, 14); et iterum, Et veniens annuntiavit pacem vobis gui loNge, et pacemhisqui prope erant (Ibid., 17). Quoniam per ipsum habemus accessum utrique in uno spiritu ad Putrem , dans pacem super pacem his qui fuerant longe, et qui prope I et qui non habuerant Legem et prophetas et qui ante susceperam, suscepit eos atque sanavit. Impii autem, sie iniqui, fluctuabunt quasi mare fervens, et quiescere nunquam poterunt. Quod licet de omni iMpio possit intelliKi, tamen proprie refertur ad populum Judæorum, qui consoma voce clamavit, et perseveravit in impietate tua, dicens : Crucipgt, crucifige talem. Non habe musregem nisiCœsarem (Joan. XIX, 15). Sicut igitur mare fervens quiescere uon potest, sed redundant Ductus ejus. et revolvuntur ad littora, atque Herum relorbenlur, et in se fracti, lutum efficiunt quod pcdibus conculcatur; sic impii eternae con. Culcationi subjacebunt, quorum nullum est gaudium et qui nulla pace requiescuntin eo quod impil per- severant. Quidan. hunc locum specialiter super Salvatore intelligunt, quod propter peccata mundi Ad modicum contristatussit, dicens, Tristis eat animamea usque ad mortem Matth. XXVI, 38) ; et percusserit eum Pater qui loquitur per Zachariam: Perculiampastorem et oves dispergentur (Zach. XIII, 7); qui et ipse de se in sexageaimo octavo psalmo dixerit : Quoniam quem tu percussistiipsi peraeculi sunt (PIal. LXVIII, 27); et averterit Ueus faciem suant ab co, ut formam servi paulisper acciperet, ambularet Lrislis, et lugens. peccata populi, depto- rans ct plangens Jerusalem. Et qui videriL Pater vias ejus, propterea sanaverit eum, qui fuit inter mortuos liber , et caro eju8 non vidit corruptionem, ut qui percussus 684 eat in cruce, sanaretur in resurrectione. Et consolatussum inquiteum dans ei pro una genteJudaeorum, universuu) mundum. Et lugentes ejus, subauditurconsolatus sum. Nec dubiumquin apostolos significel. Et complevit fructum labiorum suorum, qui dixerat ei : Postulaa me, et dabo tibi gentes. hœredilatem tuaM, et possessionem tuam terminos terrae (Pial. a, 8) : pacem super pacem. (uundum reconcilians Dco, ut utrumque populum vocaret ad se, et sanaretur a Patre. Impios autem de quibus supra dixilnus, comparat mari, quod nunquam potest quiescere, sed etiaml in summa tranquillitate, fractis ad littora volvitur fluctibusfiniqueejus lutum est et conculeactio

(Cap. LVIII. — Verse 1) ( Clanla, nc cesses : quasi tuba exalta vocem tuam, et annuntia populo meo scelera eorum et domui Jacob peccata eo. rum. * LXX : ( Clama in fortitudine, et ne parcas : quasi tuba exalta voremluam, et annuntia populo peccata oerumet domui Jacob iniquitates eorum. Finito priori capitulo. in quo pax justis, et nulla. requies impiis muniatur, praeripit Deus Isaiæpro- phetæ. ut clametin fortiLuJiue. et instar Luhæ exaltet vucetn suam, et peccata ac scelera populi Israel dicere non formidet, nequaquam mortem metuens, nec inpiorum terricula I et convicia; sed magis consideret imperantem DOlninuna. Et quia surdas aures habeant, et audirt: vix possim, juxta Symmachumet AtlUilaln, guttur sumo vertat in buccinam, quae Hebraice dicitur sopHAR ( ) quan) ϰερατίνην, id ea!, corneam interpretati sunt. Et supra quidem ubi apostolis dicebatur, In montem excelsumascende, qui evangelizas Sion : exaltu fortitudine vocem tuam, qui evangeliza. Jerusalem: exalta, noli timere (Isa xL, 9); nec buccina assu- luilur, nec tuba, sed montem jubentur ascendere. Hic autem quia peccatores eranL, quibus nuntian- dum est, et morabantur deorsum, nun jubetur propheta ut ascend at in montem. : sed tantum ut exaltet sicut tuba vocent suani, et eis nuntiet bella ventura. Alioquin in die judicii, quando in resurrectione mortuorum et novissiMa tuba dicitur. scriptum est: Canet enim tuba, et mortui resurgent incorrupti (1 Cor. xv, 52) : ut quomodo illi all vocem tubae sunt judicandi : 685 sic Israel peccato mortus audiat scelera sua; simulque appellatur populus Dei. ut discat qualem patrem perdiderit, qui etiam peccatorem vocet populum suum.

Me etenim de . (Vers. 2.) die in diem quærunt, et scire vias meas volunt: quasi gens quae justitiam rccerit, et quae judicium Dei sut nun dereliquerit. LXX silniliter. Hoc proprie Judaeis convenit, qui per singulos dies currunt ad synagogas, et Dei legem meditantur, scire cupieutes quid Abrabam, Isaac et Jacob, quid et caeteri sancturum fecerint, et libros prophetarum ac Moysi memoriter revol- venles, decantant divinamaudata, quibus rectiasime HLud aptabitur : Quærent me mali, et non Invenienr. Sic enim scriptum est : Omnis qui quœrit invenit (Matth. VII, 8) : quicunque non invenit, mate quaesisse convincitur; Dominuseuim invenitur alc his qni eum quærunt ill bonitate, et ostenditur illis qui non sunt ei increduliCum igiturjustitiam judiciumque reliquerint Dei, quibns hominibus Christus ostenditur, dicente psalmographo : Deus, judicim tuam regi da, et justitiamluam filio regis (Psall, LXXI, 1) : Christus enim factus est nubis redemptio, sanctitas, ct justitia (1 Cor. I ) : f. ultra legis jactaui scientiam, cum sanctus non in notitia Scripturarum, sed in operibus glorietur, dicens : flam mandatorum tuorum cucurri, quando dilatasti cor meUM (Pial. CXVIII, 52).

(Vers. 3.) t Rogant me judicia justitiæ, et appropinquare Deo volunt. Quare jejunavimus, et uon aspexisti? humiliavimus animas nostras, et nescisti? Ecce in diu jejunii vestri invenietur [AI. invenitur], voluntas vestra I et omnes debitores vestros repe- tistis [AI. repetitis]. Ecce ad lites et contentiones jejunatis, et percutitis pugno impie. 8 LXX : « Pe- tum lue nunc judicium justum, et appropinquare Deo cupiunt, dicentes : Quare jejunavimus, et noM vidisti? humiliavimus animas nostras, et non ro- gnovisti ? In diebus enim jejuniorum vestrorum inveniuntur voluntates vestræ, et omnes subjectos vobis affligitis, ad judicia et jurgia jejunantes, et percutitis pugnis hUlnilern. » Est alia temeritas . Judæorum, quasi fiducia bonae conscientiæ, judicium postulant justum, et imitantur sanctorum verba dicentium : Judica me, Domine, quoniam ego ill innocentia mea ingressus sum (Psal. XXV. 1). Et iterum : Proba me, Domine, et tenta me ; 686 ure renes meos et cor meum (Ibid. 2). Et in alio loco : J udica causam meam, et redime me (Psal. CXVIII, 154). Et appropinquare Deo desiderant : cum hoc non in locu sit, sed in affectn, nec mentis otiosæ, sed laboriosi operis. Denique quid sit appropinquare Dco, instruit Scriptura, dicens, Quœrite Dominum (Isa. Lv, 6). Cunt aulcn, appropinqua- verit vobis, derelinquat impius vias suas, et vir iniquus cogitationes suas. Appropinquat enim Dominus appropinquantibus sibi, et bis qui juste quod justum est persequuntur, et possunt dicere : Mihi autem adhœrere Deo bonum tat (Psal. LXXII, 27). Si enin omnipotens Deus Pater est veritatis atque justitiae, quicunque est mendax et injustus, appropinquare Deo non potest, de quo scriptum est : Non habitabit juxta te malignus, neque permane- bunt injusti ante oculos tuos (Psal. v, 6). Quare jejunavimus, inquiunt, ct non aspexisti? humiliavimus animas nostras, et nescisti? lujuiliLiæ 2 arguunt Domiutlw, quod bona opera non respiciat, solamque ventris esuriem, absque opere virtutum ingerunt Deo , non comedentes eos cibos quos creavit Ocus fidelibus et his qui cognoscunt veritatem, ut sumant eos cum gratiarum actione, sed illos de quibus scriptum est in Proverbiis : Ili enim aluntur cibis impietatis et vino iniquitatis. inebriantur (Prov. IV , i 7). Hujuscemodi epulis saturatus Pharisæus, inter colera verba superbiæ, bis in Sabbato se jejunare jactabat (Guc. XVIII) , qui noh biberat vinum de vinea Borec, sed de vinea Sodomorum, cujus vinum furor draconum est, et furor aspidum insanabilis, et uva earum, uva fellis, quos Deus arguit per Prophetam : Peccata portal; mei comedunt (Ose, v, 8). Et rursum) : Quare tacuistis impietatem eorum, et iniquitate. vindemia- stis et comedistis frumentum mendacii ( Osee, X, 13 sec. LXX) ? Qai igitur proposuerant quæstionem Deo, scire cupientes quare jejunayeriu, et humilia- verint animam suas, et Deus nou respexerit : obliti veteris historiæ, cur non respexerit ad munera Cain, qui recte quidem offerebat, sed non recte dividebat cum fratre (Gen. IV), Dei nun videns charitatem, dicente Scriptura : Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo,..... et proximum tuum sicut teipsum (Matth. xxu, 57, 39) : propterea respondit Deus, quod con jejunia reprobet, sed opera quæ ill jeju- uiis liUllt, dicens : In diebus jejuniorum vestrorum 687 inveniuntur roluntalt. vealre, ut non Dei, sed vestras faciatis voluntates, quas Paulus scri- bene EphesUs reprobat : Juxta principem potestatis aeris, spiritus qui nunc operatur in filiis incredulita- tia, in quibus et noa omnes conversati sumus aliquando, in desideriis carnis nostrœ, facientes voluntatem cornis et cogilatipnunl. Et eramus natura filii irœ, sicut et cœteri (Ephes. II. i, 3) Quodque sequitur juata LXX : Et omnes subjectos uobis compungitis, sive aflligitis, melius Theodotio et Symmachus transtulerunt, quos nos in hoc loro secuti sumus, Et omnes debitores vestros repetitis. Ex quo ostendit, non esse absque periculo repenre pauVerem qui solvendo non sit, et pallium quod pignoris loco tuleris, algenti non reddere debitori, ne clamor ejus perveniat ad Deum. Qui euim miseretur pau- paris, Deo fenerat (ProD. XIX); et econtrario qui repetit non habentem, Uto faciL violentiam. Atque m sciamus hunc sensum esse in praesenti loco, euam ill consequentibus in hoc eodem capitulo lecturi sumus : Dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos deprimentes. Haud dubium quin chirographa significet : Quid enim prodest jejuniis ora pallere, et ad lites et all jurgia jejunare, dicente Scriptura, Qui amat peccata, gaudet jurgiis (Prov. XVII. 1i acc. LXX) i Servum autem Domini non oportet litigare, aed esse mansuetum (II Tim. II, 24), et imitari eum qui dicit : Discite a me, quia mitis sum et humilis eorde (Jlallh. XI, 29) : ut humilitas nOn sil aaeCLau, sed cordis, nec gloriam quærens hOlniuum, sed animæ conscielllialu. Jejunatis, inquit, et percutitis pugnis humilem, et alapia verberatis. Unde cpiscopus nou debet esse percussor (I Tim. III). Quomodo enim potest libidi- nent refrenare, qui nec manum valet cohiberc. nee linguam 1 Hujuscemodi jejunia et iu exordio bujus prophetæ Dominus arguit, dicens : Jejunium et otium, neomenias et Sabbala, et alias solemnitates vestra, odit anima mea (lla. I, 13, 14). Unde praecipitur per Joel : Sanctificate jejunium : prœdicate curationem (Joel II, i 5); ut a vitiis jejunemus, et bonis operibus, curatisque peccatis, fiant sancta jejunia. Denique sequitur : Egrediatur sponsus de cubili suo, et sponsa de thalamo suo ; ut tempore jejunii vaccmus 688 orationi ; ne interior homo noster draconis vescatur carnibus, qui datus est in escam populis Æthiopum. Et hæc dicimus, non quo jejunia reprobemus, per quæ et Daniel vir desideriorum futura cognovit (Dan. lX), et Ninivitae iram placaverunt Dei (Jonæ III), et Elias (III Reg. XIX), ac Moyses (Exod. XXXIV), quadraginta dierum esune, Det familiaritate saturati sunt, et ipse Dominus (Matth. n) totidem diebus in solitudine jejunavit, ut nubis solennes jejuniorum dics relin- querct : sed quo non prosit vacuum portare ven- tren, et alia facere quae Deo displicent. Atque ut cætera prætermittam, exterminare facies suas, lit appareant hominibus jejunare [AI. jejunalltes]. qui in praesenti gloriam consequentes, excluden- tur a regno Dei, quia receperunt mercedem suam (Matth. VI). Uude et Apostulus (1 Cor. XIII, 5), si etiam corpus suum tradat martyrio, ut ardeat sive glorietur (utrumque enin fertur iu exemplaribus), absque Dei charitate, quæ est in cordis con- sdculia, frustra se dicit sanguinem fundere.

