Commentary on Isaiah

LIBER DECIMUS QUARTUS.

Dominus qui respicit terram, et iacit eam tremere;qui tangit montes,et fumigabunt [Al. fumabunt J (Pial. CIII), qui loquitur in Deuteronomii cantico : Ego occidam , et ego vivificabo ; percutiam, et ego sanabo (Deut. XXXII, 59), frequen- tibus morbis meam ł quoque terram fecit contre- miscere, cui dictum est : Tetra es, et in terram ibis ( Gen. III) 19). Et oblitum condidonis humanæ, crebro adnlooet. ut bominem et senem, etjamjamque moritorum esse me noverhn. De quo scribitur : Quid gloriatur terra et cinis (Eccli. X. 9) ? Unde qui me subito languore percusserat, incredibili velocitate sanavit : ut terreret potius, qnam aJttiserel, et emen- daret, magis quam verberaret.Itaque sciens cujus sit omne quod vivo, et quod idcirco forsitan mea dormitio tlifteratur, ut caeptum in prophetas opus expleam, totum me buic trado studio, et quasi in quadam specula constitutus, Mundi hujus turbines atque naufragia, non absque gemitu et dolore con- templor ; nequaquam praesentia cogitans, sed futura, nec hoMinum famam atque rUluusculos, sed Dei judicium perLreloistens. Tuque, V irgo Christi Eustochium, quae ægrotantem I tuis orationibus adju- visti, sanato [ AI. sanctam] quoque imprecare gratiam Christi, ut eodem spiritu, quo prophetæ futura cecinerunt, possim ill nubem corum ingredi et caliginem, et Dei nosse sermonem, qui nequaquam carnis auribus. sed cordis auditur ; et dicere cum Propheta : Dominus dal mihi linguam disciplinœ, ut sciam quando oporteat DIe loqui. Quod testimonium quarti et decimi in Isaiam IilJri, quem nunc disserere cupio, principium est.

579 (Cap. L. — Vers. 4 seqq. ) « Dominis dedit mihi linguam eruditam, ut sciam sustentare eum qui lassus ext verbo. Erigit mane, manc erigit mihi aurem, ut audiam quasi magistrum. Dominus Deus Iperuit mihi aurem : ego autem non cuntradico , retrorsum non abii. Corpus meum dedi percutientibus, et genas meas vellentibus. Faciem meam uon averti ab increpantibus et cOlIspuenli- Lus. Dominus Deus [Vulg. addit meus ] auxiliator meus, ideo non sum) confusus , ideo posui faciem meam ut petram durissimam, et scio quia non confundar. » LXX : « Dominus dat mini linguam dis- ciplinæ, ut sciam qnando oporteat lue loqui verbum. Posuit rue mane, addidit mihi aurem ad audiendum ; et disciplina Domini aperit aures meas. Ego autem non rcnuo, neque contradico. Dorsum meum dedi ad flagella, ct genas meas ad alapas. Faciem autem meam non averti a coufusione spuLorum. EL Dominus auxiliator meus est, propterea non sum confusus; sed posui faciem meam sicut for- tissiman) petram. et sciam quoniam non confun- dar. » Judaei hoc capitulum a superioribus sepa- rantes, "olunt ad Isaiæ referre personam, quod se dicat a Domino accepisse sermonem, quomodo lassum errantemque populum sustentet, et revocet ad salutem ; et in morem parvulorum, qui matutinis horis erudiulltur, a Spiritu sancto audiat quid loquatur : seque non contradixisse ejus imperio, sed Comino sciscitante 2 Quem mittam, et quis ibit ad populum istum ? respoudisse ei : Eccc ego, mitte Die (Isa,VI, 8). Etquia dixerit : Audite verbum Domini, principes Sodomorum : percipite auribus Legene Dei nostri, populus Gomorrhœ (Isa.i, 1 0 ) intantum dura perpessum, ut uon solum verborum contumeliis, sed et plagarum doloribus fuerit expo- situs. Attamen se conscientia jubentis Dci nequaquam esse perterritum ; sed juxta id quod Ezechieli dicitur - Ecce dedi faciem tuam 580 valentiorem faciebus eorum, et frontem tuam duriorem frontibus eoralll, ut adamantem et silicem dedi faciem IMam (Ezech. tii, 7-9),universos eorum iMpetus con- tudisse. Hoc illi dixerint, qui omni ratione conaM- tur de Christo evertere prophetias, et ad perversam intelligentiam prava interpretatione torquere : quasi si et hæc de Isaia scripta sint, possiut alia super Christo auferte testimonia, quæ ita perspicua suaL, ut clarum sui cunctorum oculis lumen infundant. All personam igitur Domini, in qua et superior finitus csL liber, etiam ista referenda sunt , quod jUlia dispensationem assumpti corporis eruditus sit, et linguam acceperit disciplinæ, ut sciret quando deberet loqui, quando reticere. Denique qui ill passione tacuit, per ApoStolos, et Apostolicos viros, in cuncto urbe nunc loquitur. Magnæque scientiae est, dare in tempore conservis cibaria, ct audientium considerare personas. Unde et Apostulus Paulus, his qui prophetarum fidem non recipiebant, auctorumsuorum loquitur testimoniis : Sicut qudamde vestris poeti. dixerunt , Hujus et genus sumus (Act. XVII, 28 I : Aratum significans. Rursumqne dc Comico : Corrumpunt mores bonos confubulationes malœ (1 Cur. XV. 33 ) ; et Epimenidis versum hexametrum . Cre- tenses semper mendaces, malœ bestiæ, ventres pigri ( Tit. I, 12)a. Qui si metrorumordinem atque mensuram in translatione non servant, sciendum est in Graeco eos pedibus currere. Hoc autem faciebat, quia acceperat linguam disciplinæ, ut sciret quando oporteret loqui verbum. Gui addita est auris per gratiam, quam per naturam non habebat : ut intelligamus nequaquam aures corporis accipi debere, sed mentis : de quibus et in Evangelio Dominus loquebatur : Qui habet autres audiendi, audiat (MAtth. i!, 15 ). Quæ disciplina 581 et eruditio aperuit aures ejus, ut scientiam Patris ad nos usque trans- mitteret ; qui uon contradixit ei, sed factus est obediens usque ad mortem, et mortem crucis (Philip. 11 ). Ita ut poneret corpus sive dorsum suum ad plagas ; et pectus Dei capax flagella conciderent genasque suas non averteret ab alapis. Quod illum a ministro principis sacerdotum sustinuisse non dubium est; ita lit certatim et Judaeorum populi illu- derent .Qui percussus atque consputus non crubuit. sed quasi agnus ductus ad victimam est ; et quasi ovis coram tondente non aperuit os suum. Quod autem Filius juxta suscepti corporis sacramentum a Patre audierit quid loquatur, in Evangelio plenius discimus, in quo ipse att :;Et qui misit me Pater, mandatum mihi dedit quid dicant et guid loquar. Et iterum ; Sicut audio, lie judico (Joan. XII, 49; v, 30). (Vers. 8, 9 ) < Juxta est qui justificat me : quis contradicit [Vulg .contradicet] mihi ? stemus simul. Quis est adversarius meus? accedat ad me. Ecce Dominus Deus auxiliator meus : quis est qui condem- net me ? Ecceomnes quasi vestimentum conterentur, tinea comedet eoa. I LXX : « Quia juxta est, Justificat me 2 : qui est qui judicetur mecum, re- sistat mibi simul ? Et quis est qui judicium ineat adversum me ? appropinquet mihi. Ecce Dominus auxiliator meus, quis affliget me ? Ecce omnes vos quasi vestimentum veterascetis, et quasi tincacome- det vos. » Si quis, inquit, me putat juste addictum croci et aliquod fecisse peccatum,resistat mihi. Quis est gui judicetur mecum, ut non potentia majestatis meæ, sed ratione superetur ? Judicatur autem quis cum Domino, non auctoritate regnantis, sed comparatione virtutum : quomodo et apostoli judicant duodecim tribus Israel, ct Ninivitæ, ac regina Saba popilum Judæorum. Juxta quem sen- sum ad Jerusalem dicitur : Justificata est Sodoma ex te (Exech. xvi, 52). Quia igitur nullus potest justificari præsente Dona i no, omnes quasi vestimentum veterascent (Psal. CI). Quod autem invete- rascit, perditioni proximum est . Et quasi tineg, ait, comedet eos. Conscientia videlicet peccatorum : et zelus gentium salvatarum. De qIno in fine hujus voluminis dicitur : Vernli, eorum non morietur. Et in Michæa contra perversos principes : Auferum bona eorum quasi tnea excomedens, et ambulans super regulam in die speculationis. (Mich. VII, 4, sec. LXX). Et in Proverbiis : Tinea ossium cor 582 intelligens ( Prove XIV, 30, sec. LXX). Pro tinea, in præsenti loco Symmachus ,rubiginem : Aquila vermem, interpretati sunt.

( Vers.10 11.) < Quis ex vobis timensDominum, audiens vocem servi ejus ? Qui ambulavit, in tenebris, et non est lumen ei : speret in nomine Donnini, ct innitatur super Deum suum. » LXX : < Quis est in vobis qui timeat Dominum, exaudiat vocem pueri ejus : qni ambulant in tenebris non est eis lux. Confiditis in nomine Donuni, et innitimini super Deo. » Vos me pagellastis, vos meam faciem con- spuistis : ego tamen ad pœnitentiam provoco persecutores meos. Nolo enim mortem populi peccatorii. sed tantum ut revertatur et vivat ( Ezech. XXXIII ). Et dico : Quis est inter vos qui timeat Dominum, et audiat vocem servi vel (uteri, id est,Filii ejus ? quorum aliud assuptæ curuis est, aliud naturæ Nec vero parum putemus eMe timere Dominum, juxta illud qnod in Proverbiis dicitur: Principium sapientiœ timor Domini (Prov. IX, 0 ). Perfecta quippe dilectio foras mittit timorem : quia timor pænam habet. Qui autem timet, non est perlectus in charitate. Sed hic timor pro timiditate, et εόλα- Ϭεία̣ ponitur ; de quo et alibi legimus : Beatus qui amnia. metuit ((Eccli. XVIII, 27), propter εὐλάϬειαν, hoc est, propter tinmiditatem : quos vulgo appellant timoratos in religione Dei. Protegit cnim Dominus iter eorum, et viam timoratorum custodit. Dc hoc timore scriptum est: Timor Domini omnia superat . (Eccli. xxv, 14). Et alibi :Non est inopia timentibus eum (Psal. XXXIII, 10). Denique post multos virtutum gradus ad hujuscemodi timorem Dom!- ni pervenitur. Loquitur enim sermo divinus sub persona magistri et patris, discipulum crudientis et (filium : Si invocaveris, sapientiam, et intelligentiœ dederi, vocent tuam,. et si quœsieris tam quasi pecuniam , et quasi thesauros investigaveris eam ; tunc intelliges timorem Domini et scientiam Dei reperies (Brov. II, 3-5). Iste eat timor qui animas sanctorum integras ac pudicas purasque conservat, de quo dicitur : Timor Domini sanctus permanet in sœculum sœculi. Ad quem nos divina eloquia cohortan- tur ; Timete Dominum et date ei gloriam ( Apos. XIV, 7 ). Qui igitur sic timet Dominun, audiat vocem servi veI pueri ejus, qui ambulavit in tenebris, et non erat ei lumen ; qui non habuit speciem nec gloriam, sed in similitudine carnis peccatricis suscepit formam servi, ut peccatum in carpe supera- reL Dc hoc dicitur, quia 583 speret in nOluine DOlnini, et innitatur super Deum saum : ut quidqnid humanæ fragilitatis est, divina majestate cor- roboret atque sustentet .Hoc juxta Hebraicum .Cæterum secundum Septuaginta de peccatoribus dicitur,qui noluerunt obedire voci Filii ejus, et iu tenebris gradiuntur erroris, et idcirco non habent lucem. Neque enim fieri poterat, ut in perversam animam introiret sapientia. Qui nescierunt nec intellexerunt ; et ideo in tenebris ambulant. Non enim fecerunt opera Domini atque mandata, nec seminaverunt sibi justitiam, neque vindemiaverunt v item, ut accenderent sibi lumen scientiae. Qni enim desiderat sapientiam, servet mandata, ct Dominus tribuet eam illi. Unde et ad Deum dicilur: Lux præcepta tua (Prov. VI, 23). Et alibi ; Mandatum Domini lucidum illuminans oculos (Psal. XVIII, 9). Præcipiturque impiis ut confidantin Domino, et peccatis ruentes, illius innitantur et sustententur auxilio.