(Vers. 4, 5.) « Nolite jejunare sicut usque all hanc diem, ut audiatur in excelso clamor vester. Nuqmuid tale est jejunium, quod elcRi, per diem aflligere hominem animam suam ? Numquid conlor- quere quasi circulum caput suuna, et saccum et emerem sternere? Numquid istud vocabis jcjunium et diem acceptabilem Domino ? » LXX : « Quid mihi jejunatis I, sicut hodie ut audiatur in clamore vox vestra? Non tale jejunium elegi, et diem hu- miliare animau. suam I. Neque si incurvaveris quas! circulum. collau" tuum, et cilicium et cinerem substraveris : nec sie vocabitis a jejunium acccptahile. » Ne videatur reprobare jejunium, quod ipse praeceperat, docet quomodo jejunandum sit : into antequam doccat quid sequantur, instruit quid debeant declinare ; Ut audiatur, inquit, in excelso cLarnor vester. Ne ad orationem deferatis clamorem, orantes in synagogis et angulis platea- rum ut ab hominibus videamini (Matth. VI), ct elevetis vocem in excelsum, et cum Pharisæo, qui Domini judicio condemnatur, vestra jejunia et opera praedicetis (Luc. XVIII). Propter quae Dominus Pharisæorum reprobans orationem, docet discipulos quomodo orare debeant (Matth. VI), clauso 689 pectoris sui cubiculo, ut soH loquantur Deo, qui potest silentium cordis audire ; ut clament in cor dibus suis, Abba pater (Rom. VIII, 15); et non exterminent facies suas, sed lavent aqua, et caput ungant oleo. De quo et Joannes evangelista scribit : Et vos unguentum habetis a sancto (1 Joan. II, 20) : quo cum uncti fuerint, etiam ipsi sancti fiant. Non enim quærit Dens afflictionem solam et humiHa- tionem animæ per injuriam corporis : ut instar circuli torqueat corpus, et colla submittat, ac tri- sUs incedat. Juxta illud quod in Psalmis dicitur : Afflictus sum, et incurvatus usque ad finem : tota die contristatus incedebam (Panl. XXXVII, 9). Nee ut sacco quis vestiatur, et in cinere dormiat, quod de David et de Acbab legimus (II Reg. III; III Reg. XXI) : sed ut c um istis hæc faciat quæ sequuntur. Alioquin et Apostolus frequenter jejunare se dicit (II Cor. vi et XI), et DOnlinus, cum sponsus a die scipulis suis fuerit ablatus, docet eos jejunaturos (Matth. VI) : et in Psalmis poenitens loquitur : Manducavi sicut cinerem panem meum, et potum meum cum fletu miscebam (Psal. CI, 10). Et cum mihi molesti essent, induebar cilicio (Palll. xxxiv, 13). Ex quo discimus hoec facienda primum esse quae vult DOlninns, et non alia praetereunda.

(Vers. 6, 7). « Nonne hoc [Vulg. addit est] magis jejunium quod elegi ? Dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos deprimentes ; dimitte cos qui confracti sunt liberos, et omne onus disrumpe. Frange esurienti pancn1 Luum, et egenos vagosque induc in domum [Vulg. addit tuam]. Gum videris nudum, operi eum, et carnem tuam ne despexeris. » LXX : «Nonne tale jejunium elegi ? dicit Dominus : sed solve omnem colligaturam iniquitatis. Dissolve obligationes violentarum cautionuM. Dimitte Ira- ctos in remissionem, et omnem scripturam iniquum conscinde. Frange esurienti panem tuum, et pauperes sine tecto indue in domum tuam. Si videris nudum, operi, et domesticos seminis tui ne despexeris, » Postquam docui quale jejunium reprobcl, ostendit quale libenter accipiat. Dissolve, inquit, colligationes impietatis : solve fasciculos deprimen - tes : sive ut LXX manifestius transtulerunt, obligationes violentarum cautionulJl, quas nosld, verbi ambiguitate decepli, id est συναλλαγμάτων, com - mutationes pro chirographis interpretati sunt. Significat autem chartarum fasciculos, 690 in quibus feneratorum caluluniæ continentur, et opprimuntur paupcres aere aHeno, quae in cunctis urbibus secli- tionis causa vel maxima est 4. Unde ct Romanus populus viciuos occupat montes, et Tabulæ novæ, quas Græciappellant χρέων ἀποϰοπάς. Non ergo præcipit Propheta ne eiigat unusquisque quod debitum est, maxime quod juste dedit et juste repetit; alioquin tribnuiliæ esset seditionis assertor. aed ubi iniqua est cautio, ubi opprimuntur pauperes calumnia : ibi fasciculi cautionum, et omnia iniquitatis vincula rumpenda sunt. Vel certe hoc dicendum, quia de jejuniis sermo est, et jejunium afflictionem atque humiliationem habet animæ : afflictio autem corporis peccatorum indulgentiam deprecatur. Docet Scriptura divina, ut dimittamus debitoribus nostris, ut et Pater cælestis dimittat nobis debita nostra (Marc. XI). Vetus narrat historia, anno re- . missionis septimo, vel quinquagesirno, qui eat verus Jubilaeus, omnes possessiones redire ad domi- nos, et reddi servis pristinam libertatem, cunctaque nomina, quae vulgo appellant cautiones, irrita fieri (Levit. xxv et XXVII). Si [Al. Sin] autem hoc veteri Lege (Ezod. xxi, XXIII) praecipitur : quanto magis in Evangelio, ubi (Matth. v) omnia quae bona suut duplicantur ; et nequaquam oculum pro oculo, dentem pro dente jubemur eruere : sed verberanti praebere maxillam ! Atque ut sciamus illud qnod supra diximus: Omnes debitores vestros repetitis, de creditoribus scribi, de debitoribus jungitur manifestius : Dimitte eoa qui confracti sunt libero., hoC est, qui paupertate sunt fracti, quos affixit inopia, ne liberos sinas mendicare. Et omne onus quo deprimuntur, rumpe. Pro quo manifestius Septuaginta transtule- runt, et omnem scripturam iniquam conscinde ; quod Symmachus transtulit : Et omnem cautionem falsam disruMpe. Sed poterat fieri, ut aliquis dice- ret : Non habeo debitores, quid facere debeo, ut suscipiatur jejunium meum ? Sequitur : Frange esurienti panem tuum. Non plures panes, ne de paupertate causeris, sed unum panem. Nee ipsum totum, sed partem panis : quam si uon jejunares, comesurus eras; ut jejunium mum non sit lucrum marsupii, sed saturitas animæ. Pulchreque 691 addidit tuum, ne de rapina facias eleemosynam ; Redemptio euim animæ viri, propriæ divitiæ (Prov. XIII, 8). Et ill alio loco. : Honora Dominum de tuis justis laboribus (Prov. III, 9). Certe si panem non hahes, et esurientium plurima multitudo est, præbe de quo nullum damnum pateris. In quo nulla dis- pendia sunt, pauperes absque tectu, induc in domum nam. Sive ut in Hebraico habetur, ill domunl, ut si tuam non habes, inducas in hospitiolum, quod vel mercede conductum, vel beneficio possides. Si videris nudum, operi. Quod et Dominus in Evangelio loquebatur Qui habet duas tunicas, det alteram HOM habenti Luc. III, i 1). Non enim unam jussit scindi et dividit quod multi popularis aurae causa faciunt, sed alteram non servari, augens præcepta justitiæ, ut ctiam calicem aquae frigiJæ porrectum babere praemia diceret. Et carllelll, air, tuam ne despexeris. Omnis enin homo caro nostra est. Et juxta Evangelicam parabolam, ejus qui de Jerusalem de- scendebat Jericho, et a latronibus vulneratus est, ille proximus appellatur qui benefecerit (Luc. x). Vet certe juxta Septuaginta qui dixerunt : Et domesticos seminis cui ne defopicias, domesticos seminis illos intelligamus, de quibus et Apostolus docet omnibus faciendam esse elceluosynanl, maxime autem domesticis fidei (Galal. VI). IlIi enim caro nostra suut, et semen nostrum, qni de uno nobisCum parente generantur. Ad quus extendebat et Salvator manum. dicensj. Mater mea et fratres mer hi sunt, gui (acilln: voluntatem Patria mei (Marc. III, 34, 35). Atque lIt scialuus unum esse Dominum et Novi et Veteris Instrumenti, eadem et Dominus loquitur in Evan- gelio de his qui in die judicii a dextris staturi sunt : Venite, benedicti Patris mei, possidete regnurn præ- raratun, vobis a constitutione mundi. Esurivi enim, et dedistis mihi manducare. Sil ivi, et dedistis mihi bibere. Infirmus eram et in carcere, et ven;.,;. ad me. Peregrinus, et duxistis me in domum reatram. Et rlUdlU, et vestistis me (Matth. xxv, 34-46}. Illisque humilitate dicentibus, se nihil fecisse Domino Salvatori, respondit : Quandiu fecistis uni de fratribus mei minimis, mihi fecistis (Ibid. 40). Juxta tropologiam haec possumus dicere : Qui jejunat ab omnibus malis, et vult suum jejunium respici, non solum declinat a malo, sed et faciat bonum, ut solvat omne vinculum 692 iniquitatis, quo simpli- ces quique credentium hæreticorum fraudibus colli. gati sunt. Et στραγγαλιἀς, obligationes violentorum tractatuum, quas et in psalmo Propheta demonstrat, dicens ; Declinantes autem in obligationes, adducat Dominus cum operantibus iniquitatem (Psal. CXXIV, 5). Omnes enim qui hæreticorum vinculis alligantur, declinant a Domino ; et quasi bos ductus ad victimam : et eligunt atque commutant pro veritate mendacium. Istiusmodi igitur homines, qui sunt fracti judicio, dimittat vir Ecclesiasticus atque dissolvat ; et omnem scripturam hæreticorum, cle quibus hic idem Propheta dicit: Væ gui scribunt iniquitatem : scribentes enim scribunt malitiam, ra- piente. judicium pauperum populi mei (Isa. x, i, 2), solvat atquo disrumpat, ut nequaquam laqueis suis simplices quosque teneant irretitos. Et cum hoc fecerit, frangat doctrinae ecclesiasticae esurientibus panem suum, quod fecit et Dominus, fractos panes apostolis lrilJucns, quos cis in septem sportis et duodecim cophinis, nequaquam integros sicut habebantur in lege, sed comminutos atque cunfractos in Evangelio dereliquit, ut haberent qund pauperibus largirentur (Matth. XV. Quos videris non habentes calorem fidei, sed extra Ecclesiam frigoribus infidelitatis algentes, inopes atque peregrinos, induc, ait, ill domum Ecclesiæ 1, et operi iucurru- ptionis pallio ; ut vestiti Christi tunica, nequaquam manea...t in sepuleris, quod de eo legimus, qui pos- sessus a daemonum legione, nudus habitabat in memoriis mortuorum. Cumque, inquit, hæc feceris, et liberalitas tua ad omnes exposita fuerit, specialiter ne despicias domesticos fidei.

(Yers. 8, 9.) « Tunc erumpet quasi mane lumen tunm. et sanitas tua cito [Vulg. citius] orietur, et anteibit faciem tuam justitia tua : et gloria Domini colliget te. Tunc iuvocabis. et Dominus exaudiet : clamabis, et dicet : Ecce adsum. » LXX : « Tunc erumpet matutinum lumen tuum, et sanitates tuæ citu orientur, et praeibit in conspectu tuo justitia tua, et gloria Dei circumdabit te. Tunc clanlabis, et Deus exaudiet te. Adhuc loquente te, dicer, Ecce adsum.) Quando illa non feceris quae præteritus sermo narravit, et ista ieceris de quibus nunc diximus » tunc acceptabile ent jejnnium tuum, et erumpet matutinum lumen tuum ; s93 sol videlicet justitiæ, de quo Malachias propheta ex persona Dei Patris loquitur : Orietur vobis timentibus nomen meum, sol justitiœ, et sanitas. in pennis ejus (Malach. IV, 2). QII; iui sol, hic lux dicitur. Sicut enim matutina lux solvit tenebras, ita lumen scienLiæ et veritatis omnes errores fugat. Et sanitates, inquit tuæ cito orientur. Pro quo Aquila, verbum de verbo elprianens. posuit ; Et cicatrix vulneris tui cito ob- ducetur ; ut scilicet vulnera peccatorum nostrorum ad ortum solis justitae, cito obducta cicatrice, elaudanlur. Pro eo quod Septuagiuta transtulerunt τὰματάaou, est, sanitates tuœ, Latini interpre c- tes, ducti nominis similitudine, ἱμάτια, id est, vestimenta posuerunt. Unde multi translationis falsi- ime decepti, ad resurrectionem corporis cumproban- dam, hoc utuntur testimonio, quo scilicet vestimentum animæ corpus accipi velint, quod in die resurrectionis oriatur. Et antecedet, inquit,in conspectu tuo justitia tua (Gen. XXX, 33, sec. LXX). Secundum illud quod loquitur Jacob : Exaudiet me cras justitia mea; et mplebitur quod scriptum est: Ecce homo, et opera ejus. Et gloria Domini circumdabit te, quasi veste pulcherrisna, tit glorificeris apud Deum et apud homines. Tunc invocabis, et Dominus exaudiet : clamabis, et dicet : Ecce adsum, non voce, sed opere ; non responsione, sed benefi- ciis. Quod juxta litteram et in Evangelio comprobatur, quando dicente ad Dominumleproso,Si vis, potes me nzulldare. respondit Dominus dicens : Volo, mundare.

(Vers. 10.) « Si abstuleris de medio tui catenam, et desieris digitum extendere, et loqui quod non prodest. Cum effuderis esurienti animam tuam, et animan aMictam repleveris: tunC (Vulg. Abeat tunc J orictur in tenebris IUI tua, et tenebrae tuæ erunt sicut meridies. » LXX : < Si abstuleris a te colligationem, et ordinationem et verbum murlunrationis, et dederis esurienti panem tuum ex animo tuo, et animan1 humiliatam saturaveris : tunc orietur in tenebris lumen tuum, et tenebræ tuae erunt sicut meridies. a Verbum Hebraicum MOTA quod ill Jeremia torques (errea interpretatur (Jerem. XVIII), in praesenti capitulo bis legitur. In eo enim loco ubi supra juxta Septuaginta diximus : Dissolve obligationes violentarum I commutationum, 694 pro uno verbo MOTA sciamus eos posuisse violellta. cautiones, pro quibus Aquila errorem , Symma- . chus declinationem, Theodotio I ϰλοιὸν, id est torquem, transtulerunt. Rursum in præsenti loco ubi nos vertimus : Si abstuleris de medio tui catenam, et pro catena Septuaginta συνδεσμὸν, id est colligationem , sive vinculum, transtulerunt ; Aquila, sicut supra, errorem interpretatus est: Symmachus in Theodotionis scita concedens [AI. concidens], torquem posuit. Hoc de interpretationis varietate sit dictum. Alioquin sensus sic cum superioribus jungitur : Orientur Ubi matutina lux, et &3- ..tates LUce cito orientur : et præcedet te justitia tlla, et Gloria Domini coronabit te. Deprecantemque statim exaudiet, et se ostendet esse præsentem. Ita dumtaxat, si ad superiora opera haec quoque addi- detis, ut tollas de te obligationem et catenam qui tua anima colligala est. De qua et Petrus loquebatur ad Simonem : In felle euim amaritudinis et obligatione iniquitatis, video te esse (Acl. VIII, 23). Et Paulus dolebat, obligatam cernens idolatriæ ALbenjensiun) civilaLem. Funibus enim peccatorum suorum unusquisque constringitur (Prov. v, 22). De quibus animae vioculi. et David precabatur in Psalmo: Ab occultis meismunda me, Domine, et ab alienis parce servo tuo(Psal. xviii, 13). Difficile reperitur qui his non stringatur catenis. Raro invenitur anima quae hane gravissimam torquem non babeat suu collo circumdatam, ad terrena se opera deprilnenleln, ut nequaquam caelum, sed terram aspiciat. Quod et cie evangelica refertur mulierE, quam vinxeraL Satanas per annos defeat) et octo, ut incurvata., cælestia non videret (Luc. XIII). Si ergo. ait, tuleris de medio cordis tui hanc catenam, et istiusmodi vincula dissipaveris, et σχειροτονίαν, pro qua tres alii interpretes voce consona exctenlam digitum transtulerunt : ut uon solum malum ipsum non cogites, et non iacias, sed IIC detrahas quidem proximo tuo, et singulos quasi digito notes, et loquaris quod non prodest animæ tuæ, non tua mala, sed aliorum errores considerans : acci- pies quae sequens sermo subnectit. Plerique no- suorum χειροτονίαν, id est, ordinationem clericorum, quae non solum all imprecationem vocis, 695 sed ad impositionem impletur manus (nd scilicet, ut in quibusdant risimus, vocis imprecatio clandestina clericos ordinet nesrlenles), sic intelligunt, ut assumant testimonium Pauli scribentis a Timotheum : Manus cito nemini imposueris, neque communicaveris peccatis alienis (1 Tim. v, 22). NOli est enim peccatum leve, mittere margaritasVII) ante porcos, et dare sanctum canibus (Matth. et ordinationem clericatus, nequaquam sanctis ct in lege Dei doctissimis, sed asseclis suis tribuere, et vilium ofliciorum ministris : quodque his dedecorosius est, mulicrcularum precibus. In quo consideranda loquentis in se Christi Apostoli sapientia, qui ut ordinationis periculumdemonstraret, junxit tormenta peccantium : Neque communicaveris pecca- ris alienis. Sicut ergo in ordinationibus maloruln, particeps est peccatorum qui tales constituit : sic in ordinatione sanc:orum, particeps est eorum justitiæ, qui bonos elegit. Sequitur: Et verbum murmurationis, subauditur I ἀπὸ ϰοινου̃, si abstuleris a Ie. Verbum amem murmurationis est, quando contra nos loquitur Deus, : Desinat a me murmuratio populi hujus, et non morietur; nostraque peccata referimus ad Deum, ad excusandas excusationes in peccans, et dichnus : Corporis me superavit ar- dor, adolescentiæ incentiva vicerunt, a Deo talis creatus sum : paupertas coegit ad furtum. Itaque si non fecerimus ista quae dicta sunt, et fecerimus ea quae dicenda sunt, ut esurienti, non sicut supra, demus panem nostrum, sed animam nostram, ut cum in quibuscunque possumus adjuvemus, et non quasi ex tristitia et necessitate, sed ex animo tri- buamus, accipientes magis, quam dantes benefi- t ium : Hilarem enim datorem diligit Deus (II Cor. IX, 7), m animam esurientem sive afflictam non refocillemus ex parte, sed saturemus : et doleanus cum dolentibus, lugeamusque cum lugentibus (Ronl. XII), tunc orietur in tenebris lux nostra, ille qui dicit : Ego lux veni in mundum: ut omnis qui credit in me, in tenebris non maneat, aed habeat lucem vitæ (Joan. XII, 46). Lucerna enim corporis nostri est oculus : si simplex ruerit, totum corpus 696 nostrum erit lucidum. Si autem qui lux Case deberet, versus ruerit ill tenebras, tunc omne corpus tenebrosum erit, et dicetur nobis : Si lux quæ in te eat, tenebræ sunt, ipsæ tenebræ quan tae sunt (Matth. v, Q3) I ConsidEremus quantis vir- lutibus pervoniamus ad lucem Dei, ut tenebrae vertantur in meridiem, dicamusque cam sponsa : Ubi pascis, ubi cubas, ill meridie (Cant. I, 6) ?