. (VerE. i 1.) « Ecce omnes vos accendentes ignem, accincti flammis, ambulate in lumine ignis vestri, et in flammis quas succendistis : de manu mea factum est hoc vobis, in doloribus dorloietis. » LXX: < Ecce omnes vos ignem accenditis, et confortatis flammam ; ambulate iii lamine ignis vestri, et in flamma quant succendistis ; propter me farta sunt hæc vobis. In moerore dormietis. r Nibil prodest cxhortatio ; nec post scelera spes salutis est. Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sent (Psal. XIII); omnes sibi ignem succendunt, flammamque corro- borant. Habent onim in se fenum, ligna, stiPulam, spinas, ac tribulos, ac loliuDI, quat æterno Iradan. tur incendio. U ude et in Proverbiis scriptum est : III multis lignis viget ignis (Prov. xxvi, 20). Sio autem parvulus ignis grandem materiam comprehen- dit ; grandis flamma quanta populabitur?Dicitur ct in Epistola quae fertur ad Hebraeos, de terra, quae proferens spinas et tribulos, reproba sit, et maledictioni proxima, finisque illius in combustio- nem (Hebr, VI, 8). Ergo qui accincti sunt flammis atque circumdati, et sibi incendium roboraverant, provocantur ad selutem, et dicitur ad eos : Ambulata in lumine ignis uestri : et in flammis quas succendistis, ut in pænis atque suppliciis discant De! potentiam, et redeant ad salutem, Significat autem Judaici populi vastitatem, qua Romanis traditi sunt, et captivitatis jugum hucusque sustinent. 584 De manu enim Christi haec facta sunt omnia, e4 in mœrore ac doloribus dormient; quia nec benefiis, nec tormentis, Dei Filium recipere volue- runt. Unde loquitur ad eos : lie in ignem æternum, quem præparavit Deus diabolo et angeli, ejus (Matth. xxv, 41). Nuc est quod et Apostolus ait : Pertenit enim super noa ire in finem (1 Thess. II, <6). Hoc capitulo discimus, pro qualitate peccati, ignern sibi unumqucmque succendere. Et quomodo in codem manentes loco, et si dici potest lectulo, alii saui sunt, alii febrium succenduntur ardoribus, ex diversitate humorum atque pituitae diversa supplicia sentientes: aie ignis qni a peccatoribus succendi- tur, materiam in peccatis habet, et in iniquitate, de qua scriptum, est : Ardebit sicut ignis iniquitas, et sicut gramea siccum vorabitur incendio (Isa. IX, 18).

(Cap. LI. — Verse 1 seqq.) « Audite me qni persequimini quod Justum est, et quæritis Dominum. Attendite ad petram, unde excisi estis, et ad cavernam laci de qua praecisi estis. Attendite ad Abraham patrem vestrum ,et ad Saram quae peperit Tos : quia unun, vocavi eum, et benedixi ei. et multiplivavi eOtn. Consolabitur ergo Dominus Sion, et consolabitur omnes ruinas ejus et ponet desertum ejus quasi deiicias, el solitudinem ejus quasi hortum DOlninl. Gaudium et laetitia invenietur in ea, gratiarum actio et vox laudis. »LXX : « Audite qni persequimini quod justum, et quæritis Dominum. Attendite in robustam petram quam excidistis, et in foveam Iaci quam fodislis. Respicite in Abraham patrem vestrum, et in Saram quae pepcrit vos, quia umis erat et vocavi eum, et benedixi ei, et dilexi illum, et multiplicavi cum : et te nunc consolabor, Sion. Et consolatus sum omnia deserta ejus quasi paradisum, et ea quæ ad occidentem sunt, quasi paradisum Domini : exsultatio- nem et lætitiam invenient in ea, confessionem et vocem laudis. » Dormientibus in mœrore ac dolore perpetuo, qui succenderunt sibi ignem, et flammas robustissimas esse fecerunt, vos qui persequimini justitiam, et quæritis Dominum (sinnificat autem apostolorum et per apostolos credentium cha- rum), respicite petram, id est Abraham patrem vestrum, de qno excisi estis, et ad cavernam tacit de qua praecisi estis, id cst, Saram quae pcperit vos. Et hoc considerate, quia cnm unius I et centum 585 esset annorum, et sterilem haberet Uloreln,stellas coeti, ita multiplicaverim filios ejus quasi nt numerum Vinceret multitudo. Si ergo de uno homine tanta populorum nata sun millia ; quid mihi grande est, ut instaurem ruinas Sion, et deserta ejus mutem in paradisum voluptatis, et in hortum Domini quem plantavit Deus in Eden contraOrientem : et inveniatur in ea pro diversis are boribus gaudium atque lætitia, confessio et vox laudis ? Hoc Judæi ad Zorobabel tempora referunt, quia post Babyloniæ vastitatem instaurata sit Sion, ædificatumque templum, et antiqua religio reddita. Sed quomodo supra (cap, XLIX, 22, 23) dicitur ad Sion : Afferent filios tuos ill ulnis, et filius tuas super humeros portabunt. Et erunt re- ges nuticii tui, et reginœ nutrices tuœ. Et : Ecce isti de longe venient, et illi ab Aquilone et mari et isti de terra australli ; quando dicet Sion : Angu- stus mihi cst locus ; fac mihi spalium ut habitem, quæ mediocritatem excludunt illorum temporum, nec super terrena Jerusalem impleta noscuntur : sic et hic loquitur Dominus ad eos, qui persequm- tur quod i5) justum est, uxta illud quod alibi dicitur : Quære pacem, et persequere eam (Psal. XXXIII, ; et iterum : Hospitalitatem persequentes [ AL sequentes] (Rom. XII, 13). Et quaerunt Dominum, ut ex prioribus conjiciat præsentia : cum multo diffi- ciliora jam facta sint, hæc quæ promittuntur, futura non dubitent. Porro juxta LXX persecutoribus jusutitiæ dicitur, ut aSpiciant in robustissimam petram, quam exciderunt, et foveam laci qu tin foderunt, id est, Dominum Salvatorem, de quo Ano- stolus loquitur : Petra autem erat Christus (I Cor. N, 4). Et alibi scriptum est : Statuit supra petrau. pedes meos (PIal. XXXIX, 3). Et iterum : In petra exaltavit me. Hujus enim latus lancea perfoderunt, de quo exivit sanguis et aqua, ct hujus foderunt manus et pedes, dicente iPso Domino Salvatore : Foderunt manus meas et pedes meos, dinumeraverunt omnia ossa mea (Psal. xxi, 17, 18). Possumus ex- cisam petram, sepulerum diccre Salvatoris, in quo conditus est, et resurgens a mortnis innumerabi- Ies filios Rennit. Et appellatus est Abraham, id est, parer multarum gentium. Sicut Sara prins sterilis, interpretatur Ecclesia, duae alio nomine appellatur Sion, qnam Dominus consolatus est, et posuit deserta ejus quasi paradisum. Plures enim 586 filii desertæ, magis quam ejus quæ habet virum. Quodque dicitur : Et ea quæ ad Occidentem sunt, ponam in paradisum Domini, sive in hortum Dei, significat iUud, quod sedentibus in tenebris et umbra mortis lux repentina surresh. Pro paradiso, in cujus locu nos delicias vert'mus, in Hebraico ponitur EDEN ( ), de quo in principio Geneseos seriptum est. Et boc notandum, qnod in Stou, quae comparatur paradiso Dci, aliud esse non debeat, nisi gaudium et lætitia, confessio et vox laudis, ut quod in coelis facturi sunt sancti cum angelis Uei, hoc etiam in terra jugi in Domini laude meditentur.

(Vers. 4, 5. ) « Attendite at! me, populus meus et tribus mea, me audite : qnia ICI a me exiet, et judicium meum in lucem populorum requiescet. Prope ost justus rueus, egressus est salvator meus : ct brachia mea pdpulos judicabunt. Me insulae exspectabunt, et bracbium meum sustinebunt. » LXX : « Audite me, audite me, populus nleus, et reges, ad me attendite : quia lex a me egredietur, et judicium meum in lucem gentiumI. Appropinquat cito justitia mea, et egredietur sicut lus salutare meum: et in brachio meo gentes sperabunt. Me insulæ exspectabunt, et in brachio meo IperabunL. » Se- mel in Hebraico dicitur : Attendite, secundo juxta Septuaginta, audite me, audire me; at doceat nos et auribus corporis, et sensu animae audire debere. Provocaturque gentium multitudo, quæ est populus Dei, ut diligenter audiat quae dicuntur, de quo Zacharias : Confugient, inquit, gentes multæ ad Dominum, et erunt ei ill populum (Zacll. II11). Sive, lit quidam volunt, populus appellatur reliquiæ ex Is- rac! credentium; et tribus, sive gentes, hi qui crediderunt ex multitudine nationum, dicente nationibus Moyse in Deuteronomii cautico : Lætumini gentes cum populo ejus (Deftl. XXXII, 43). Pro tribu, quam nos interpretati sumus, Thcollotio. genus : Symmachus, gentem : LX X, reges, t ranstu- lerunt. Nos enim sumus, ct tribus, et gens, et genus Domini regale et sacerdotale, qualis fuit et Abraham, qui rex appellatus est ct cæteri saneti, de qui bus scriptum est : Nolite tangere christos meos (Psal. CIV, 15 ). Quid est qnod jubetur audire ? Quin lex, inquit, a me egredietur, et judicium meum ill lucem populQrum, sive gelllillm. Hic lex Evangelii 587 ostenditur spiritualis, quæ exict. de Sion ; non Moysi, quæ olim in Sina data est ; judiciumque meum in lucem I gentium procedet, pcr quod statuit atque decrevit omnes gentes esse salvandas. Ac ne forsitan putaremus longo post tempore quod promisit essc venturum, infert, prope est justus meus, sive justitia. Christus s enim Patre factus cst nobis sapientia et redemptio (7 Cvr. i ), sanctitas ac jus lit i a, et omnia quibus virtus nomina appellatur. Pulchreque dicitur, justitia processura, ut nequaquam una gens, sed omnis salvetur orbis. Quod autem Salvator, sive salus, quod Hebraice dicitur Jesus 3, appelletur Filius Dei, qui missus a Patre est, Simeon tenens puerum in ulnis SuiS, loquitur : Nunc dimitis servum tuum, Domine, quoniam viderunt oculi mei sulutare tuum, quod præparasti iTi conspectu omnium populorum, lunem ill revelationem gensium ( Luc. II, 29 et seqq.) Quodque sequitur :Et brachia mea populos judicubunt. Sive juxta LXX, et in brachio meo gentes sperabunt, vel hoc significat, quod omnes virtute illius judicentur, vel quod in Christum, qui est brachium ct fortitudo Dei, omnes credituræ sint nationes. Dicitur et in alio loco : Tuum brachium cnm pottulia. Confortetur manus tua, el exaltetur dextera tua (Pial. LXXXVIII, 14). Et iterum : Cantate Dumino canticum nouum : salvabit sibi dextera ejus, et brachium sanctum illius (Pial. XCVII, f). Dextera enim et brachium Domini, ipse est qui prius perditos salvavit sibi, ut nullus periret de his quos ei Patcr dederat (Joan. XVII). Quod autem insulae, vel animæ sanctorum, quae in persecutionibus mundi istius firma in Deum solidatae sunt fide, vel Ecclesiarum ex Rentibus mułtitudo dicatur, crebro exposuimus. Et sient brachium Domini, Salvatorem : sic brachia ejus quæ populos judicent, omnes sanctos, possumus intelligere, ill quibus Deus mundum judicabit.

(VerR. 6.) t Levate in cœlos oculos vestros, ct Videte sub terram deorsum : quia caeli sicut fumus liquescent, ct terra sicut vestimentum atteretur : et habitatoresejus sicut hæc interibunt. Salus autem mea in sempiternum erit, et justitia mea non deficiet. » LXX :< Levate in caelum oculos vestros, et in- spicite terram deorsum, qnoniam cœlum sicut fumus firmatum est. Terra autem 588 sicut vesci- mentum veterascet, et habitatores cjus sicut haM morientur. Salutare autem meum in sempiternum erit, et justitia mea non deficiet.» Hoc est quod Dominus loquitur in Evangelio : Cœlum et terra transibunt : verba autem mea non præteribunt (M atth XXIV, 35 ). Et David in Psalmo canit : A principio tu, Domine, terram (undasli, et opera manuum tuarum sunt cœli. Ipsi peribunt, tu autem permanes, et omnes sicut vestimentum veterascent ; et sicut pallium involves eos, et mutabuntur (Psal. CI, 26, 27). Ex quo ostenditur, perditionem cœlorum non interitum sonare, sed mutationem in melius. De qni- bus dicitur : Erit cœlum novum, et terra nova :quæ ego (tJciarn permanere in conspectu meo (Apoc. XXI, 1). Si enim de sanctis scriptum est : Omnes quidem. dormiemus, aed non omnes immutabimur t (1 Cor. xv, 51 ) ; et in quatuor Psalmorum titulis legitur : Pro Iris qui immutabuntur: quanto magis hoc de cœlo ac sole stellisque credendum est, quando lu- nasolis lumen accipiet et sol septuplo fulgore rutilabit ? Unde et omnis creatura congemiscit et parturit, exspectans revelationem filiorumDei, lIt mutetur in melius (Rom. VIII). Et non solum ani mæ hominum, quae immortales sunt : sed et cur. pora commutentur in glorificatam substantiam. Oportet enim corruptivumhoc induere incorruptionem et mortale hoc induere immortalitatem (7 Cor. xv, 53). Cnm amem cœlumveterascat et terra, consequenter et ea quæ coeli circulo continentur, et homines, qui sunt habitatores terrae, sicut haec morientur : nonin interitum sui, sed in abolitionem2 vilitatis antiquæ, et innovationem futurae gloriæ ; quando fulgebunt justi sicut sol (Matth. XIII, 43) ; et abeuntibus præteritis alqup. antiquis, facta fuerint omnia nova. Quidam perire et veterascere, pro abolitione et morte accipiunt. Juxta illud quod in catholica Epistola legimus : Cœli qui nunc sunt et terra, eodem verba reservata sunt igni. Et iterum : E/ementa ardentia solventur IIPetr. III,7, 10). Quæ quidem et philosophorum mundi opinio est, omnia quæ cernimus igni peritura. Unde et Apostolus : Pertransit, ait, figura mundi hujus (I Cor. VII, 32), non contemplantibus nobis, ea quœ videntur, sed quæ non videntur. Quæ enim videntur, temporalia sunt : quæ autem non videntur, æterna (II Cor. IV, i 8). Tale quid et Joannes apostolus scribit : Mundus 589 pertransit, et desiderium ejus (1 Joan. II, 17). Et in Hebraico dicitur ; Caeli sicut fumus liquescent. Sive juxta Aquilam et Symmachum, comminuentur in nihili,et in salis modum conterentur et evanescent, quorum prior dixit, ἠλίσθησαν3; alter, ἁλίσουσιν ; quod a comminutione et deliquio salis ἐτυμολογίαν trahere manifestum est. Pro quo miror quid dicere voluerint Septuaginta, cælum sicut fumus firmatum est :si enim firmitas pro robore accipitur, quomodo fumoquod firmum est comparatur ? Nist forsitan possumus hoc dicere, quod omnis caelorum firmitas et fobur et fortitudo, vento !nanissi- mo et fumo, qui in auras solvitur, coaequetur juxta Ecclesiasten : Vanitas vanitatum et omnia vanitas (Eccle. I, 2). Illudque dicendum. quod si caelum et terra peribuut atque veterascent, qua consequentia babitatores ejus sicut ista moriantur atque dia- pereant ; cum animas esso perpeloas, et resurre- ctura corpora noverimus ? Ex quo perspicuum est, cœlum et terram non perire, et in nihili redigi; sed in melius commutari.

(Vera. 7, 8.) « Audite me qui Icitis justum, populus [ Vulg. addit meus] : lex mea in corde eorum. Nolitetimere opprobrium hominum, et blasphemias eorum ne metuatis. Sicut enim vestimentun1, sic comedet eos vermis : et sicut lanam, sic devorabit eos tinea. Satus autem mea in sempiternum erit. et justitia mea in generationes generationum. » LXX: « Audite me qui scitis judicium, populus meus : cujus lex mea in corde eorum. Nolite timere opprobrium hominum, et contempta eorum ne vincamini. Sicut enim vestimentum consumetur tempore, et sicut lanae comedentur a tinea. Justitia autem mea in aeternum eril, et salu olea in generationes generationum. » Qui supra dixerat : Lex a me egredietur, et judicium meum in lucem genuum : nunc ad eosdem legem illus habent in cordibus loquitur, qui sciunt judicium ejus, et suis, ut omnia eum judicio faciant, et habeant te- gent quam per Jeremiam Dominus pollicetur, dicens (Jerem. XXXI, 31 et seqq.) : Statuam testamentum novum, non juxta testamentum quo posupatribus eorum :aed statuam testamentum, dana leges meas 590 in mentibus eurum : et super cor eorum scribam eas; et ero eorumDeus, et ipsi erunt populu, metra : ut nequaquam vivant juxta literam, sed juxta spiritum, instaurantes naturalem legem in cordibus suis, de qua scribit et Apostolus : Cum enim gentes, quæ non habent legem, naturaliter ea quæ legia sunt faciunt, isti legem non habeRle" sibi ipsi sunt lex, qui ostendunt opu, legia scriptum in cordibus suis (Rom. lit 14, 15). De qua lege significatur in Psalmo : Os justi meditabitur sapientiam, et lingua ejus loquetur judicium. Lex Dei ejus in corde illius : et non supplantabuntur gressus ejus (PIal. XXXVI, 30, 31). Et quia sciebat spiritus prophetalis, multas persecutiones credentibus fore, exhorta tu r eos ad Cortitudineln, imo ad contemptum eorum qui eos persecuturi sunt. Quod et Dominus in Evangelio loquebatur : Nolite timere eoa gui occidunt corpus, aniMam autem non possunt occidere; aed potius eum timete, qui potest animam et corpus perdere in gehennam (Matth. X, 28). Et in alio loco : Gaudete, cum omne malum dixerint adversum VOl mentientes (Matth. v, 12). Sicut enim vestimentum consumitur verme, vet tempore ; et sicut lanæ a tinea devorantur : sic omne persecutorum oppro. hrium cum persecutoribus pertransibit. Unde et apostoli gloriabantur, qnod digni essent habiti pro Domino pati contumelias (Act. v). Gloriabantur autem, quia salus et justitia Domini, qni eis victoriam et praemia repromiserat, ici est, Dominus atque Salvator, permaneat in æternum, sive in utraque generatione prioris populi et posterioris, qui ad- ventum illius receperunt, de qno et supra dicitur : Prope eat justus meus, egressus est salvator meus.

(Vers. 9 seqq.) « Consurge, censu rge; induere fortitudinc brachium Domini. Consurge sicut in diebus antiquis in generationibus sæculorum. Nunquid non tu percussisti superhum. vulnerasti draconem? Nunquid non tu siccasti marc, aquam abyssi vehementis, qui posuisti profundum maris viam, ut transirent liberati ? Et nunc qui redempti sunt a Domino, revertentur et venient in Sion laudantes ; et laetitia sempiterna super capita corum : gaudium et læ itiam tenebunt, fugiet 591 dolor et gemitus. » LXX : « Exsurge. exsurge Jerusalem : et induere fortitudine brachii tui. Exsurge sicut in principio diei, sicut generatio sempiterna. Nonne tu es quae excidisti latitudinem, dissolvisti draconem ? Nonne tu es quae desertum fecisti mare, aquas abyssi multas : quæ posuisti profundum maris viam transitus, his qui fuerant liberati et redempti ? A Domino enim redncentur, et ven ient in Sion cum laetitia et exsultatione aeterna. In capite enim eorum taus et lætitia apprehendet eos. Fugiet dolor et maeror et gemitus. » Nomen Jerusalem, quod hic a LXX additum est, nec in Hebræo habetur, nee ullus trium interpretum posuit, unde obelo praenotandum est, et Ric cum superiori sensu sequens capitulum copulandum. Dominus credentes in se fuerat cobortatus, dicens : No/ite limere opprobrium hominum, et blasphemias eorum ne metuatis. Salutemque suant et justitiam sempiternam cis pro- miserat in anxilium, quæ non est alia praeter Christum, brachium Domini, de quo supra dixerat : Et in brachium meum gentes sperabunt. Unde populus loquitur ad brachium Domini, et ejus deprecatur adventum, et promissum implorat auxilium dicens : Consurge, consurge : induere fortitudine, brachium Domini. Consurge sicut in diebus antiquis, et omnem tuam exerce fortitudinem, ut qui per multa sæcula sanctos tuos de periculis liberasti, etiam nos tua fortitudine prolcgas. Tu es enim qui percussisti superbum, vulnerasti draconem, regem videlicet Ægypti Pharaonem, qui et in Ezechiel draco magnus appellatur (Ezech. XXIX). Tu siccasti mare Rubrum, ut per aqnas vehementissimas, et profunda maris, viam tuus populus reperiret, ct Ægyptios fugeret persequentes. Qui igitur ista rc- Cisti : nunc quoque redemptos et liberatos sanguine tuo, reduc in Sion, et in cœlestem Jerusalem, si vc in Ecclesiam quam tibi tno sanguine præparasti : in qua cum rnerint, gaudebunt laetitia sempiterna, et dicent : Domine, ut actito bonæ voluntatis tuæ coronasti noa (Psal. V, 13). Habebunt enim gaudium atque lætitiam, fugiente dolore et gelniln. Hoc juata Hebraicum. Caeterum juxta LXX Jerusalem, id est, peccatrix anima provocatnr ut induat f orti- tudinem hrachii sui, et priora assumat opera, sicut fuerat antequam caderet : quando in die ver- sabatur et lucc. Tu es enim, inquit, quæ superasti tatam et 592 spatiosam viam quæ ducit ad mor- tem : et dissipasti draconem, colubrum tortuosum ; de quo et in Psalmis legitur - Tu contrivisti capita draconum in aquis (PI. LXXIII, 13). Memento prioris fortitudinis tuæ, quod sacculi hujus calcaveris mare, et illud feccris esse desertum, et viam repe- reris in mediis fluctibus. Unde et apostolus Petrus per mare hujus sæculi transivit ad Dominum, et qni fide ambulabat, caepit infidelitate mergi : nisi quod dextera Domini sustentatus est. Sicut igitur prior victoria Domino auxiliante concessa est : sic et reversis post pœnitentiatn, et andientibus : Nunquid qui cadet, non surget ? dicit Dominus (Jerem. VIII, 4). Et, Convertimini ad me, filii convertentes ; et ego sanabo contritiones vestras (Jcrem. III, 14 ; Osee XIV, 5), ipse porriget manum, et reducet eos in Sion, speculam culmenque virtutum, cum gaudio atqne laetitia sempiterna, ct ponet in capito eorum laudem atque laetitiam. Sapientis enim oculi in capite ejus ; et hanc habebunt coronam, istoquc diademate protegentur, ut semper gaudeant ct laudent Hominum, quia pro dolore, mœrore et gemitu successerint gaudia.

(Vers. 12, 13.) < Ego, ego ipse consolabor vos. Quis tu, ut timueris [ Vulg. timere] ab homine mortali, et a filio hominis, qui quasi fenum ita arescet Et oblitus es Dei factoris tui, qui tetendit cœlos, et fundavit terram : et formidasti jugiter tota die a facie furoris ejus, qui te tribulabat ; et parave- rat ad perdendum. Ubi nunc est foror tribulantis? Cito veniet gradiens all aperiendum, et non interficiet usque ad internecionem : nec deficiet panis ejas. Ego autem sum Dominus Deus tuus, qui conturbo mare, et intumescunt fluctus ejus : Dominus exercituum nomen meum. Posui verba mea in ore tuo : et in umbra manus meae protexi te, at plantes cœlos et fundes [Vitiose erat elfuudas] terram, et dicas ad Sion : Populus meus es tu. » LXX : < Ego sum, ego sum ipse qui consolor te. Scito quæ tueris et timueris ab homine mortali, et a filio hominis, qui quasi fenum arefacti sum, et nblitus es Dei factoris lui : qui fecit coelum, et fundavit terram, et timebas semper cunctis diebus faciem furoris tribulantis te, sicut cogitavit auferre te ; et nunc uhi est furor tribulantis te ? Cum enin salva facta fueris, non stabit, neque permanebit et non occidet in corruplionclu, et non deficiet panis ejus*, quia eDo Deus tuus qui conturbo mare, et sonare facio fluctus ejus. Dominus Sabaoth nomen mihi. Ponam verba 593 mea in ore tuo, et in umbra manus meae protegam te : in qua statui cœlum, et fundavi terram ; ct dicet Sion, populus meus es In. I Credentium populus brachium De- mini, qui ipse est Dei virtus Deique sapientia, fuerat deprecatus, ut consurgeret, et sibi præberet auxilium, et illo pugnante pro sanctis, gaudium atquae lætitiam, fugato (iolore et genam, possiderent. Itaque vel brachium Domini, vel Dominus ipse respondit : Ego sum, ego sum; et nequaquam per prophetas, sed ipse vos consolabor : Deus mi- sericordiarum, et Puter totius consolationis. (II Cor. 4, 3). Mirorque quomodo, me dicente supra : Nolite timere opprobrium Ilominum, et blasphemias eorum ne metuatis, timueritis persecutorum rabiem, et nescieritis eos esse mortales, qui instar feni arescunt repente, et pereunt. Et certe eo tempore quo illos metuebas, oblitus es Domini factoris tui. Si enim mei semper memoria in Ano fuisset corde rersata, nunquam timuisses homines qni in cinerem dissolvendi sunt. Et cujus oblitus es ? Dei qui cœ- los incredibili virtute suspendit, et terram stabili mole fundavit. Et timuisti adversarios tuos, non ad breve, quod poterat tibi aliqua ex parte concedi; sed jugiter et tota dic, ut cun haberes lumen fidei, tenebræ le formidinis possiderent, et ejus qui te putabat esse periturum. Ubi est ergo nunc persecutorum superbia ? Ubi potentia sæcularis, qua in te ore rabido sævicbant? Cito veniet filius meus, gradiens ct conculcans adversarios tuos, ut aperiat tibi viam victoriæ ; sive ut inferos rescret, qui non interficiat usque ad internecionem , sed velit salvare conversos. Denique panis illius, qui iUlerpre- tatur, EvanReUo probante, doctrina, nunquam deficiet, sed semper volentibus ad vescendum pa- tebit. Simulque apostropham facit ad Filium, quem cito promittit esso venturum, et cujus panem dicit esse per petuum : quod ipse sit juxta dispensationem carnis assumptæ Dominus Deus ejas, qni con- turbari faciat mare, et intumescere fluctus ejus, Jul adversum servos suos persecutorum infletur superhia. quæ iterum, auxiliante Domino, conquie- sraL. Dicitque, quod posuerit verba sua in ore ejus. Quidquid enim Filius loquitur, verba Patris sunt, et in ambra manus suae protexerit eum. Et idcirco protectus si t ut plantet coelos novos, et fundet terram 594 novam, et dicat ad Sion, hoc est, ad Ecclesiam ; Populus meus es tu. Ergo Sion non est alia, nisi populus Dei. Symmachus in eo loco, uhi nos diximus : Cito veniet gradiens ad aperiendum, et non interficiet usque ad internecionem, ita interpretatus est : Cito infernus aperietur, et non morietur in corruptionem, subauditur Christus, qui in quinto decimo Psalmo loquitur : Non derelinques animam meam in inferno, nec dabis sanctum tuum uidere corruptionem. tu eo quoque loco ubi nosjuxla Hebraicum et Aquilam vertimus : Posui verba mea in ure tuo, et in umbra manu metr protexi te, ut plantes cœlos, et fundes terram, et dicas ad Sion : populus meus es tu, ille sic transtulit : Ponam verba mea in ure tuo, et in umbra manus mere protegam te; ill qua plantavi cœlum, et fundavi terram, et ut dicam Sion: populus meus es tu. Juxta LXX, a:! omnem credentium dicitur animam, quia creata ad imaginem et similitudinem Dei suam ignora- verit dignitatem; sed timuerithominem et filium hominis, qui solum potest corpus occidere, et im- mortalem se esse nescierit, nec dixerit cum Propheta : Domitius illuminatio mea et salvator meus, quem timebo? Dominus protector vitœ meœ, a quo trepidabo ? (Psal. XXVI, 1). Et iterum : Dominus adjutor meus, nou timebo quid faciat mihi komo. Dominus auxiliator meus, et ego despiciam inimicos meos (Psal. cxvu, 6, 7). Quid ei autem homo, alio versiculo demonstratur : In Domino sporobo : non timebo quid faciat mihi caro (PIal. LV, 5). Unde et Dunc dicitur : Timuisti ab homine mortali, et a fi- iio hominis, qui sicut faenum arefacti sunt. Omnia enim caro fœnum et omnis gloria eJus quasi fios fœni (Isa. XL, 6), et territa judicis potestate, oblita es quod ipse esset protector tuus, qui cœlum fecit et terram, et omnia elementa quae cernimus ; vel eos cœlos qui portant imaginem supercoelestis, et eam terrem quae sementem Domini multiplicat. Illud autem qnod supra dicitur : Et uon occidet in corruptionem, et MOM deficiet panis ejus, de Theodotionis editione ex Hebraico aUditum est. Ipse conturbat mare, et sonare facil fluctus ejus cui et in Psalmis canitur ‘Tu dominaris fortitudini maris et commotionem fluetuum ejus tu mitigas (Pial. LXXXVIII, 10). In Jeremia quoque scriptum est : Me MOM timebitis, dicit Dominus, et a facie mea noN formidabitis qui posui arenas terminum mari, prœceptum sempiternumquod non prœteribit 1 (Jerem. v. 22.) Turbata sunt maria, quando sagena 595 Domini extraxit piscium multitudienm ( Matth. XIII). Et posuit Dominus verba sua in ore cre- donus, et in umbra manus suæ protexit ennl. Qai et in Evangelio loquitur : Quando tradi- derint vos, nolite cogitare, quomodo aut quid loquamini ; dabitur enim vobis in illa "ora guid loquamini. Non enim vos estis qui loquimini ; sed spiritus Patris vestri, qui loquitur ill vobis. (Matth. X, <9, 20.) Et in alio loco dicit ad justum : Dilata os tuum et imp'ebo illud (Psal. LXXX, 11). Et iterum : Aperi os ilium verbo Dei : Dominus enim dubit verbum evan- gelizaRtiba. virtute multa. Unde ad interiorem Je remiæ hominem loquitur Deus, postquam tetigit os ejus : Ecce ego dedi sermones mena in ore no (Jerem. 1,9). Qui poterat cum Psalmista canere : Misit in ore meo canticum novum, hymnum Deo nostro (Psal, XXXIX, 4). Quis autem haec operatus est onlnia, nisi Dominus atquo Salvator, qui coelum fecit et terram, et dicit Sion : Populu. meus es tu ? Quad prepriæ Ecclesiæ convenit de gentibus congregatæ. Et ill Obee credoutibus pollicetur, dicens : Vocabo MOM populum meum, poprdum meum : et ipse dicet mihi : Dem meus es tu (Osee. II, 24).