(Vers. 11.) « Et requiem dabit tibi Dominus semper, et implebit splendoribus animam tuam, c ossa tua liberabit. Et eria1 quasi hortus irriguus. el sicut fons aquarum, cujus non deficient aquæ. LXX : < Et era Deus tuus tecum semper : ct imple beris sicut desiderat anima tua, et ossa tua pinguescent. Et erunt sicut hortus ebrius : et sicut fons , cui non deficiet aqua. » Quod in Alelan- drinis2 exemplaribus in principio hujus capituli additum est : Et adhuc in te erit laus mea sem- per: et in fine, et ossa tua quasi herba orientur, et pinguescent, et hæreditate possidebunt in generationem et generationes3, in Hebraico non habetur, sed in Septuaginta quidem emendatiset veris exemplaribus : uude obclo praenotandum est. Cum tenebræ. inquit, pectori. tui, orta luce, fuerint dissolutae, et pro nocte palpabili meridies fuerit ex- orta, tunc semper habitatorem habebis Deum, qui impleat splendoribus animam tuam. De quibus ill psalmolegitur : Tecum principium in dic virtutis, tuæ,in splendoribus sanctorum, ex utero ante luci- rerum genui te (Psal, CIX, 3). Sive saturaberis cuneUs quae desideratanima tua, quia et ipse sa- turasti animam esurientem, et dicere poteris : Be- nedic, anima mea, Domillo, gui implet in bonis desiderium tuum (Psal. CII, i, 5) ; et ossa tue libera- buntur de interitu et igne perpetuo. Sive impin- BuesrenL, ut pristinam crassitudinem recipiant, quae fame sermonis Domini attenuata fuerant. Quod quidem et juxta litteram de resurrectione eorum quæ casura sunt corporum, intelligere possumus, et de virtutibus animæ, quas significans sanctus loquitur in psalmo, Omniaosia mea dicent, Domine, quis similis libi (Psal, XIIIV, 10)? De quibus et in Proverbiis scriptum est, Fama bona impinguat ossa (Prov. iv, 30). Et quibus præmia prolniuuntur, Sanitas erit corpori tuo, et curalio ossibus tui8 (Prov. xv!, 24). De 697 quibus rursum scriptam est, Dominus custodit omnia ossa eorum, unum ex his non conteretur (Psal. XXXIII, 21). Econtrario, qui peccator est, et animae robur perdidit atque virtute..., plangit, et loquitur: Dissipata sunt oasa nostra secus infernum(Pial. CXL, 7). Neque enim possumus credere quod ossa peccatorum non ill inferno sint, sed juxta infernum. Et fama bona impinguat ossa , quæ ad corporis sa- . ginam non pertinet. Sequitur : Et eris, sive erit, id est, aut tu, aut anima tua, sicut hortusirriguus: de quo scriptum est : Fons egrediebatur, et irrigobat omnem faciem paradisi (Gen. II, 6), pro quo in Hebraico hortus Icgilur. Quem fontem non alium possumus dicere, nisi eum cui dicitur, Apud le eat jona vitæ (Psal. XXXV, 10) : qui indesinenter rigat Ecclesiam suam et functorum corda credentium.

(Vers. i2.) « Et ædificabuntur ill te deserta saeculorum : fundamenta generationis et generationis suscitabis : et vocabitur [Vulg. et vocaberis] in te ædificator sepium, convertens [Vulg.avertens] semitas in quietem. » LXX : « Et ædificabuntur tibi deserta a saeculo, et erunt fundamenta tua sempiterna in generationes et generationes 1 : et vocaberia ædilicator maceriæ, et semitas in medio quiescere facies. » Non solum, inquit, orietur in tene- Lris lumen tuum, et tenebrae tuae erunt quasi meridies, et dabit tibi Dominus requiem semper, et aris quasi hortus irriguus, et cætera; sed ædifica- huntur in te quae longo tempore deserta fuerant; ct in multisgenerationibus permansura aedium tuarum fundamenta jacientur : ita ut vel tu ipse voceris ædificator sepiunt atque maceriarum, vel oriatur in te qui 2 ait aedificator sepium, et avertat semitas in quietem, sive, juxta Septuaginta, calles in medio faciat conquiescere. Haec Judæi et amici tantum occidentis litterae, ad instaurationem referunt urbium Palaestinae. Et vel facta sub Zorobabel et Ezra, et Neemia, "cl in ultimo tempore futura contendunt : et ad instaurationem Jerusalem et in circuitu civitatum altissima 698 fundamenta ja- cienda, et tam excelsos muros ædificandos, ut nullus hostium possit intrare, et omnium in eas iniprohibeatur ingressuI. Nos autem, sequentes coeptae explanationis ordinem, quæ deserta fuerant in Judæis, dicimus ædificari in Ecclesia, non ad breve tempus, sed in perpMuum, et fundamenta illius ex utroque populo, id est ill duabus generationibus, suscitanda. Unde dicebat Apostolus : Quasi sapiens architectus fundamentum posui : alius superædificut : unusquisque autem uideat guid superædificat(I Cor. III, 10) ; et ill alio loco : Dei agricultura, Dei ædificatio sumus (I bid. 9); et iterum : Ædifi catisuper fundamentum Apostolorum et Prophetarum (Ephes. lit 20); et vocandam eam, sive eum qui natus est in ea, ædificatorem sepium. De quo in psalmo legimus : Homo natus est in ea : et ipse fundavit tam A Altissimus (Psal. LXXXVI, 5). Quas sepes atque macerias, hoc enim Greco sermone significat ϕραγμούς, agro et vineis circultl- dari Scriptura commemorat : Vineam de Ægypto transtulisti : ejecisti gentes, et plantasti eam; et post paululum : Quare destruxisti maceriam ejus : et vindemiant eam omnes qui transeunt viam (Psal. LXXIX, 9 et i3)? Et in hoc eodem propheta: Vinea factaest dilecto (Isa. v, i); quam pulchro sermone describens, intulit : Ædificavi turrem, et maceria circumdedi (Ibid. i). Qnam qui destruxit, juxta Ecclesiasten (cap. x, verse 8), mordebit eumroluher. Quae ideo circumdata est, ut omnium bestiarum in vineam Dei prohibeatur acceSSUS. Iste cst autem coluber tortuosus, qui decepit Evam in paradiso, quae quia Dei praecepta destruxerat, propterea morsibus ejus patuit, et audivit a Domino. Tu observabis caput ejus; et ille observabit tibi calcaneum (Gen. III, i5). In eo loco, ubi nos juxta Septuaginta interpretati sumus , ne quid innovare videremur, quia vulgatum est testimonium, et vocaberis ædifi- calor sepium, in Hebraico legitur, et vocabitur in te, GODER PHERES ( ) quod Aqui a interpretatus est3 περιϕράϰτηςδιαϰοπη̄ς, quod nos 699 possumus justa sensum dicere, gui se opponit Dei iracundiæ sævient. Denique Symmachus transtulit, murum Ope ponell. cædenti, qualis fuit Moyses, et Aaron, et Samuel, qui iræ Domini restiterunt, et quasi ædi- ficato muro, indignationi ejus posucruut terminum. Quod et Jeremiæ dicitur, ne occurrat Domino, ne iræ ejus velit resistere, et indignationem ita precibus quasi quodam muro intercludere (Jerem. VII) : et Moysi, quasi teneretur ab eo Dominus: Dimitte me, inquit, et percutiam populum istum (Ezocl. XXXII, 10). Istiusmodi ergo aedificator maceriarum murorumque et sepium, convertet semitas in quietem, ut nequaquam Dei ira desaeviat, sed placatus sit eis Dominus, et omnes in dignationis semitæ conquiescaul.