(Vers. 17 seqq.) r Elevare, elevare. consurge Jerusalem, quæ bibisti do manu Domini caliccn. iræ ejus : usque all fundum calicis soporis bibisti, et potasti usque ad faeces. Non esL qni sustentet ealn, ex omnibus filiis 1 quos genuit : et non est qui ap- prehendat manum eius, ex omnibus filiis quos ellutririt. Duo sunt quæ occurrerunt tibi, quis rOnlri- stabitur super te? vastitas et contritio, ct fames, et gladius: quis consolabitur te? » LXX : « Exsurge, exsurge, elevare Jerusalem, quae bibisti de manu Domini calicem furoris ejus. Calicem euim ruinae ϰόνδυ furoris ebibisti et evacuasti : et non erat qui consolaretur te ex omnibus fiłiis tuis quoe genui- sti ; et uon erat qui apprehenderet manum tuam ; neque ex omnibus filiis mis, quos exaltasti. Duo hæc contraria tibi : quis contristabitur tecum ? ruina et contritio, fames ct gladius quis consolabitur let » Jerusalem et Siun esse δυώνυμον saepe docui : quarum Sion, quæ interpretatur specula, eo quod ill monte sita sir, arx vocatur : reliqua autem urbis pars, Jerusalem dicitur, quæ prius appellabatur Jebus et Salem : quam nunc 596 Propheta cohortatur ut surlat. quae prins negatione corruerat, dicens in Domini passione : Crucifige, crucifige talem : uon habemus regem nisi Cæsarem (Joan. XIX, 15) : et agat poenitentiam, et captivitatis sentiat malis, cur suum offenderit Creatorem. Solent medici amarissimum antidotum, quæ ex gustu nomen accepit, dare stomacho nanleanli. ut noxios hu- mores evomat, et possit coctos cibos atque digestos in alvum transmittere, qnos flegmatum magnitudo digeri pon sinebat. Igitur et JerusalelD, quæ bibit de calice furoris Domini, et de ϰόνδυ ejus, quem Symmachus cralerem interpretatus eSI, et quem juxta Geneseos librum, Joseph in sacculo fratris Benjamin jussit abscondi (Cln. XLIV), jubetur de ebrietate consurgere, eo qnod biberit, et vacuefe- cerit, et potaverit eum usque ad fæces : quod tres uno indicavere sermone 'Εξεστράϒϒισα: 1 Hic est calix de quo in Psalmis legimus : Calix in manu Domini vini meri plenus mixtu. Et inclinavit ex hoc in illud, verumtamen fax ejus non est exinanita : bibent omnes peccatores terræ (Psal. LXXIV, 9). Dc quo et ad Jeremiam Deus loquitur : Sume calicem bini meri de manu mea : et propinabis cunctis gentibus, ad quas ego mittam te. Et bibent et voment, et insanient a facie gladii, quem ego mittam in medio eorum (Jcrem. xxv, 15, 16). Cumque ams gentibus, et Jerusalem, urbibusque Judææ propinasse se dicat, infert : Sic dicit Dominus omnipotens Deus Israel : Bibite et inebriamini, et evomite : et cadite a facie gladii, quem ego mittam in medio vestri (Ibid. 27). Et notandum quod calix iste farovs DOluini, gladius ejus sit, qui in medio mittitur peccatorum. In quo quæstio nascitur : quomodo post potUIU. ebrielatem vomitumque ct ruinam, in Jeremia dicatur Jerusalem nun posse consurgere, et nunc per Isaiam loquatur ad ean. : Elevare, elevare, consurge Jerusalem. Qaae ita solvitur : Quandiu quis bibit calicem, et inebriatur, et insanit, vu- mitque, et corruit, non cum posse consurgere, necdum enim epotavit calicem Dunailli, nec er- venit ad fæces, ut eum usque ad fundum biberit. Nunc autem ad Jerusalem de præterito dicit tempore : quæ bibisti de mann Domini calicem 597 furoris ejus : et non, quae bibis. Simulque considerandum, quod non propheta, non Apostolus exinde fuerit in Judæa, qui eam consolatus sit, et approhenderit manum cjus, et jacentem elevaverit. Ex quo manifestum est, quod post ultimam caplivita- tem ista dicantur : alioquin in Babylone et post Babylonem, Ezechiel et cæteros prophetas habuisse eam, narrat historia. Quod autem dicil : Duo sunt, quæ occurrerunt tibi, sive duo hæc contraria tibi : quis contristabitur super te 1 Et pro duobus, infert quatuor : vastitatem et contritiolleln, famen et gladium : illi simile est quod in Psalterio canitur ; Semel I locutus est Deus, duo lucc audivi : quia potestas Det eat et tibi, Domine, misericordia : quia n reddes unicuique juxta opera ana (Psal. LXI,12, 13). Et ibi enim semel loquitur Deus, quod omnipotens sit, et duo audiLPropheta, quod omnipotentia illius in utraque parte prævaleat, ut et pœni- tentibus tribuat misericordiam, et permanentibus in peccato reddat supplicia quæ meremur. Juxta quod et in alio loco duo occurrerunt Jerusalem, quæ singula bina habent. Rumam enim, sive vasti- talem sequitur contritio : famem et gladium interitus. Possumus hæc juxta anagogen, et super anima intelligere peccatrice, (quæ nolens bibere calicem furoris Domini, dicit in Psalmo : Domine, ne ill rUe rore tuo arguas me, neque in ira tua corripias tile (Psal. VI, 1).Si autem biberit, bonum est ei sua sentire supplicia, et audire Dominum dicentem : Cum ira furoris mei transierit. rursum curabo. Et alibi : Numquid gui cadit MOM resurget, dicit Dominus?Jerem.VIII. 4.

(Vers. 20.) « Filii tui projecti sunt, dormierunt in capite omnium viarum, sicut oryx illaqueatus ; pleni indignatione Domini, increpatione Dei tui. » LXX : c Filii tui indigentes et dormientes in capite omniun) viarum : sicut beta semicocta, pleni furoris Domini, et deficientes a Domino Deo, » Pro Leta semicocta, reliqui interpretes, orygem captum et illaqueatum, transtulerunt. qui Hebraice appellatur THO ( ),quod genus bestiae nascentis in cremo, inter munda animalia 1 in Levitico et Deuteronomio ponitur 2. Pro quo LXX Syra lingua opi- nati sant thoreth, quae dicitur beta. 598 Hoc de nomine transeamus ad sensum. Filii tui sicut oryx venatorum laqueis irretitus, dormierunt in compitis et plateis, et super nudam humum nuda membra ponenles, indignationem Domini et increpationem Dei sui, propriis miseriis indicarunt. Porro juxta Septuaginta : qui noluerint habere divitias spirituales in omni verbo, et scientia, et operibus bonis ;sed fuerint pauperes qui non sustinent comm!- nationem, nequaquam habitabunt in domibus, quae virtutibus exstruuntur, sed in principiis viarom, et in exitu tangentes omnia, et omnia relinquentes. Qui recte dormire dicuntur illo somno, de quo seribiLur: Dormierunt зomnm suum, et invenerunt nihil (Psal. LXXV, 6.) Quo somno consopivtt eos rex Assyrius. Et comparantur betæ semicoctae, quod genus oleris est vilissimict fragilissimi. De quibus oleribus puto ilud in Psalmis dici: Ne zeleris in malignantibus, neque œmuleris facientes iniquitatem. Quoniam sicut fœnum velociter arescenl, et sicut olera herbarum cito decident (Plut. XXXVI, i, 2). Est enim ægrotantium cibus. Qui semel incredulus est, appellatur beta cruda. Qui autem simplici contentus fide, absque ratione ct dosmatum veritate facit opera justitiæ, potest dici beta cocta. Porro qni inter vitia atque virtutes medius fluctuat, ct duplici corde accedit ad servitutem Dei, iste rectissimevocatur beta semicocta, ad quem ct in Apocalypsi Joannis loquitnr Deus : Utinam auc calidus esses aut frigidus : nunc palem quia tepidus es, evomam « (Apoc.III, 15, 16). Qui tepidi et dormientes, pleni sunt furoris Domini, et dissoluti, sive deficientes per Dominum Deum : non quo Dominus dissolutionis eorum causa sit, qni mortem non fecit, nec delectatrur in perditione viventium : sed quo qni in lege peccaverint, per legem judicentur, quae operatur iram Dei Iris qui præva ricatores ejus sunt.