(Vers. 13.) « Si averteris a sabbato pedem tuum, facere voluntatem tuam in die sancto meo : et vo- caveris sabbatum delicaLuln, et sancium Domini gloriosum, et glorificaveris eum dum non facit vias tuas, et non invenietur [Vulg. invenhur] voluntas tua, ut loquaris sermonem. » LXX : « Si averteris in Sabbatis pedem tuum : ut non facias votun- tates tuas in die sancia. Et vocabis sabbata delicata sancta Domino : non tolles pedem tuum ad opus, neque loqueris verbum in ira de ore tuo » Cu supra dixerat : Nonne Acc eat jejunium magis quod elegi, dissolve colligationem impietatis, solne fasciculos deprimentes, et caetera : etiam nunc præmia repronliuit, si tacere voluerit quae sequuntur; ut hic scilicet cohibeat pedem suum in Sabbatis, nec faciat voluntates suas, et diem sanctum Domini suis commaculet voluntatibus [AI. voluptatibus] Lege præceptum est, ne in Sabbatis opus servile faciamus, ne accendamus ignern, ut in uno sedeamus loco, ut illa tantum faciamus opera quae ad anima salutem pertinent (Ezod. XX). Quod si juxta litteram accipiamus, penitus impleri pon potest. Quis enim potest hoc facere, lit tota die ac nocle sedens in Sabbato de uno loco nou recedat, imo ne leviter quidem se comoveat; quod si fererit, transgressor legis sit? Ex uno igitur mandato, quod juxta liuerau. impossibile est, et caetera cogimur spiritualiter intelligere, ne faciamus servile opus, et perdamus animae libertatem; qui enim facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII) : ne onuS portemus in Sabbato, quale portabat Hie qui dicit : Iniquitates meæ elevatæ sunt aupra caput meum : quasi onus grave aggravatæ sunt super tua (Psal. XXXVII, 5). Ne iniquitas 700 quæ sedet super talentum plumbi, in nobis habeat potestatem (Zach. v), ne nos voluptas corporis et libido suc cendant : Omnes enim adulterantes quasi clibanus corda eorum (Osee VII, 4, 6); et diaboli jacula ignita sunt, ut sagittent in obscuro rectos corde (Pasl. X, 3). Praecipitur quoque nobis ut arrepto aratro, non respiciamus post tergum (Luc. IX): ut tectorum altitudinem conscendentes, nequaquuam ad tollenda saeculi vestimenta velimus descendere (Matth. X); sed ut audiamus cum Moyse, Tu uero hic ata mecum (Exod. XXXIV, 2); et sedeamus cum Domino, lassi in via hujus sæculi, super puteum Samaritana et conversionem errantiumque salutem sitientes (Joan. IV), ut audiamus Apostolum cnmmonentem, State fermi et immobile. (1 Gor. XV, 58), ne patiamur illud quod Judas passus est proditor, qui perdidit locum ministerii sui, et transgressor effectus est, illusque semper sententiæ recorde- mur : Sispiritus polealalem habellti. ascenderit super re, locum tuum ne dimiseris (Etele. x, 4). Qui sic quiescit in Sabbato, lavat inter innocentes manus suas, nec movet pedes, ut suas faciat voluntates : iste celebrat Sabbata Domini delicata. Qui sabba- tismus, juxta Epistolam quae ad Hebraeos scribitur, cepromittitur nobis in caelestibus, et gloria præpa- ratur (Hebr. IV) : ut dum non faCiamus vias nostras in Sabbato, nec invenitur voluntas nostra, ut loquamur serlnonem, quo scilicet nee opere, neu sermone peccemus. Alioquin si haee tantum prohi- bentur in Sabbato, ergo in aliis sex dicbus libertas nobis tribuitur delinqnendi. Qnod si stultum est credere, superest ut Sabbatum quod interpretatur requies, omni tempere sanctificandum sit a fidelibus, dnm non carnis, sed animæ faciunt voluntates. Quodque jungitur, justa Septuaginta, in ira ex ore tuo, in Hebraico non habetur. Ad hoc Sabbatum, omni festivitate celebrandum, Salvator nos provocat in Evangelio, dicens : Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego vobis dabo requiem (Jlatth. XI, 28); hoc enim significat ἀναπαύσω ὑμα̃ς, ut scilicet, peccatorum onera deponentes, sabbatizemus in Christo, et dicamus : Statuit supra petram pedes meos (Psal. XXXIX. 3), illudque vitemus quod aanctus pene sustinuisse se dicit, Mei vero pene mOli sunt pedes Psal. LXXII, 2).

(Vers. 14.) < Tunc delectaberis super Dominum [Vulg. Domino]; et sustollam te super altitudines terræ, et cibabo te haereditate Jacob patria tui. Os enim Domini locutum est. » LXX: « Et eris 701 confidens super Dominum : et elevabit te super bona terrae, et cibabit te haereditate Jacob patris tui. Os enim Domini locutum est. » Postquam vocaveris Sabbata delicAta, et non moveris in Sahbato pedem tuum ad opus servile racicndUnI, neque verbum locutus fueris, id est, semper tacueris, et impleveris quod præceptum est: Cohibe linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum (Pial. XIIIII, 14) : tunc delectaberis in Domino, et videbis in te esse completum : Delectare in Domino, et dabit libi petitione. cordis tui (Pial. XXXVI, 4). Sive fiduciam habebis in Domino, juxta illud quod scriptum est : Qui confidit in Domino, beatus set (Prov. XVI, 20). Et in Jeremia : Benedictus horno qui confidit in Domino, et erit Dominus spes ejus (lerem. XVII, 7). Et alibi : Bonum cat confidere in nomino, quam confidere ill homine (Psal. CXVII, 8). Et elevabit te Dominus atque sustollet super altitudines ac bona terræ. Terra enim mitium, terra- que viventium non ost deorsum, sed sursum est. Denique ad Lot de Sodomae et Gomorrae valle fu- gientem dicitur : In monte salvum te fae (Gen. XIX, i 7). Ad q aem pOstquam pervenit, ortus est ei sol in Segor. De hac terra dicebat Dominus : Beali mites, quoniam ipsi possidebunt terram (Matth. v, 4) : et multa alia quæ crebro usurpavimus. quorum illud est : Honora patrem tuum et matrem tuam, et eris longævus super terram quam Dominus Deus tuus dederit tibi (Exod. XX, 12). Quod juxta litteram penitus stare uon potesta Muhi enim honorant pa- rentes, et cito moriuntur; et alii parrichlæ longo vivunt tempore. Ut autem certius noverimus hanc terram esse in subliJuibus, tricesimi sexti psalmi breviter recordeluur, in quo scriptum est : Mites possidebunt terrum, et epulabuntur ill multitudine pacis (Psal. XXXVI, 11). Post quæ infertur: Exspecta Dominum, et custodi dias ejus : et elevabit te, ut poslidea. terram i (Ibid. 34) : de qua in alio luco canllur, Justa possidebunt terram, et habitabunt in sœculum sœculi super eam (Ibid. 29). Quod et ipsum impoSSibile cst. Si enim terra pertransibit, hæc utique quam incolimus, quomodo in saeculum sæculi justi babitabunt super eam? Ex quo disci.. mus esse terram quae in sublimibus sita est. Post quae infertur : Et cibabo, sive, cibabit te Dominus hœreditate Jacob patria tui. Sicut enim qui fidem 702 habuerit Abrabam, appellatur filius Abra- fram, sic qui supplantat vitia atque peccata, vocatur filius Jacob. Et cujus quis virtutis imitator cst, illius appellatur et mins. Bona autem terræ, quae in excelsis sita est, quibus saturatur filius Jacob, illa accipienda sunt, quae neC oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt (Ila. LIIV ; ICor. II). De quibus in Epistola scri- ptum est ad Hebræos : Qui enim hœc dicunt, ostendunt quod patriam quœrant : et siquidem illam quœrerent, de qua egressi erant, habebant tempus ut reverterentur ad eam. Nunc autem meliorem desiderant patriam, hoc est, cœlestem Jerusalem (Hebr. XI, 14-16). Ex quo siscimus, mille annorum fabulam, in qua rursum nuptiæ prOlllitLUlltur, et cibi, et terrenæ vitae conversa lio. abjiciendam. Si enim in resurrectione neque nubentneque nubentur, sed erunt similes angelorurn, qnia sunt filii resurrectionis (matth. XXII); et de ventre ac cibis Apostolus loquitur: Esca ventri, et venter escis : Deus autem et hunc et illam destruet (I Cor, VI, 13), quomodo rursum incorrupto et spirituali immortalique corpore, car- nis pristinæ mortalis atque corruptae vitia quæremus? Et hæc dicimus, non quo substantiam glori- ficati corporis tlenegemus, sed quo opcra pristina in his qni angelorum sunt similes, penitus aufera- mus. Alioquim et in isto adhuc corpore per jejunia et continentiam, et perpetuam castitatem ct charitatem, imitamur virtutes angelicas, et tamen substantiamcorporum non amittimus. Quæ ut omnia futura credamus, sciamus a Deo esse pro- luissa, cujus os locutum est : ut quomodo in manibus opus, et in pedibus incessum, et in ventre generationem, et in auribus oculisque auditum atque intuitum : sic in ore sermonem Dei intelligamus.

(Cap. LIX. — Verse i, i.) « Ecce non est abbreviata ,nanus Domini, ilL salvare nequeat : neqne aggravata est auris ejus, ut non exandiat; sed iniquitates vestrae diviserunt inter vos et Deum vestrum, et peccata vestra absconderunt faciem ejus a vobis, ne exaudiret. » LXX : < Numquid non potest manus Domini salvos facere : aut aggravata est auris ejus, ut non exaudiat? Sed peccata vestra separant inter vos et Deum : et propter peccata vestra avertit faciem ejus a vobis, 703 tit non misereatur. » Poteram quæ nunc facturum esse me dixi : Eris confidens ill Domino, et elevabit te ad bona terrœ, et cibabit te hœreditate Jacob patris tui, et aule complere. Neque enim abbreviata cst manus mea, atque contracta, ut eam ad liberandum populum meum extendere nequeam : aut surdas aures habeo, ut exaudire non possim. Ex qno ostenditur aures Domini, quae justos audiunt, et non audiunt peccatores, nequaquam esse nostra- rum aurium shuilts, quae emissam vocem sive justitiae, sive injustitiæ, æqualiter audiunt; aed peccata, inquit, vestra, quasi quidam in medio murus oppositus, vos et Deum dividunt. Unde et Salvator in passione sua fecit utrumque unum (Ephes. II), et medium parietem maceriæ solvens, inimicitiam in sua carne desTruxit, ut quos paries diviserat peccatorum, Christi sanguis conjungeret. Qui aperuit paradisi janualn, qum multo tempore clausa fuerat (Gen. III), et igneum gladium suo cruore restinxit, ut audiret latro : Hodie mecum eris in paradiso (Guc. XXIII, 43). Quodque sequitur: Et propter peccata vestra auertit faciem a vobis ; ut non audiret, sive, ut non misereretur, hoc ostendit, qnod fetorem peccatorum et iniquitates eorum ferre non potuerit, sed averterit facicm suam, na eorum turpitudinem cerneret, et statim percutere cogeretur. Unde peccator, Domini vultum videre desiderans, dicit in psalmo : Usquequo, Domine, oblivisceris me ill finem q usquequo avertis faciem tuam a me (Psal. XII, 1)? Et alibi : Ostende faciem luana, et salvi erimus (PIal. LXXIX, 4).

(Vers. 3, 4.) c Manus enim vestrae pollutae sunt sanguine, et digiti vestri iniquitate: labia vestra locuta sunt mendacium, et lingua vestra !niquita- tem fatur. Non est qui invocet justitiam, neque est qui judicet vere : sed confidunt in nihili [Vulg. nihilo ]. ct loquuntur vanitates » LXX:« Manus enim vestræ pollutæ suut sanguine, et digiti vestri peccatis. Labia vestra polluta sunt illiquitate, et lingua vestra injusudam meditatur. Nullus loquitur justa : neque est justum judicium. Confidunt in vanis, et loquuntur vacua, iniquitates atque peccata. a Quæ supra generaliter nominavit, nunc exponit in partibus. Et considerandum quod nequaquam eis objiciat idololatriam qua Isaiæ temporibus tenebantur, sed effusionem sanguinis, de quo 704 aule jani dixerat : Justus perit I, et non est qui recogitet, Et viri justi tolluntur, et nemo corde illlelligil. A facie enim iniquitatis sublatus est justus : erit in pace sepultura ejus, tol/eturque de medio (Isa. LVII, i, 2). Et quanquam ipsi manus non miserint in Dominum Salvatorem, tamen consona impietatis voce clamantes : Sanguis ejus super nos et super filios nostros (Matth. XXVII, 25), mortis ejus rei sunt, et habent pollutas manus. De quibus idem Propheta testatur, dicens : Si levaveritis manus vestras, ad me, non exaudiam. M anus vestrœ sanguine plenæ sunt (Isa. I, 15). Labia quoque eorum et lingua loquuntur iniquitatem atque mendacium, ut pro Christo sibi Antichristum repro- mittant, nec sit ullus in populo qui invocet justitiam, et judicet veritatem, sive, ut in Hebraeo habetur, fidem, quod scilicet credat in Christo; sed conO- dunt in nihili, et loquuntur vanitates. Unde Apostolus praecipit ne attendamus Judaicas fabulas, et mandata hominum aversantium se a veritate (Tit. I). Vere enim confidunt in nihili, et sequuntur vanitates, in quo impletur Domini vaticiniam : Ego veni in nomine Patris mei, et nou suscepistis me : si alius venerit in nomine suo, illum suscipieli. (Joan. v, 43).

(Vers. 5, 6.) « Conceperunt laborem, et pepere- runt iniquitatem : et ova aspidum ruperunt, et te- las araneae texuerunt. Qui comederit de ovis eorum, morietur : et qnod confotum est, erumpet in regutnm. Telae eorum non erunt in vestimentum, neque operientur operibus suis. » LXX : Quia parturiunt dolorem, et generant iniquitatem. Ova aspidum fregerunt, et telam araneae texuerunt I. Et qui de oris eorum comedere voluerit, fraogens reperiet putridum, et in ipso regulum : tela eorum non erit in vestimentum, nec operientur operibus suis. » Qui Antichristi præstolantur adventum, nec possunt dicere : A timore tuo, Domine, toncepimuB, et parturivimus et peperimus, spiritum salutis tuæ fecimus super terram (Isa. XXVI. 17, 18), recte concipiunt dolorem, et parturiunt iniquitatem : ut quem multo labore perquirunt, in iniquitate susci. piant ; de quorum scriptum est patre : Concepit dolorem, et peperit iniquitatem (Psal. VII, i 5). isti frangunt atque disrumpunt ova aspidum, ut earum venena in sua mente suscipiant, qui bus in Ecange- lio dicitur : Serpente., genimina viperarum (Malth. III, 7). Pulchreque ova posuit aspidum atque serpentum, quæ ova prius gencrare dicuntur. 705 Et quia non solum maliliæ venena in cordibus suis retinent, sed in lege Domini die ac nocte mediLan- tur, aniles fabulas mussitantes, propterea dicitnr : Et telas oraneæ texunt: (Iuibus muscas et culices ct parva capiunt animantia ; ad quas cum forte quid venerit, quasi per aerem vacuum transvolat. lui cOfnederit, inicit de ovis eorum, morietur, hoc est, qui consiliis eorum acquicverit. quomodo Abel acquievit Cain dicenti , Transeamus in campum (Gen. IV, 8). statim interficietur : sive, ut Septuaginta transtulerunt : Qui uoluerit de ovis eorum comedere, conterens inveniet pUlridunl, et in ipso regulum. Qui enim prima fronte deceptus, ova pu- taverit gallinarum et aliarum voluerum; quarum esus innoxius est : si fregerit antequam comedat, statim putorem teterrimum fœtoremque cognoscet, ea quod confotum cst inveniet regulum. Sive juxta Symmachum et Theodotionem, aspidem. Aquila autem viperam posuit : pro qua in Hebraico legitur EPHEE ( ). Qni igitur audiens tradhiones Juda!- cas, ad escas se mille annorum voluerit præparare, et repromissionum deliciis irretitus, manum ad ovum extendere I : si antequam comedat, hoc cst verbis mortiferis acquiescat, voluerit prius considerare quod dicitur, et singulos sermones discutere, eorumque tractare rationem, statim in ipsis reperiet [AI. reperit Antichristum præparari. Ergo juxta Hebraicmn, qui comederit de ovis corum, morietur. Qui autem, juxta Septuaginta, frangere ante voluerit, et diligentius intueri ac videre quid latitel, reperiet fœtorem teterrimum, et principem omnium serpentem diabolum, in eorum latitare traditionibus. Et quia supra dixerat : Telas araneæ texunt, exponit quod telarum istarum textura non proficiat. Labor, inquit. eorum omnisque doctrina non Christi efficit vestianentum, nee pallium quo nuditas animae protegatur, sed casso labore desu- dant, dicente hoc codem propheta:Populus hic labiia me honorat ; cor vern eorum longe eat a me. Frustra amem me colunt, docentes doctrinas et præcepta hominum (Isa. XXIX, 13) : quae sequentes, negligunt lesem Dei. Et ut sciamus in tela opera demonstrari, intulit : Neque operientur operibus suis. Quidam locum 706 istum sic edisserunt: Ova aspidum sciderunt," sive ruperunt, id est, mor- dentes prophetarum reliquere sermones omnes, et blanda sibi pseudoprophetarum eloquia texuerunt: de quibus 3 |qui comederit, a serpe nte ferietur ; ct intelliget nibil sibi verba profuisse mendacii.

(Yers. 7, 8). « Opera eorum opera inutilia : et opus iniquitatis in manibus eorulu. Pedes corum ad malum currunt : et festinant ut effundant sanguinem innocentem. Cogitationes eorum, cogitationes inut iles : vastitas et contritio in viis eorum. Viam pacis nescierunt, et non est judicium in gressibus eorum. Semitae eorum incurvatæ sunt eis : omnis qui calcat in eis, ignora t pacem.» LXX. « Opera enim eorum opera iniquitatis, et pedes eorum ad malitiam currunt. Veloces ad effundendum sanguinem innoxium ; et cogitationes eorum, cogitationes stultorum. Contritio et miseria in viis eorum, et viam pacis non cognoverunt : et non est judicium in viis eorum. Semitae enim eorum perversæ, quas transeunt, et nesciunt pacem. » Ideo non operiuntur [Al. operientur] operibus suis, quia opera corum opera iniquitatis sunt, quæ Apostolus infructuosa cognominat, id est fructus non habentia (Ephes. V). Et pedes eorum currunt ad matum, et festinant ad effundendum sanguinem innoxium (Prov. I). Hanc enim et in prophetarum occisione habuerunt consuetudinem. Ad quos Steplanus loquebatur : Quem enim prophetarum non sunt persecuti patres vestri (Act. VII, 52)? Et Dominus in Evangelio: Jerusalem, Jerulalem, quæ occidis prophetas, et lapidas eos, gui ad te missi sunt (Matth. XXIII, 37) ; et iterum : Veniet super vos omnis sanguis justus gui effusus est super terram , a sanguine Abel justi usque ad sanguinem Zachariæ filii Barachiæ, quem occidistis inter templum et altare (lbid., 35). IJude et supra ad eos dicitur : Manus enim vestræ pollutæ aunt sanguine (Isa. I, 15); et lingua vestra loquitur iniquitatem. Et per hanc medilalionen) crudelitatis atque bias- phemiæ, ad necem Domini pervenerunt. Quomodo et Judas per avaritiæ viam venit ari homicidium, imo sacrilegium avaritiæ copulatum.Quodque sequitur : Cogitationes eorum cogitationes stultorum ; contritio et infelicitas ira viis forum, et tiam paris hon cognoverunt. Et supra : Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem (Psal. XIII, 5), Aposto- Ius posuit ad Romanos (cap. III) ; 707 quod multi ignoralltes, de tertio decimo psalmo sumptum putant, qui versus in editione Vulgata additi sunt, et in Hebraico non habentur. De quo plenius in exordio hujus voluminis diximus. Recte autem viam pacis ignoraverunt, qui auctorem ejus suscipere noluerunt. Ipse est enim pax nostra, qui lo- qnhur ad Apostolos : Pacem meam do vobis, pacemmeam relinquo tobia (Joan. XIV, 27). Et ad Jerusalem : Si scires quæ ad pacem sunt tibi, quoniam venient dies super te, et circumdabunt te iui- mici tui vallo, et obsidebunt te, et filios tuos alli- dent ad terram (Luc. xix, 42.43).. Qui autem pacem non susceperint, consequenter nec judicium habent in viis suis. Illum de quo supra dictum cst : Ecce puer meus quem elegit dilecttu meus quem dilexit anima mea, judiciu m gentibus proferet (lsa. XLII, 1). Sequitur : Vim porum perversæ, non natura, sed propria voluntate. Quidquid enim perver- titur atque curvatur, de recto torquetur ill pravum. Omnis doctrina Pha risæorum subversio vc- ritatis est, per quam qui ambulaverit, non solum non invenit pacem, sed nec cognoscit quidem cam, lit sciat quid quærere debeat.