(Vers. it seqq.) « Idcirco audi hæc, paupercula et ebria non a vino. Haec dicit dominator tuas Dominus et Deus Utus, qui pugnavit pro populo suo : Ecce tuli de mann tua calicem soporis, fundum calicis indignationis meae : non adjicies ut bibas illum ultra. Et ponam illum in manu corum, qui te humiliaverunt, et dixeruntanimae tuæ : incurvare 599 ut transeamus, et posuisti ut terram corpus tuum, et quasi viam pertranseuntibus. » LXX : I Propterea audit humiliata et ebria noa a vino. Sic dicit Dominus Deus qui judicat populum suum : Ecce tuli de manu tua calcem ruinæ, αονδύ furoris mei; et non adjicies bibere illum ultra, et dabo eum in manus eorum, qui te inique oppresserunt, et humiliaverunt : qui dixerunt animæ tuæ, Inclinare ut transeamus, et posuisti aequalia terrae Inedia tua a toris transeuntibus. » 0 Jerusalem, eui dixi : Elevare, elevaret consurge, et age pœni- tentiam ; quia bibisti de manu Domini calicem furoris ejus, et epotasti eum usque ad fæces : et Alii luit qui in toto orbe dispersi sunt, ductique captivi jacuerunt in plateis, et in capitibus viarum ; scito te esse pauperculam et humifiatam, et ebriam, non a vino, sed furore Domini. Idcirco si egeris pœni- tentiam, et elevata surrexeris, scies calicem soporis et ruinae ; sive juxta Symmachum et Theodotionem, lacerationis et commotionis, de manu tua esse tol- lendum ; et cOfldy, pro quo et in hoc loco Symmachus craterem interpretatus est, te ultra non esse bibituram; sed tradendum adversariis tuis, qni dixerunt animæ ture, Incurrare, uttranseamus; illisque dicentibus, voluntate propria incurvata es. Et posuistiquasi terram corpus, sive dorum : cel juxta Septuaginta, media et cervices tuas foris transeuntibus. Hoc juxta historiam dictum sit, quod Jerusalem si elevare se voluerit, atque consurgere, nequaquam bibat calicem furoris Don'in!, nec patiatur ultra qux prius sustinuit. Cæterum ut veniamus juxta Septuaginta ad intelligentiam spiritualem. animae dicitur humiliate vitiis, et ebriae perturba- tionibus, ut sciat Dominum habere se judicem, et de omnibus reddituram se esse rationem. Quod si fuerit ad meliora conversa, auferendum calicem ruinae de manibus ejus, et craterem furoris Domini, qui supplicia coulinebat, de quo et Ezechiel dicit ad Jerusalem : Calicem sororis tuae Samariæ bibes profundum et tatum, ut inebrieris (Esech. XXIII, 32), tradendum in manibus eorum, qui eam bumillayerant. Haud dubium quin adversarias significet potestates, quæ dixerunt animae illius : Incurvare, ut transeamus. In quo pariter adnotandum, quod noa eam incurvaverint, nec vim fecerint, ut prius erecta inclinaretur iu terram; sed proprio arbitrio dereli- querint. Illa autem 600 voluntate sua posuerit cervices vel dorsum, sive totum corpu: suum, non intus, sed foris, his qui eam conculcaverint. Tale quid et in Evangelio tegimus (Luc. XIII), quia decem et octo annis Satanas incurvaverat mulierem, quam Dominus ad statum pristinum ere lit, ut posset dicere : Levavi oculos meos in montes., unde ueniet auxilliummihi (Paal. CXX, 1); et : Ad te levavi oculosmeos, quihabitas in cœlo (Psam. CXXII, 1).

(Cap. LII — Vers. 1.) t Cunsurle, coulurgc, induere fortitudine tua, Sion : induere vestimentis gloriae tuæ, Jerusalem civitas Sancti i quia uon adjiciet ultra, ut. pertranseat per te incirculucl. sus ct immundus. »LXX : « Exsurge, exsurge, Sion: induere fortitudine tua, Sion, et inducre gloria tua, Jerusulem civitas sancta; nequaquam ultra adjiciet, ut pertranseat per te incircumcisus et immundus. » Rursulu et in hoc loco nomen Sion, ut superius a LXX, additum est, et idcirco JUGula- tum veru. Gui ergo supra (cap. LI, i 7) dixerat : Elevare, elelare, consurge, Jerusalen; nunc eidem loquitur : Consurge, consurge, induere fortitudine ,. a, Sion. Quae sil autem Sion, sequens versus ostendit : Induere vestimentis gloriœ tuœ, Jerusalem. Hoc diximus, ut Jerusalem et Sion unam pro- bemus urbem. Praecipiturque ei, ut lugubria vestimenta deponat, et induatur his quae habuit antequau1 biberet de manu Domini calicem furoris. appellaturque civitas aauctuarii. hoc enim sonat CODES ( ) notitiam Dei vel propter templum, quod in ea couditun. fuit. Sive Sancti, propter : sancia, quia sola in orbe terrarum acceperat legem. Unde et post resurrectionem Salvatoris apparuerunt cor- pora mortuorum in civitate sancta. Quæ utique propter blasphemiam et missas in Dominum manus, sancta esse uon poterat (Jlauh. XXVII). Quodque promittitur, si surrexerit post ruinam, et ill- duta fuerit fortitudine et gloria sua, nequaquam ultra transiturum per eam incircumeisum et im- IHunduln, hoc siBuifical, quod et Paulus apostolus dicit : Quœ participatio justitœ tum iniquitate ? Quœ societas luci ad tenebras ? Quœ conventio Christi ad Belial 1 Quœ pana fideli cum infidele ? Quis con- sensus templo Dei cum idolis (II Cor. VI, 14, 15)? Quae quidem, ut exponere cœpimus, et ad animæ statum universa referuntur. Quod si per pœniten- tiam pristinum robor receperit, vocetur habitacu- ium Sancti, et fiat Templum Dei, et ncquaqnan) COl per eam inciroumcisus et immundus λογισ- μός transeat. De quibus dictum est: Ab oculis meis munda me, Domine, et ab alienis parce servo tuo. Si mei non fuerint dominati, cunc immaculalu, ero, et emundabor a delicto maximo (Psal. XVIII,13, 14). Omnia autem quæ promittuntur Sion et Jerusalem, nun ut Judæi somniant ad lapides illius et cineres favillasque dicuntur, ut instauretur in pristinum . statum : sed ad populum Jerusalem, qui occidit prophetas, et lapidavit eos, qui ad se missi erant (Matth. XXIII), et ad extremum etiam in Dei Filium misit manus. Qui corruens in passione Christi, inresurrectione illius suscitatus est : quando multa millia creJiderunt de Judaeis, et reliquiæ salvæ factæ sunt, Eadem et de Ecclesia possumus dicere, quae visio pacis et specuJa, si in haeresim corruerit, jubetur exire et prisLiuæ fidei ornamenta suscipere. Et si fuerit suscitata, sanctitatis ei et continentia præmia proluittontur, ut nequaquam per eam transeat incircumcisuset immundus. Quod non ad carnis concisionem atque præputium, sed t ad operum iuunundiliam, sive munditiam rcferri potest, ut incircumcisos et inmundos vocemus, qui corpuris voluptati et libidini scryiullt. Denique ad cir- cumcisos carne, nou spiritu loquitur Jeremias : Omnes gentes incircumcisœ earne sunt : filii autem larael incircumcisi sunt cordibus suis (Jerem. IX, 26). Et bcatus Apostulus de virginitate et continentia ac nuptiis disputans, jecit in medio : Circum- cisus aliquis vocatus est, non adducat prœputiunt. In prœputio vocatusest, non circumcidatur (1 Cor. VII, 18). Quod mihi videtur aliis verbis dicere : Absque uxore vocatus est, et crediderit, non ducat uxorem. Vel e contrario : habens Ulorean, in Christum credidit, nequaquam divortium faciat. Quem sensum, non solum in circumcisione et in præputio, sed ill libertate ac servitute custodit, ut liberos vocet virgines et continentes, servos qui uxori debitum reddant. Neque enim potestatis nostræ est præputium s 602 adducere post circulucisia. nem, juxta eos qui in Machabæorum libro dieun- tur sibi fecisse præputia : quod lie nascentibus Oliis, et uon de patribus dicitur. Aut qui liber vocatus est, magis servu. cst Christi (1 Cor., VII, 22), cum ill Christi baptismate nulla sit differentia Judæi, ethnici, Græci, et Barbari, viri et mulieris, liberi ac servi.

(Vers. 2, 3.) < Excutere de pulvere : consurge sede , Jerusalem ; solve vincula colli tui, captiva filia Sion. Quæ hæc dicit Dominus : Gratis venundaticSiis, et sine argento redimemini. » LXX : « Excute pulverem, et exsurge, Jerusalem. Solve vinculum colli tut, captiva filia Sion. Quia hæc (liciL Dominus : Gratis venundati estia , et sine pecunia redimemini. » Nequaquam ad Jerusalem, id est, ad ruinas lapidum illius, et cineres ac favil- las prophetae esse sermonem, sod ad populum qui habitet in ea, et quod propter effeminationem animi filia nominetur, sequens versus ostendit, in quo ait : Solve vincula colli tui, captira filia Sion. Vere . enim captivus eat populus JudaeoruM, qui usque hodie Nabuchodonosor portat jugum, et peccatorum ac blasphemiarum suarum strictus est tuui- bus; qui gratie est venditus, et nibil fecit dignum propter quod possit redimi. Cui et supra dicitur : Ecce peceali. vestris venundati estis: et in iniquitatibus vestris dimisi matrem vestram. Causasque reddit, cur venundati sint, cur abjecti. Quia, inquiL, veni, et uon erat homo : vocavi, et non erat qui audiret. Ex quo manifestum est, ideo crrori et dæmonibus cos traditos, quia non audierant clamantem : Venite ad. me, omnes gui laboratis et onerati estis (Matth. XI, 28). Redimentur autem qui voluerint «redere, nequaquam argento et pecunia, sed pretioso Christi sauguine, ut audiant per apostolus : Gratia vobis et pax (Rom. J, 7). Non enim ob merita, sed ob gratiam et fidem Christi Deo reconciliati sumus. Animæ quoque dicilur, quæ vitiorum polluta sordibus , candorem pristinæ conversationi, amiserat, ut excutiat 603 pulverem cum apostolis, qui adhæsit pedibus ejus (Matth. s). Neque enim. fieri poterat, ut quæ prostrata subjecerat cervices suas foris transcuntibus; et media terræ aociave- rat, dixeratque : Humiliata est iu pulvere anima mea, adhœsit terrœventer UlCUS (PIal. XLIII, 25), nou imaginem terreni accepeit. Aqua nos revocat Apostulus, dicens : Sicus portavimus imuginem terreni, sic portemus et imaginem cœlestis, (1 Cor. XV, 49).Unde qui incarne sunt, placere Deo uon possunt (Rom. VIII). Non quo carnis natura dalnuclur, Cujus conditor Deus est, ct in qua plurimi placue- t unt Deo, regnamque cum Christo : sed quo opera raruis repudientur, de quibus idem Apostolus loquitur : Ego autem carnalis sunt, venundatus sub peccuto (Rom. VII, 14). Denique ad bujuscemedi homines dicit ; Ubi autem zeius et œmulatio ill vobis est, nonne carnales estis, et secundum hominem ambulatis (1 Cur. tu, 3)? Et c contrario ad san- etos : Vos autem non estis, III carne ; siquidem Sui- ri:us Dei habitat in vobis (Rom. VIII, U). Excutitur ergo vulvis, de quo scriptum est : Nunquid confitebitur tibi pulvis, aut annuntiabit veritatem tuam (Psal. XXIX, 10), ut solvantur vincula colli nostri ; et ne- quaquam audiamus : Nervus ferreus collum trium ; sed cum sponsa mereamur audire : Quam pulchrœ sunt genœ tuœ, sicut turturis: collum tuum sicut mo- nilia (Cant. I, 9). Et iterum: Circumdedi armillas manibus tuis, et monile collo tuo ; ut gravi onere liberari. et recipientes ornamenta pristina, captivi esse ces- semus : redempti ab eo, qui venit prædicare captivis remissionem. Et de quo scriptam est (Supr. aLc, 13) : Hic œdificavit civitatem MMM, et captivitatem pOpIel; mei reducet, MOM cum pretio neque cum muneribus. Cui sensui et Petrus apostolus congruit : Scient" quoniam non corruptibilibus argento et auro redempti estis de vana vestra conversatione, patribus tradita, aed sanguine Agni immacunati (I Petr. I, i8, 19).