(Yers. 9 seqq.) « Propter hoc elongatum est judicium a nobis : et non apprehendet nos justitia. Exspectavimus lucem, et ecce teneb, æ: splendorem, et in tenebris ambulavimus. Palpavimus sicut caeci parietem : et quasi absque oculis attrectavimus : impegimus merhlie, quasi in tenebris : in caligosis [Vulg. caliginosis] quasi mortui. Rugiemus quasi ursi omnes : et quasi cołumbæ meditantes gememus. Exspectavimus judicium, et non erit f Vulg. est] ; salutem, et elongata est a nobis. I LXX : « Propterea recessit judicium ab eis : et non apprehendit cos justitia. Cum exspectarent lucem, Eactæ sunt eis tenebrae. Præstolantes eam in tcnebris ambulabunt: palpabunt sicut caeci parietem, ct quasi non habentes oculos aUreclahunt. Cadent in meridie, quasi in nocte media : quasi morientes gement : quasi ursus, et quasi columba paritcr ambulabunt. Exspectavimus judicium, ct non est ; salus longe recessit a nobis. » Post accusationem populi Judærum, ex persona corum Propheta respondit quid loqui debeant pœnitentes, si tamen velint post vulnera recipeve sanitatem. Mirorque cur Septuaginta, qua.i Propheta de eis loquatur, et non ipsi ad Prophetæ verba respondeant, orationem texuerint, cum in consequentibus veritate superati, hoc idetn fecerint, dicentes : 708 Exspectavimus judicium, et non est; salus longe recessit a nobis. Multa enim iniquitas nostra III conlspectu tuo; et peccata nostra restiterunt Jlobis, et cætera. III præsenti igitur tempore universa complentur. Elongatum est judicium a Judæis, quod gentibus nuntiatum est. Et non apprehendet eos justitia, quæ a nationibus conprehensa est. Exspectaverunt lu- cent, dicentes, Emitte lucem tuam et veritatem tuam (Psal. XLII, 5), quæ cis per prophetas fuerat repromissa, et crroris tenebris occupati sun!. Sus- tinebant spleluloreln. et ambulaverunt in tenebris. Ita Scripturas sanctas, quasi caeci palpantes parietem, verba tantum in eis et folia, non sensum fru- ctumque quærentes, qui tenetur in litteris. Denique jungit et dicit : Impegimus, sive cademus meridie quasi in tenebris;in caligosis [Al. caliginosis], quasi mortui. In loto enim orl:e, sole justitiæ splendorem rnlilanLe, illi morantur in tenebris, v - delicet ut peccato Inortui. Rugiemus, ait, quasi ursi omnes, et quali columbæ meditantes gememus ; Ut et crudeles sint pariter et miseri, feri et immanes ad humiles atque subjectos, pavidi atque trepi- dantes ad eos qui fortiores sunt, quos quasi accipitres perborrescullt. Legimus et in alio loco : Quasi ursa raptis catulis (II Reg. XVII, 8). Et iii Danie!e, regnum cruentum in quo sunt tres ordines dentium, ursae ferocissilnæ comparatum (Dall. VII). Et quasi columbæ meditantes gememus, absque sensu ct intelligentia Scripturarum, tantum verba meditantes, quae decantant memoriter. Sed quomodo columbae, de quibus scriptum est : Ephraim quasi columba non habens sensum (Olte VII, I i); et quomodo in Evangelio contra serpentum malitiam, simplicitas ponitur columbarum (Matth. X) : sic in praesenti loco, simplicitas absque prudentia, quae vicina stultitiae est, in sola verborum meditatione monstratur. Exspectabunt judicium I, et non erit; salutem [subauditur exspectabunt] et non erit, qnia longe migravit ad gentes. In quo notandum, quod omma futuro dicantur tempore, ut quod nunc Judæi sustinent, indicetur.

(Vers. 12 seqq.) « Multiplicatæ sunt iniquitates nostrae coram te, et peccata nostra responderunt nobis : quia scelera nostra nobiscum, et iniquitates nostras cognovimus. Peccare et mentiri contra Dominum : et aversi sumus, ne iremus post tergum Domini nostri, ut loqueremur 709 calumniam, et transgressionem concepimus, et locuti sumus de corde verba mendacii. Et conversum est retrorsum judicium, et justitia longe stetit, quia corruit in plateA veritas, et æquitas non potuit ingredi. Et facta est veritas in oblivionem, et qui recessit a malo, praedae patuit. » LXX : « Multa est enhn ini- (Iuitas nostra in conspectu tuo, et peccata nostra restiterunt nobis. Iniquitates euim nostræ in nobis sunt, et injustitiasnostras cognovimus. Impie eli- mus, et mentiti sumus, et recessimus a neo nostro. LoCuti SUnJUS iniqua, et inohedientes fuimus. Parturivimus et meditati sumus de cordibus nostris verba iniqua. Et recessimus a judicio, et justitia longe stetit, quia consumpta est in viis eorum veritas. et per rectum iter transire non poterant. Et vertas sublata est, et transtulerunt mentem ut non intelligerent. » Reddit causas quare rugierint quasi ursi, cl meditati sint ut columbæ; exspecta- verint judicium quod non erat, salutem quae transivit ad gentes ; quia multiplicatœ sunt, dicentes, iniquitates nostrae in conspectu tuo : a quibus multo tempore averteras faciem, ne eas cerneres, ne fe- rires. Et peccata nostra responderunt nobis ut re- ciperemus quod meruimus. Et scelera nostra nobiscum sunt, iniquitatesque cognovimus , quas multo tempore perpetrantes putabamus esse justitiam. Quae sunt autem iniquitates? Peccare et mentiri contra Deum ; sive, ut juxta Hebraicum Aquila transtulit, negare Deum, quod ad Salvatorem re- fertur. Et reliquimus, inquiunt, Deum nostrum dicentes : Scimus quod Moysi locutus sit Deus : hunc auten. nescimus, unde sit (Joan. IX, 29), ut loqueremur calumniam, Hicsi ex Deo esset, non solveret Sabbatum (Ibid. <6). Et : In Beelzebub principe dœmoniorum ejicit dœmonia (Lut. XII 15). Ettransgressionem, quae significantius Graece dicitur ἀπό- στασις, cun aliquis negat Deum et praevaricationis arguitur. Concepimus et locuti sumus de corde verba mendacii, contemnentes legem Dei, et sequentes traditiones hominum : quas illi δευτερώσεις vocant, et quas in nostro corde simulavimus : Et conversum est retrorsum judicium, et justitia iunge stetit. Quae euim pars justitiae et iniquitati?qui consensus Christi et Belial? Stetit justitia in gen- tibus, et recessit a nobis, quia corruit in platea veritas. Lata enim et spatiosa via quae ducit ad mortem (Mallia; VII): quia angustem 710 viam, in qua veritas commoratur, intrare nolebant. Et facta est veritas in oblivionem, de qua scriptum est: Veritas de terra orta est, et justitia de cœlo pro- spexit (Psal. LXXXIV, 12). In quo animadvertendum quod crebro vcritas nominata sit, ut Christi persona monstraretur, quam deserentes, secuti sunt mendacium. Et qui recessit a malo, prœdœ patuit. Quod quanquam vidcatur olscurnn), sic edisseri potest : nobis mendacium de nostro corde fingenti- bus et deserentibus legem Dei, justitia longe stetit, et ven itas curruit in plateis, et aequitas ad nos intrare non potuit, et Filius Dei, qui est veritas, factus est in oblivionem : in tantum ut quicumque a traditionibus Juda'orum cupierit rece dere, statim pateret insidiis et persecutionibliS : ita ut cæcum a nativitate, qui ocnlos receperat, expulerint de synagogis (Joan. IX). Et post resurrectionem Domini Salvatoris, omnes qui in eo credebant, persecuti sint atque nudaverint : quibus de toto orbe gentium Ecclesiæ ministeria dirigebant, quae per manus Apostolorum distribuerunt.

(Vers. 16. 17.) « Et vidit Dominus, et malum apparuit in oculis ejus: quia non est judicium, et vi- dit quia non est vir, et aporiatus est, quia non est qui occurrat. Et salvabit [ Vulg. salvavit] sibi brachium suum : et justitia ejus ipsa confirmavit eum. Indutus est justitia ut lorica, et galeam [Vulg.galea] salutis in capite ejus. Indutus est vestimentis ultionis, et opertus est quasi pallio zeli. Sicnt ad vindictam quasi ad retributionem indignationis hostibus suis, et vicissitudinem inimicis suis, insulis vicem reddet. » LXX : i Vidit Dominus, et non placuit ei : quoniam non erat judicium. Et vidit, et non erat vir. Et consideravit, et non erat qui defenderet. Et ultus est eos brachio suo, et misericordia sustinuit. Et indutus est justitiam quasi loricam, et posuit galeam salutis in capite. Et circumdatus est vestimento vindictæ, et pallio, quasi retribuens ultionem opprobrium adversariis. » Hucusque ex persona populi propheli- cus sermo contextus est: nunc propheta ex sna persona loquitur. illis ista dicentibus, vidit Dominus quod pœnitentiam ore jactarent, et corde non agerent, et non placuit ni. Quæsivit enim in eis judicii veritatem, quod ad gentes translatum fuerat, et non reperit. Desideravit aliquPfn justum virum, qui sibi irato possit occurrere, ei non invenit ; 711 qui et supra dixerat : Veni, et nOli erat vir : vocavi. et uon erat qui audiret ( Isa. L,, 2). Et quia illis in scelere permanentibus, ne unus quidem justus inventus est: sed, Omnes declinaverunt, simul inutile. jacti sunt : et non eat gui faciat bonum, non est tuque ad unum ( Psal. XIII, 3), brachio suo atque justitia, sive misericordia confirmavit. tum, ut qui voluerint ab errore converti, non suo merito, sed Dei clementia conserventur. Denique indutus est jusLiLiæ lorica, eL galea salutis, et vestibus ultionis, et zeH pallio circumdatus : sicque armatus processit aJ bellum, ut red- derdt ultionem inimicis suis : haud dubium quin Judeos significet perseverantes in blasphemiis : Et vicissitudinem hostibu. suis, quando eos Romanus cinxit exercitus. Quibus vincentibus, Dominus pugnasse monstratur. Hoc testimonio usus est Paulus scribens ad Ephesios, et volens nos indui armatura Christi. quo possimus ignitis diaboli ja- culis resistere (Eplles. VI ). Quodque in Septuaginta Interpretibus non habetur : Insulis vicem reddet, urbes Judææ significat, qual Romanus vastavit exercitus. Nam et supra ( cap, XX) habitatoribus insulæ, id est Jerusalem, Dominus loquitur per Prophetam.