(Vers. 4 seqq.) « Quia haec dicit Dominus Deus : In Ægyptum descendit populus meas in principio, ut colonus esset ibi : et Assur absque ulla caMa calum- uiatus est eum. Et nunc Quid mihi est hic, dicit Dominas ? Quoniam ablatus est populos meas gratis : dominatores ejus inique agunt. dicit Dominus, et jugiter tota die nomen meum blasphematur. Propter quod sciet populus tneus nomen meum in die illa : quia ego ipse qui loquebar, ecce adsum. » LXX : « Quia sic dicit Dominus : In Ægyptum descendit populus meus, prius ut peregrinaretur 604 ibi : et in As- syrios violenter abducti sunt; et nunc quid crit hic, dicit Dominus? Quia ablatus est populus meus, gratis admiramini, et ululate. Hæc dicit Dominus : Propter vos semper nomen meum blasphematur in gentibus. Propterea sciet populus meus nomen meum in die illa :quia ego ipse qui loquebar, adsum.» Arguit populum Judæorum, et ventura prædicit. Quod qui voluntate sua in Jacob descendit ad Ægyptios, et tempore necessitatis ac famis peregrinatus est in terra Gessen (Gen. XLVII): postea ab Assyriis, quos in nullo læserat, calumniam sustinuerit ; et in Babylonem captivitate translatus sit II V Reg. XVI, XVII). Unde infert: Et nunc quid mihi eat hie, dicit Dominus, ? Et est sensus : nihil habeo reliqui propter quod in hac regione permaneam, de qua populus UlCUS ablatus est gratis, et venditus peccatis suis, et quasi oryx rete comprehensus, vel viribus Romanorum, vei diaboli laqueis, quibus vinctus hucusque retinetur. Ut autem ista paterentur, dominatores eorum ac magistri iuique egerunt; qui juxta Symmachum et Tbeodolioneol, utulabunt; juxta Aquilam, flebunt, cum tormentis traditi fuerint. Ipsi enim sunt qui adversum Salvatorem populum cumi- taruul, ut consona voce clamarent: Crucifige, crucifige talem (Joan. XIX. i5). De quibus et ame jam dixerat ; Ipse Dominus veniet cum senioribus ppopui et cum principibus ejus. Vos autem quare succendistis vineam meam et rapina pauperis ill domibus vestris (Isa. III,14, i5)?Quamobrem juxtaSeptuagintalo. quitur ad eus; Propter vos semper nomen meum blasphemutur in gentibus Et sciendum quod. ill gen tibus, non habeatur ill flebræo, sed absolute, nomen meum jugiter blasphematur, ut subaumatur, in Si nagogis vestris; qui dicbus ac noctibus blasphemant Salvatorem, et sub nomine, ut sæpe dixit NJzareno- rum, ter in dic iit Christianos conferunt maledicta. Illis itaque blasphemantibus et maledicentibus Domino, populus ejus de quo crebro jam dictum est, id est, populus Christianus sciet nomen illius qui venturus cst in nantine Putris. Et propterea sciet, quia ipse qui prius locutus est per prophetas, præsens crudiet populos. Juxta Septuaginta loquitur ad Israel Deus, quod in Ægyptum voluntate descenderit. Di- cente in Deuteronomio Moyse:In septuaginta anima- bus descenderunt patres tui in Ægyptum (Deut.I, 22) : et ab Assyriis captivi 605 violenter abdueti sunt. Unde dicitur ad eos ; Et nunc quid estis hic i quid facitis in terra Judæa, qui post necem prophetarum, in Dei Filium misisti manus ? Ant certe ad angelicas potestates, et præsides templi angelos loquitur Deus : Quid hie facitis, cur nou relinquitis populum blasphemantem ? quod et Josephus refert (lib. VI Antiq. Judaic. c. 12) ; apertis repente janu:s templi, et sponte reseratis, quas multi homines claudere vix poterant, vocem de adytis templi exisse disced- tium : Transeumus ex his sedibus. In quo conside- rauda sermonum proprietas, quod noH dixerint, recedamus, sed transeamus ad populum gentium. Unde et velum templi a summo usque deorsum scissum est in duas partes, ut omnes Judæorum caeremoniæ panderentur, et co tempore impleretur, quod in boc eudem Propheta dicitur: Ex Sion egredietur lex, et verbum Domini de Jerusalem. Et judicabit inter multas gentes usque ill loginquum (Isa. II, a, 4). Inomnem enim terram exivit sonus eorum et ill terminos orbis verba eorum (Psal. XVIII, 5). et in omni ioco Deo offertur incensum, ct hostia munda (Malach. I), quando prophetiens sermo completus est : nfcurda- buntur et redibunt ad Dominum omnes fines terræ : et adorabunt ill conspectu ejus omnes familiæ gentium ; quoniam Domini regnum est, el ipse dominabitur gentium (Psal. ixl, 28, 92). U nde dicitur ad principes Judæorum ; Aduliramilli, et ululate, quoniam vos causa estis ruinæ populi. Porro juxta anagogen hoc possumus dicerc. quod descendat ill Ægyptum hujus sæculi populus Dei propria voluntate, quando amator magis Ivoluptatum quam Dei est, et non audit illud propheticum : Væ qui descendunt ill Ægyptum ad auxilium(Isa. XXXI, 1). Qui cusu viLiis fuerit delinitus, et habitaverit ill luco aquarum et Ou- minum, gui castitatis nun habet siscitutem: tuuc violenter tradetur Assyriis, ut dominentur ei, qui cum postea in peccatu arguant atque convincant. lpsi sunt enim ct inimici ct vindices, de quibus loquitur ad Israel : Et nunc quid libi est et viæ Ægypti, ut Libas aquam Geon : et quid libi est et viæ assyriorum, ut bibas aquam fluminum (Jerem. II, 18). Qui igitur descendit ist Ægyptum, et de excelso Jerusalem ad humiliora delapsus cst : vadensque Jericho, alteram Ægyptum, a latronibus vulnera plura suscepit, dicitur ad cum : Et nunc quid vobis est 606 Lic ? quid in tel ra et in Ecclesia Dei vos esse simulatis, qui studio atque omni desiderio descendistis ill Ægyptum, et ab assyriis possidemini, captique estis : et ululare magis ac lugere debetis; quia propter vitia vestra atque peccata, nomen Dei blasphematur in gentibus ? quibus in Ezechiele dicitur : Contaminastis nomen meum in gentibus (Ezech. XXXVI, 21). Et quomodo ill Evangelio discipulis loquitur Dominus : Luceat lumen vestrum coram hominibus, III videant bona opera vestra, et glorificent Patrem vestrum qui est in cœlis (Math. v, 16) : sic e contrario, cum fiala opera recerinaus, nomen Dei propter nos blasphematur iri gentibus. Ideirco qui habet scientiam nominis Oei, et qnod ad imaginem) et similitudinem illius sit conditus, uon igllorat, in luce versabitur. Et crit in dip, dc qua exultavi Abraham quod vidisset cam (Joan. VIII): de qua et sanctus loquitur David : Har est dies quam fecit Dominus, exsultemus et la temur in ea (Psal. CXVII, 24). Qui enim illuminaverunt sibi In- cem scientiæ, et habent lumen sempiteruum, quod credentibus repromissum est : Erit tibi Dominus lux ælerlta (Isa. LIt 20), in die honeste alubulalll, et suut filii lucis et diei ; et cognoscunt eum qui dicit ad Moysen: Vade, dic filiis Israel, qui eat misit me (Exod. III, 14) ; et quent in sanctis ante cagnoverant, etiam sibi adesse cognoscente

(Vers. 7. 8.) « Quam pulchri super montes pedes annuntiantis et prædicantis pacem, et annuntiantis bonum ; prædicantis salutem, et dicentis Sion : Regnabit [ Al. Regnavit ] Deus tuus. Vox speculatorunt tuorum : levaverunt vocem ; simul laudabunt, quia oculo ad oculum vhleLunt, cum converterit Dominus Sion. » LXX : « Sicut hora super montes , sir pedes evangelizantis auditum pacis, evangeli- tanis bona,quia auditam faciam salutem meam, dicens i Sion, regnabit Deus tuus. Vox custodiell- tium te exaltata cst, ct voce simul lætabuntur, quia oculi ad oculos videbunt, quando misertus fuerit Dominus Sion.» Consequenter de eo qui supra dixerat ; Ego ipse loquebar, ecce adversum, nune Propheta testatur quod ipse super montes Evangelium prædicarit, id est, super apostolos, de quibus scriptum est; Appropinquate montibus æternis (Mich. II, 9, sec. LXX); et quorum doctrina illuninatio Det esL. Unde ad eum in Psalmis dicitur : Illuminans tu mirabiliter a montibus æternis (Psal. LXXV, 5). Hic annuntiavit et prædicavit pacem his qui erant longe, 607 ill est, genubus; et prope, huc est, Judæis : mundum reconciliaus Deo, de quo nomine Salomonis in Psalmo canitur; Orietur in diebus ejus justitia, et multitudo pacis, donec anferatur luna (Psal. LXXI, 7). Et in luc codem Propheta de puero qui natus est, et de filio qui datus cal nobis, cujus principatus in humero ejus, ct vocabitur magni consihi Angelus, post reliqua dicitur (Supra, IX, 7) ; Et pacis ejus non erit terminus. Ipse est enim pax nostra, qui pacificavit omnia per sanguinem crucis suæ in cælo et in terra. Qui lo- cuma cst Apostolis : Pacem meam do vobis, paccæ relinquo vobis (Joan. xiv, 27). Et annuntiavit nobis bona, nun quæ a philosophis appellantur indillerentia ; sed quae vere bona sunt, quae dat Pater petentibus set id est, omnes gratias Spiritus sancti. Denique alLer evangelista in eodem loco scribit : Quanto magia Pater veater qui eat in cœlis, dabit Spi- ri um sanctum petentibu. se (Luc. XI, 13)? Hæc bona quae credentibus Domninus pollicetur : Audite me et comedetis bona i et delectabitur in bonis anima vestra ; et non solum bona, sed salutem omnibus nuntiavint, quam ipse praebuit qui dicit Sion, id est, Ecclesiæ ; Regnabit [Al. Regnavit] Deus tuus. Uude et Apostolus loquitur ad sanctos : Non regnet peccatunt ill vestro mortali corpore, ut obediatis desideriis ejus (Rom. VI, 12). Et de peccatoribus scribens: Mors, inquit, regnavit ab Adam usque ad Moysen (Rom. v. 14). Quodque sequitur : Vox speculatorum, sive custodum tuorum, aposLolos significat, de quibus et in alio loco (In fra, LXII, 6) ad Ecclesiam loquitur Deus : Super muros tuos conalitui custodes, qui nunquam tacebunt, recordantes no- mini, qui exaltabunt vocem de sublimibus disseren- leSe Unde dicitur ad eos (Supra, XI., 9) : Super montem excelsum ascende qui evangelizas Sion. Exalta in fortitudine vocem tuam qui evangelizas Jerusalem. Isti pari Deum voce laudabunt, et oculis videbunt ad oculus. Quod aliis verbis Apostolus dicit : Facie ad faciem (2 Cor. XIII, 12) ; quando Sanctus canit : Oculi mei semper ad Dominum (Psal. XXIV, 15). Et ; Ad te levavi oculos meus gui habitas ill cœlo (Psal. CXXII, 1). Et Dominus respondebit ei; Oculi enim Domini super juatol, et aures illius in precem eorum (Pial. XXXIII, 16). Hoc quod Septuaginta transtulerunt, sicut ὥρα, id est, hora super montes : sic [AI. sicut] pedes evangelisantis 608 audilum pacis, et rellqua. Paulus sequens seusum Hebraicae veritatis, ponit ill Epistula ad Romanos : Quum speciosi pedes evangelizuntium bona, evangelizantium pacem (Rom. X, 15) ; ApoStolos intelligi volens, quorum Dominus lavit pedes (Joan. XIII), ut mundi et pulchri essent ad prædicandum, et in toto orbe discurrerent, brevique doctriua Christi implerent mundum. ῎θρα autem, id est, hora, juxta Septuaginta, et anniguitatem sermonis Græci, ant tempus sisuifical, aut pulchritudinem. Si tempus, illi alLabitur : Tempore op portuno audivi let et in dies salutis adjutor tui fui (Isa. XLIX, 8). UnE infert Apostulus : Eccc nunc tempus acceptabile ; ecce nunc diNa salutis (II Gor. VI, 2). Opportuno enim tempore pro cunCtis sanguinem fudit, quando omnes declinaverunt, simul inutiles tacti erant. Non erat qui faceret bonum, non erat usque ad unum (Psal. XIII) ; ut pro omnibus gustaret mortem, quia omnes peccave- runt, et indigebant Gloria Dei (Rom. III). Si autem pulchritudmem ad illud referamus, quod in Psalmo dicitur : Speciosus forma præ filis hominum (Psal. XLIV, 3) (quid enim pulchrius quam ut forma servi Meret forma Dei, et sederet et regnaret cum Christo in cœlestibus ?) potest ὤρα secundum Graecae linguæ latitudinem cura dicit et sollicitudo, juxta illud quod Sanctus ait : Multiplicabis me in anima mea, in uirtute tua (Psal. CXXXVII, 3). Pro multiplicabis me, in Græco dicitur πολυωρἡσεις με, qnod est, multa cura et sollicitudine me dignum habebis. Et. alibi ; Secundum altiludinem tuam ἐπολυὡρησας f lius hominum (Psal. XI, 9) : quod aliis vertis Graece dicitur, πολλη̃ς ὡρας 1, του̃τ' ἔστι, ϕροντιδος ἠξιω- σας. Sed haec superflua sunt ; ut speciosi magia pedes Christi vel Apostolorum accipiendi, quod, præter Septuaginta, omnes similiter transtulerunt, Paula eorum interpretationem prubante.

(Vers. 9, 10.) « Gaudete et laudate simul, deserta Jerusalem, quia consolatus est Dominus populum suum : redemit Jerusalem. Paravit Dominus brachium sanctuM suum in oculis omnium gentium : et v!debuut omnes Aues terræ salutare Dei nostri. » LXX ; « Erumpant lætitiam simul deserta Jerusalem, quia misertus eat Dominus ejus, et eruit Jeru- aalelU. Revelabit Dominus brachium sanctum suum in conspectu cunctarum geniium. 609 Et videbunt omnes fines terrae salutare Dei nostri. » Ducto in captivitatem populo Judæorum, et urbe succensa, aut rarus erat in Jerusalem, aut nullus habit'Lor. Postquam autem qui prius loquebatur in prophetis, et erat in principio apud Deum, Deus Verbum ha- bitavit ill nobis, et caro factu, est, instaurata sunt deserta Jerusalem ; et venit Ute de quo scriptu est : Hie ædificabit civit atem meam, et captivitatem populi mei reducet; ut nequaquam plangatur ab Jeremia : Quomodo "det sola civitas quæ erat plena populis: facta est quasi vidua quæ erat multipticata in gentibus (Thren. 1, i) ; sed audiat David canentem, In convertendo Dominus captivitatem Sion, facti sumus tanquam consolati (Psal. CXXV, 1 ), EI post pantu- ium ; Facti sumus lætantes (Ibitt. 4). Et ut sciamus nequaquam hæc dici de populo Judæorum, sed de omnibus qui per apostolos in Dominum credituri eunt, pouit et dicit : qui consolatus est eam, sive misertus est ejus, et qui eruit vet redemit earuM, ipse paravit sive revelavit brachium sanctum suum, in conspectu onmium gentium : Et videbunt omnes fines terræ salutare Dei nostri. Ex quo perspcuum est exstructa per Apostolos spirituali Jerusalem, id est, Ecclesia, quæ a Judaeis fuerat derelicta, reve- lari brachium Domini cunctis gentibus, et videre salutare ejus omnes fines terræ. Quod dupliciter intelligitur. Aut enim revelat Pater brachium suum cunctis gentibus, aut filius revclat fortitudinem suam. lle quo scriptum est : Virtus enim ab eo egrediebatur et sanabat omnes (Luc. VI, 19). Et herum: Sensi virtutem exisse de me quæ sanavit hæmorrhousam (Luc. VIII, 46). Quod autem Filius Dd, Patris dextera appelletur et brachiuu), multa suut testimonia, e quibus pauca dicemus : Salvabit [Al, Salvavit] sibi dextera ejus, et brachium sanctum illius (Psal. XCVII, t). Et alibi; In brachio meo gentes aperabunt (Isa. LI, 5). De quo Jacob diciL : Hic erit eXSIJee- tatio gentium (Gerl. xLta, 10). Et octogesimus octavus psalmus: Tuum brachium cum potentia. noc brachio eduxit Dominus populum israel de terra Ægypti. De quo ad Apostolorum principem loqucbatur : Beatus es, Simon Barjona, quia caro et sanguis Mon revelaverunt ribi 1, aed Pater tneus qui est ill cœlis (Matth. XVI, i 7). Et Apostolus Paulus de se (GalaC. i. 15) : QKaudo, illquU, placuit Deo, qui separavit 610 me de utero matris meæ, ut revelaret Filium suum in me. Quod autem cunctis genubus omnes terrae terminos copulavit, qui visuri sunt salutare Dei, illud ostendit quod et in alio locu dicitur: Convertimini ad me ab eXlrenli. terræ, et salui eritis (1 aa. xLV, 22); eLper Jeremiam : Ad te gentes venient ab extremis terræ (Jerem. XVI, 19); et herum : Recordabuntur et convertentur ad Dominum omnea familiæ gentium; quia Domini eat regnum, et ipse dominabitur gentium (Psal. xxi, 28 et seqq.) ; ut non solum varietas gentium singularum, sed et omnes mundi cardines credituri prænuntientur in Cbrislo. Juxta id quod ipse loquitur : Cum autem prædicatum (uerit hoc Evangelium in loto mundo, tunc erit fillis (Matth. xxiv, 14). Alii summitates et extrema terræ, eos intelligi votum, qui non in media terra, bed in extremis cjus instar rotarum finibus consistentes, humilia deserunt et ad excelsa festinant.