(Vers. 19, 20.) « Et timebunt qui ab Occidente nomen DOllliui, et qui ab ortu solis, gloriam ejus : rum venerit quasi Ouvius violentus, quem spiritus Donini cogit: et venerit Sion redemptor, et eis qui redeunt ab iniquitate in Jacob, dicit Dominus. Hoc fœdus meum cum eis, dicit Dominus : Spiritus meus qui est in te, et verba mea quæ posui in ore tuo, non recedent de ore tuo, et cle ore seminis seminis tui I, dicit Dominus : amodo et usque in sempiternum. » LXX : « Et timebunt qui ab Occidente nomen Domini, et qui ab ortu solis, nomen inclytum. Veniet enim quasi fluvins violentus ira Domini, veniet cum furore,: et ve- niet de Sion qui liberet. Et avertet impietates a Jacob, et hoc erit eis a me testamentum, dicit Dominus. Spiritus meus qui est in te, et verba mea quæ dedi in ore tuo, non deficient de ore tuo, et ex ore seminis tui, ait Dominus ex nunc et in æternum. » Postquam Dominus lorica justitiae, et galea salutis, ct testibus ultionis, zelique pallio fuerit indutus ad pugnam, et venerit ad certamen atque 712 vindictam, ut retribuat hostibus, et reddat inimicis slIis, et insulas eorum, id est, urbes viculosque subvertat, tunc alieniRenæ qui de Occidente et Oriente venturi sInt, ut requieScant in sina Abraham (Matth. VIII), de quibus et supra ( cap. XLIX, vers. 12) dictum est : Ecce isti de Longe venient, alii cle Occidente, et alii ab Aquilone, et alii de terra Persarum, timebunt Dominum, eo timore Gui est initium sapientiæ (Eccli, I).|De quo in muliis lucis tegimus, ex quibus pauca ponamus : Beatus vir gui limet Dominum ( Psal, CXI, 1). Et : Non est inopta timentibus eum ( Psal. IIXIII, 10). Et : Timor Domini disciplina et sapientia ( Prov. x v, 33). Et : Venite, filii, audite me : timorem Domini docebo vos (Psal, XXXIII, 12). Et:Beatus homo qui timet Dominum ( Psal. CXXVII, 4). Et: Timor Domini addit dies (Prov. I, ii). Quod autem repulsu Israel, gentium turba succedat, Malachias propheta plenius docet, in quo dicitur ad Judaeos : NOli est voluntas mea in vobis, dicit Dominus Omnipotens. Et hostiam non suscipiam de manibus vastris (Malach. I, 10). Rursumque de multitudine nationum : Ab ortu enim solis usque ad occasum glorificatum est nomen meum ill gentibus(Ibid. 11). Hujus beatitudinis ille auctor est, qui veniet quasi fluvius violentus, quem spiritus Domini cogit; sive, ut Aquila transtulit, quasi Rumen angustum, spiritua DOlnin; signaculum ejus ; aut Theodotio, quasi fluvius oppugnant, spiritus Domini signatus eat. In eo erGo testimonii Itujus, quod LXX transtulerunt, quasi fluvius violentus, ira Domini veniet cum furore, pars ultima in Hebraico non habetur. Neque enim in repromissionibus Dd, irafurorque ponendus est : cum in cæteris quæ sequuntur, beatitudo sil futurorum, ct comminatio pœnaque peccantium. Juxta Aquilam autem et Theodotionem, spiritus Domini qui signatus ill Christo est, illudconfirmat exemplum, quod ill Joanne evangelista legitur : Hunc enim Deus signavit Puter (Joan. v!, 27) : de] quo ante jam dictum cst : Exiet virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet, et requiescet super eum Spiritus Domini, spiritus, sapientiæ et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus sciellliæ et pietatis, et replevit eum spiritus timoris Domini (lsa. XI, 1-3). Unde et nus dicimus : Signatum cst super nos lumen vultus tui, Domine (Psal. IV, 7). Et in Ezechiele, virorum gementium 713 frontes TRAV, litteræ Hebraicae, quae apud eos ultima est, impressione signantur ( Ezech. IX). Sin autem scire volumus, quomodo Spiritus sanctus fluvius violentus sit, Apostolorum Acta relegamus, in quibus scriptum est : Cum autem congregati essent pariter, factus eat subito de cælo sonus quasi spiritus violentus, et implevit universam domum ubi erant sedentes. Apparueruntque eia linguæ dispersæ sicutignis : et sedit super singulos eorum. Repletique sunt omnes Spiritu sancto (Act. II, 1-4). Sequitur ; Veniet redemplor Sion : et eorum qui redeunt ab iniquitate in Jacob, dicit Dominus. Pro quo Septuaginta transtulerunt : Veniet ex Sion gui liberel. et avertat impielale. a Jacob. Si ergo de Sion veniet, qui avertat impietates a Jacob, hoc intelligilnus, quod homo natus sit in Siun, et fundaverit eam Ahissi- mus, qui avetit scelera Jacob. Sin autem veniet Sion redemptor, et his qui redeunt ab iniquitate ill Jacob, dicit Domi'lus, hic sensus est : Veniet Christus qui redimet Sion sanguine suo. Sive, juxta Hebraicam proprietatem, qui propinquus est Sion, et de Israel stirpe generatus sit, hoc enin GOEL ( ), id est, ἀγϰιστεὺς sonat. Ac ne putemus omnem redimi Sion et eam de sceleribus liberari, quae Domini sanguine cruenta [Al. cruentata 1 est, significanter adjunxit : Iris qui redeunt ab iniquitate, si voluerint agere pœnitentiam, in quibus oratio Domini compleatur : Pater, igno- Ice eis, quod enim faciunt, nasciunt (Lue. XXIII, 34). Eorum igitur in Sion redemptio est: et propinquus, qui eunt susceperint ex Jacob, et illis pollicetur dicens : Hoc fædus meum cum eis, aive pactum, ut omnes alii LraostulerunL, aut testamentum, ut posuere Septuaginta. Quod sit autem fœdus, pactum, et testamentum, sequens versus ostendit : Spiritus, inquit, meus qui eat in te, et verba mea, quæ posui in ore tuo, MOM recedentde ore tuo, et de ore seminis tui, amodo et usque in sempiternum. Quod vel ad isaiam dicitur, ut mihi vi-

detur, vel ad Dominum, ut plerique aestimant. Igitur ad Isaiam sic ordo connectitur. Hoc est pactum Evangelii sempiternum, ut spiritus meus qui est in te, et verba mea quae posui in ore tuo, per quae ventura prædices, 714 non de tuo ore discedant, nec de filiorum tuorum ac nepotum, et seminis tui, ut omnis per sericm generatio demonstretur : quod scilicct gratia proplictarum in apostolis veniat, ct per eos qui de Israel 1 per apostolos < credituri sinit. Quod autem infert, Amodo et usque in sempiternum, illi testimonio I congruit : Cœlum et terra transibunt : verba autem mea non præteribunt ( Matth. xxiv, 55). Hunc locum diligenter Paulus edisserens, scribit ad Romanos, quod non sit distinctio Judæi et Graeci, sed ipse Dominus omnium, dives in omnibus qui invocant lum (Rom. x, 12) ; et quod non sic crediderint gentes, ut Israel penitus pelleretur. Nam et ego, ait, Israelites sum ex semine Abraham, de tribu Benjamin. Non repulit Deus plebem suam quam præscivit (Rom. XI, 1, 2). Ei post pululum, cura Eliæ posuisset exemplum, querentis ad Dominum quoI solus esset relictus, ct audientis ab co quod reliquisset sibi Dominus septem millia virorum, qui non curvassent genua ante Baal (III Reg. XIX), intulit : Sic igitur et in hoc tempore reliquiæ secundum electionem gratiæ salvæ factæ sunt. Si autem gratia, jan non ex operibus; alioquin gratia jam non est gratia. Quid ergo eat ? quod quærebat Israel, hoc est consecutus : electio autem consecuta est: caeteri vero excæcati sunt. Qui si non permanserint in incredulitate, inserentur. Potensest enim, inquit, Deus, iterum inserere illos (Rom. XI, 5), non contra naturam ex oleastro, sicut gentium inserta est multitudo : sed secundum naturam in bonam, id esi, in suani olivam. Et ad eitremum posuit, ut ad praesens capitulum perveniret : Nolo enim vos ignorare, fratres, mysterium hoc, ut non sitis apud vosmetipsos sapientes. Quia cæcitas ex parte Israel contigit, donec plenitudo entium subintraret : et sic omnis Israel salvus fieret, sicut scriptum eat : Veniet ex Sion qui liberet, et avertet impietates a Jacob 1, et hoc illis a me testamentum, cum abstulero peccata eorum (Rom. XI, 25). Hæc idcirco latius prosccuti sunius, ut quidquid repromissionum et legimus et dicturi sumus ad Sion et ad Jerusalem, non generaliter ad omnes Judæos, sed specialiter ad eos dici intelligamus, qui in apostolis et per apostolos electi sunt ex Israel.