(Ycrs. 11-13.) « Recedite, recedite, exile indet pollutum nolite tangere : exite de medio ejus, mun- damini, qui ICI tis vasa Domini. Quomam non in tumultu exibitis , nec in fuga properabitis. Præcedet enim vos Dominus, et congregabit vos Deus Israel. » LXX : < Recedite, recedite, egredimini inde, e1, immumdum nolite tangere : eme dc medio cjus ; separamini, qui portatis vasa Dum ini, quia nun cunt tumultu exibitis, neque cum fuga ibitis ; sed præcedet vos Dominus, et qui congregat vos Deus Israel.» Et boc Juda:i sic disserere conantur, Exite de Babylone, et idola eorum derelinquite. Exite de medio illius, et vasa quae Nabuchodonosor, capta Jerusalem, tulerat (1 V Reg. XV), Cyro laxante captivos sub Zorobabel ct Esdra (I Ebdr. I), referte in templum , nec sicut prius de Ægypto cum tumultu et timore fugistis, ita egredimini de Babylone ; sed cum pace et. voluntate renis Persarum atque Medorum, in quo Domini voluntas ap- paruit, qni protexit et congregavit vos. Alii quæ de Babylone diximus, dc Romanoregno interpretaulur, quod in adventu Christi qui cos liberaturus sit, hæc omnia compleantur. Nos autem audientes supra: Quant pulchri super montes pedes aununtiantis et prædicantis pacem : et: Revelabit Domi. nus brachium suum in conspectu omnium gentium, et, V idebunt omnea fines terræ salutare Dei nostri, nequaquam hoc de 611 Judæis, sed de apostolorum omniumque sanctorum intelligimus choro. Quibus præcipitur, ut recedant de Jerusaleol, et in toto mundo Evangelium prædicent, dicente Domino Salvatore: Ite et docete omnes gelltes, baptizances eos iis nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19) : ut nequaquam cum Judæis blasphemantibus Inaneant, in quorum necem No- manus paretur exercitus; sed pollutos derelin- quant, et separentur ab eis atque mundentur, qui portant vasa Domnini. Templum enim sunt Spiritus sancti (1 Cor. III), et magnae domus vasa aurea et argentea. Qualis fuit apostolus Paulus, qui vas ere- ctionis dicitur (Act. IX), præparaverat enim se in vas pretiosum et aptum in ministerium Dei. Vel certe hoc dicendum, quod vasa Domini, armatura Dei sit spiritualis. De qua et Paulus apostolus loquebatur; Induite nos armatura Dei (Ephes. VI, 1 1), et per singula enumerat, loricam justitiæ, et clJ- peuru fidei, et galeam salutis, et gladium spiritus, qui interpretatur verbum Dei. Ad haec addit, cin- gulum veritatis, et calccatos pedes in praeparatione Evangelii pacis. Et in alio loco: Deponenle. ergo opera tenebrarum, induamur arma lucis (Rom. XIII, i3). Sequitur: Non in tumullu exibilis, nec in fuga properabitis. Neque euim ut victi de Jerusalem, sed ut victores recesserunt, ut qui quotidie prædican- tes in templo EvangeliumUci, multa millia Judæorum Christi fidei subjecerant, etiam mundum illius Evangelio subjugarent. Praevium enim habebant Dominum, qui congregaret eos, Deum Israel, hoc est, de orbe terrarum unum gregem faceret, ut impleretur illud quod Dominus in Evangelio Patrem loquitur (Joan. XVII, 21): Da, ut sicut ego et tu unum sumus, sic et isti in nobi, unum sint; ut codem sensu et eaden1 sententia, repugnantia inter se vitia atque contraria dcserentes, unam appre- henderent solamque virtutem. Neque enim vitia cL perturbationes inviccn1 se sequuntur: quod de vir- tmibus dicitur, in quibus nec ὑπερολαὶ 2 sunt, nec ἐλλείψεις, id esi, nec plua nec minus, sed omnia temperata. Porro in vitiis universa contraria sunt, ut pavor audaciæ, impietati superstitio, luxuria parcitati.

( ers. 13-15.) « Ecce intelliget servus meus, exaltabitur, 612 et elevabitur et sublimis erit valde. Sicut obstupuerunt super te Inulli, sic inglorius erit intervi- ros aspectus e;us,et forma illius inter lilius bominum. Iste asperget gentes multas ; super ipsum contine- bum reges os suum, quia quibus aun craL [Vulg. est] narratum de eo, viderunt; et qui non audierant, contemplati sunt. » LXX : « Ecce intelliget puer meus, et exaltabitur, ct gloriabitur i valde. Sicut stupebunt super te multi , sic ill gloria erit ab hominibus species tua, et gloria tua a filiis hominum ; sic mirabuntur gentes multae super eo, et continebunt reges os suum, quia quibus non est annuntiatum de eo, videbunt, et qui non auJierunl, intelligent. » Ne ulla legentibus ambiguitas relin- quaLur, quis sit ille qui dixerit , Ego gui loquebar ecce adsum; ct quod sii brachium sanctum Domini, quod cunctis gentibus revelatum est, Dena omnipotens Pater perspicue docet : Ecce intelliget servus meus sive puer meus, dc cujus differentia supra diximus. Intelliget autem, non ut verbum Dei, atque sapientia; sed ut servus et puer. Qui cum in forma B Dei esset..., formam servi dignatus est accipere; factus obedieus Patri usque ad mortem, et mortem crucia. Quamobrem exaltavit eum, et donavit illi nar men super omne nomen (Philipp. H, 6-9). Qui loquitur in Psalmo : Benedicam Dominum, gui tribuit mihi intellectum (Psal. xv, 7) ; et ile quo David cat- nit: Qui fecit cœlos iri intellect" (Psal. CXXXV, 5). Ipse cst euim sapientia atque intelligentia, qui proficiebat quasi puer aetate atque sapientia; de quo loquitur et Petrus : Deus patrum nostrorum glorificavit Filium suum Jesum, quem VOl quidem tradidistis, et negastis ante faciem Pilati valentia eum dimittere. Vos autem sanctum et justum negastis (Act. III, 13, 14), de quo et supra scriptum ostendimus: Ego testis, dicit Dominus, et quem elegi :puer super ipsum stupebunt plurimi (Isa. XLIII, 10), cum tHius sigua perspexerint. Et hinc crit majus luiracuhun, quod iuglorius erit inter homines aspectus ejus ; non quo formæ significat fæditatem, sed quo iti humilitate venerit et paupertate. Qui cum dives esset, pro nobis pauper factus est ; et credentibus dixit : Discite a me, quia milis. sum et humilis corde (Matth. XI, 29) ; de quo et Cic- mens vir apostolic us, qui post Petrum Romanam rexitEcclesiam, scribit ad Corinthios : Sceptrum 2 Dei Dommus 613 Jesus Christus, nou venit ill jactantia superbiæ, cun possit oilluia, sed in humilitate.Intantum ut verberatus a ministro sacer- dotis, responderit : Si male [oculus sum, argue de per- cato; sin autem bene, quid me cædis (Joan. XVIII,23) ? habens duodecim angelorum luillia, qua illius nu- tibus obedirent. Iste asperget gentes nutltas, mun- dana eas sanguine suo ct in baptismate Dei conse- crans servituti. Super ipsum continebunt rcgea ens suum,ct principes sæculi, quorum omnis sapientia crucis prædicatione subversa est ł et qui non Ira- buerant Legem et Prophetas. Et quibus de eo nan fuerat muntiatum,ipsi videbunt et intelligent. De quibus loquitur ct Salvator : Beati qui nou viderunt et crediderunt(Joan. x x, 29). in quorum comparatione, Judæorum duritia reprehenditur, qui videntes et audientes,Isaiæ in se vaticinium compleverunt, dicentis : Auditu audietis, et MOM intelligetis: et vidente.saspicietis, et MOM videbilis. Incrassatum eat enim cor populi hujus,et auribus graviter audierunt (Isa. VI, 9, i 10).

(Cap. HIL — Verse i seq,) « Quis credidit auditui nostro 1 et bracbium Domini cui revełatum est ? Et ascendet sinat virgultum coram eo, et sicut radix de terra sitienti : non est species ei, neque decor : et vidimus eum, et non erat aspectus : et desideravimus eum. Despectum et novissimum virorum, virum doloruln, et scientem infirmitatem ; et quasi absconditus vultus ejus, et despectus : unde nec reputavimus eum. Vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostrus ( Vulg. repetit ipse ] portavit ; et uos putavimus eum quasi leprosum, et percussum a Deo, et humiliatum. » LXX: « Domi- De, quia credidit auditui nostro, et brachimu Domini cui revelatum est? Annuntiavimus quasi parvulum in conspectu ejus , sicut radii in terra si- ticati. Non est species ei neque gloria, et vidimus euM, et non habebat slteciem neque decorem ; sed species ejus inhonorata,et deficiens prae filiis hominum. Homo in plaga, et sciens ferre infirmitatem, quia aversa est facies ejus, despecta et nou repu- tatan iste peccata nostra portat, et pro nobis dole., et nos reputavimus eum esse in dolore, et in plaga et in afflictione. » Post verba Patris, quibus Filium suum mundo nuntiaverat esse venturum ; et aute scandalum crucis, de quo dicturus erat, Inglorius erit aspectusejus a, et forma ejus 614 præ filiis hominum, gloriam præmiserat resurrectionis , Exaltabitur et elevabitur, et sublimis erit valde : ut humilitate crucis reSUrrectionis gloriam præve- niret, respondit prophetarum chorus se implesse officium, et quantum in se fuit, brachium illius atque virtutem omnibus nuntiasse. In eo autem quod dicit, Quis credidit auditui nostro- et brachium Domini cui revelatum est ? raritatem credentium significat ex Judæis. Quodque sequitur, Ascendet sicul virgultum coram eo , pro quo LXX transtulerunt , Annuntiavimus sicul parvulum corameo : pro vir- gullo, Symmachus ramum interpretatus est, IIi assumptumostenderet hominen qui processit de utero virginali. De quo infert: Sicut radix de terra sitienti. Pro sitienti, Aquila interpretatus est, invia, ut virginitatis privilegium demonstraret, quod absque ullo humano senine de terra prius invia ain creatus. Iste est de quo et supra legimus : Exiet virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet (Isa. XI, 1) ; ut nativitatem ejus et ascensum 4 si- gnificetin mundo. Sin amem non habebat speciem neque gloriam ; sed forma ipsius erat ignobiliset deficiens præ filiis hominum, sive ut habetur in Hebræo, despectus et novissimus virorum, quomodo in Psalmis dicitur : Accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime, pulchritudine et decore tuo (Paal. XLIV, 4, 5)? Quod facile solvilur. DespeCtus crat et ignobilis quando pendehat in cruce, et lactus pro nobis maledictum, peccata nostra porta- baL Et loquebatur Patri : Deus, Deus meus, quare me dereliquisti (Matth. XXVII, 46)?Inclytus autem crat, et decorus aspectu, quando ad passionem cjus terra contremuit, saxa dirupta sunt, et rugiclI- te sole, æternam noctem elementa timucrunt. De quo et sponsa in Cantico canticorum : Fratruelis meus candidus, et rubicundus, eleclu, de millibus (Calll. v, 10). Candidus plenitudine ac puritate vir- tutum, rubicundus in passione, de qua postea lecturi sumus: Quis eat iste qui ascendit de Edom, fulta [Al. fulvida] vestimenta ejus ex Bosor (Isa. LXIII, 1),electusde millibus in resurrectionem : ut qui crat primogenitus omnis creaturæ, primogenitus fieret ex mortuis. Quod autem infert, Homo in dolore et sciens infirmitatem, sive virum dolorum, et scientem infirmitatem 1, verum corpus hominis, et veram demonstrat anilDaln, qui scicns 615 ferre infirmitates, omnes cas divinitate superavit. Et absconditus vultus i ilius atque despectus, ut humano corpore divina potentia celaretur. De quo supra dictum est : Tu es Deus absconditus, et nesciebamus. Qui vere languores nostros et peccata portavit, et pro nobis dolet, non putative, hi est, τὸ δοϰε 2,ut vetus et nova hæresis suspicantur ; sed vere crucifixus est. Vere doluit, diccus in Evangelio: Tristis est ani- tria men usque ad mortem (Matth. XXVI, 3S). Et : Nunc anima men turbata est (Joan. XII, 27). Et nos putavimus cum esse immundum, sive ill dotore, ut Septuaginta tlanSluleruDt, pro quo Aquila et Symmachus posuerunt leprosum, TbcodoLin, flagellatum. Quod aliis verbis Hebraico idiomate lepra intelligitur, juxta iliud quod ill psalmo scriptum est : Et flagellum non appropinquabit tabernaculo tuo (Psal. XC, 10). EI cst sensus ; Putavimus eum pro peccatis suis a Deo esse percussum, qui humi- Hiatus cst propter nos, et cum latronibus cruciJixus. Pro eo quod Symmachus transtulit 'Ev ἁϕῃ̃ ὄvτα 2, hoc est, ill lepra; Aquila posuit ἁϕημένον, id est, leprosum ; quod multi non intelligentes, putant relictum, et alii legunt ϰαθήμενον, id est, sedentem. In principio capiuJli, in quo juxta Septuaginta dicitur , Domiue, quia credidit auditui nostro : et brachium Domini cui revelatum est, quo testimonio et apostolus Paulus utitur ad Romanos (Rom. x), edisserens illud super Domini passione, Domin.. in Hebraico non habetur, sed pre intelligentia personae, ad quam dicitur, additum est.

(Vers. 5-7.) I Ipse amem vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra. Disciplina pacis nostrae super eum, et livore cjus sanati sumus. Ornnes nos quasi oves erravimus, unusquisque in via sua [Vulg. viam suam] declinavit, et Dominus posuit iii eo iniquitatem omnium nostrum. Oblatus est, quia ipse voluit, et non aperuit os suum. » LXX : « ipse autem vulneratus esL propter peccata nostra, et infirmatus eat propter iniquitates nostras. Disciplina pacis nostrae super cunt, livore ejus sanati sumus. Omnes quasi oves erravimus, homo in via sua crravit. Et Dominus tradidit eum propter iniquitates nostras, et ipse propter affictionem nou aperuit os suum. » Nos, inquit, 616 putavimus eum virum dolorum , sive juxta Septuaginta, case in dolore, et percussum a Deo, et propria sustinere peccata. Ille autem vulllo- ratus est propter iniquitates nostras, dicens in psat- mo: Foderum manus tUBal et pedes (Psal. XXI, 17), ut suo vulnere vuluera nostra curaret, et allritus est, sive infirmatus propter scelera nostra, ut factus pro nobis maledictum, nos liberaret de ma- letlielo. Maledictus enim omnis bomo qui pendet ill ligno (Delll. XXI, Galat. III). Uncie disciplina pacia nostræ super eum est. Quod enim nos pro nostris debebamus sceleribus sustinere, Hic pro nubis passus, pacificans per sanguinem crucis suæ, sive quæ in terra, sive quæ in coelis sunt. Ipse est enim pax nostra, qui fecit utraque unum, et medium parietem maceriæ, solvens inimicitiam in carne sua (Ephes.II),et livore ejus sanati sumus. Ex quo perspicuum est, sicut corpus flagellatum atque laceratum signa injuriæ in vibicibus ac livore portabat . ita et animam vcre doluisse pro nobis, ne ex parte ve- mas, et ex parte mendacium credatur in Christo. OmRa, inquit, quasi oves errovimus, et indiguimus misericordia Dei (nom. III), dicentes in psalmo : Erravi sicut otia perdita (Psal. CXVIII, 176); quæ in Evangelii parabola boni Pastoris atque solliciti humeris reportata est (Matth. XVIII). Qui sint autem istæ oves, sequens versus ostendit. Homo in via alta erravit ; sive unusquisque in via sua declinavit, ut proprium sequeretur errorem, et rectam viam de- serens, de Crucifixo diversa sentiret. Donzinu, auten posuit in eo iniquitatem omnium nostrum, sive tradidit eum yro peccatis nostris ; ut quod propter imbecillitatem virium ferre non poteramus, prono- his ine portaret, qui oblatus est, quia ipse voluit. Non enim necessitate crucem, sed voluntate susli- nuit, dicens ill Evangelio : Calicem quem mihi dedit Pater nOli bibam illum (Joan. XVIII), 11 )? Et ad Petrum qui scandalizabatur a crucis nomine 1, quia non noverat mysterium, et humano pavore lrepi- dabat : Vade retro me, Satana, scandalum es mihi, quia non sapis ea quæ Dei sunt, aed quæ hominum (Matth. xvi, 23). Alioquin si non propria voluntate esset oblatus, qui iudicare et praedicere poterat proditorem, 617 et apostolis loquebatur : Omnes vos in hac nocte in rue scandalum sustinebitis, poterat cos qui ad se missi fuerant declinare, quibus occurrit intrepidus, et ultro se obtulit dicens : Quem quæritis (Joan. XVIII, 4, 6) ? Qui statim ceci- derunt retrorsum ; vocem enim præsentis Uti ferre nun poteram. Pulchreque addidit: Et noM aperuit os suum. Qui|dicenti Plato.: Mihi nou loqueris (Joan. XIX, i0) ? noluit respondere. Sive juxta Septuginta : Afflictus uon aperuit os. Aut juxta Symmachum et Theodotionem : Audiens uon aperuit os suum.

(Vers. 7 seqq.) « Sicut ovis ad occisionem ducetur, ct quasi agnus coram tondente [Vulgt. addit se] obmutescet, et non aperiet os suum. De angustia ut de judicio sublatus est. Generationem ejus quis enarrabit ? quia abscissus cst de terra viventium : propter scelus populi luci percussit eos 2. Et dabit impios pro sepultura, et divitem pro morte sua : co quod iniquitatem non fecerit, neque dolus fuerit ill ore ejus. Et Dominus voluit conterere cum in infirmitate. » LXX : < Sicut ovis ad victimam ductus est, ct sicut agnus coram tondente mutus, sic non aperuit os suum. In humilitate judicium ejus sublatum est. Generationem illius quis enarrabit, quia tollitur de terra vita ejus ? Ab iniquitatibus pupuli mei ductus cst ad mortem ; et dabo 3 pessimos pro sepultu- ra ejus,et divitespro morte illius. Quia iniquitatem uon fecit,neque dolum in ore suo : et Dominus vuit mundare eum a plaga., Hoc testimonium,cum in Actibus apostolorum reginæ Candacis eunuchus rheda ve- beretur (Act. VIII et seqq.), et tegens noa intelligeret, interpretante Philippo super passione et nomine Salvatoris, intellexit, et statim baptizatus, in agni sanguine quem legebat, vir meruit appellari, et apostolus 4 genti Æthiopum missus est. Qui igitur oblatus est Pilato, quia ipse voluit; et non respondit, ut patibulum pro nobis damnatus ascenderet, ipse sicut ovis ad occisionem ductus est, et quasi agnus coram tondente obmutuit. Etenim pascha nostrum immolatus est Christus (7 Cor. v,7), quenlJoan- nes Baptista monstrabat, dicens : Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I, 29). Qui et in Apocalypsi Joannis Evangelistæ, agnus occisus sæpe memoratur (Apoc v). Qui de sripso loquitur III Jeremia : 618 Ego autem sicut agnus innocens, et ductus ad victimam, nesciebam (Jerem. XI, 19) Cum ciunt nesciret peccatum, pro nobis peccatum factus est (II Cor. v). Et sicut agnus cum ducitur ad vic- lilnallJ, nun repugnat : sic ille passus est voluntate, ut destrueret eum qui mortis habebat imperium (llebr. II), humlians se usque ad mortem, et morton crucis (Plrilipp. II). Hic Agnus est, in cujus typo immolabatur agnus, cujus cruor linitus in postibus exterminatorem fugabat Ægypti (Exod, xu); Qui nou solum sanguine suo uos redemit, sed et lanis operuit, ut algentes iuUdeJilate, sua veste calefacc- ret, ct audiremus Apostolum nobis loquentem : Quotquot in Christo baptizati estis, Christum induistis (Galat. III, 27). Et in alio ioco : Induimini Christo Jesu (Rom. XIII, 14). Quodquc sequitur : De angustia et de judicio sublatus est; sinc, ut LXX transtalerunt, In humilitate judicium ejus ablatum est, illud significat, quod de tributatione atque judicIo ad Patrem victor ascenderit; sive quod judex olunlulII, judicii non reperit veritatem; bea absque ulla culpa, se- ditione Judæorum ct Pilati voce damnatus sit. Unde admiratur propheta, quod omnium Deus sc lratJide- rit passiont. De quo Paulus loquitur : Si enim cre- didissent 5, nunquam Dominum gloriæ crucifixissent (1 Cur. II, 8). Sequitur : Generationem ejus Quia enarrabit? Quod dupliciter intelligitur : aut enim de divinitate ejus accipiendum est, quod impossibile bit divinæ nativitatis nosse mysteria; de qua Ipse loquitur hi Proverbiis : Ante omnes colles generavit me (Prov. VIII, 25); JUXta illud quod alibi legimus : Quia cognovit sensum Domini , aut quia consiliarius ejus fuit (lioln. XI, 34)? id est, nultus ; aut de partu Virginis, quod difficulter possit clpoui. Denique cum Mariæ diceretur ab angelo : Concipies et paries filium, illa respondit : Unde mihi hoc, quia uirum non cognovi? Cut rursum Angelus : Spiritus, inquit, sanctus veniet super te, et virtus Altissimi abumbrabit tibi (Lue. I, 31, 54, 35). ut vei ab angelo, vel ab evangelista tantum nativitatis hujus sacramenta dicantur. Cujus narrator rarissumus eat, secundum illud : Quia sapiens, et intelliget hæc : lntelligens, et cognoscet ea (Osee XIV, 10)? Sin amem prudens lector tacita cogitatione responderit: Et quomodo scriptum est : Nemo novit Filium nisi Pater : et nemo CIO novit Patrem, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare (Matth. XI, 27) ? et qui novit Patrem et Filiurn, utique ei generationis potest enarrare mysterium : au- dial ahud esse nosse, aliud eloqui, quia frequenter quæmente concipimus, sermone explicare non pus- sumus. Ergo et mysterium divinæ nativitatis in corpore, possunt sancti, fide magis nosse quam dicere. Alioquin et Apostolus rapt us in tertium cœlum et in paradisum, audivit verba quæ nequaquam valet humana lingua proferre (II Cor. XII). Sed et Spiritns interpellat pro nobis gemitibus ineffabilibus. Istius igitur, cujus generationem aut nullos, aut rarus enarrare potest, sublata est vita de terra; ut nequaquam in terra, sed in coela viveret. Sive abscissus est ne terra viventium, ut impleretur de eo qnod scriptum est in Apocalypsi Joannis : Ego sum primus et novissimus : qui vivebam, et sum mortuus : et ecce vivo in æternum (Apoc.1, 17. 18); ut post vHam quam vixit in terra mortuus terræ, cœlis viveret iri æternum. Quodque jungitur, Propter scelus populi mei percussit eos ; sive, juxta LXX, ab iniqui- talibus. populi mei ductus est ad mortem, duplicem sensum habet. Aut enim persecutores et sceleratos populi sui, sua morte percussit : ant propter magnitudinem peccatorum populi, quem semper peculia- remhabuit, ductus ad mortem est, ut illos ad vitam sua morte revocaret. Ipse dedit impios, pro sepultura sua; et divitem, pro morte sua. Sive pessimos, pro sepultura ejus ; et divites, pro morte ejus : utrumque populumsignificans, ut in malis et pessimis, qui ante Dei notitiamnon hahebant (Rom. IX), ostendatur gentium multitudo ; in divitibus, quorum erat Testamentumet Legislatio et Prophetæ, Judaicus populus demonstretur. Ergo idcirco passus est Dominus et sepultus ut ex utroque populo sibi Ecclesiam congregaret. Sive hoc dicendum, quod Scribas et Pharisæos,ac Sadducæos. 1,sacerdotes ett pontifices, qui in populo anto regnabant, et nimiis opibus affuehant, post Domini passionem Romanis tradiderit Ocus, et aeternae subjeceritservituti. Iste pro cujus sepultura et morte impii divitesque sunt tradit, iniquitatemnon fecit, nec dolus inventus est in ore ej us. Qnod de nullo penitus hominum 620 intel- 1 i gi potest, ut nec opere, nec sermone peccaverit, dicente Scriptura , nemo mundus a sordibus, nee si unius quidem diei fuerit vita ejus (Job XIV, 4, 5). Et; Omnes sicut oves erravimus, unusquisque in via aua declinavit: nisi de illo qui peccata nostra portavit, et pro nobis dolet, et vulneratus est pro iniquitatibus nostris, et afflictus est propter scelera nostra, cujus livore sanati sumus. Super quo et princeps a postolorum Petrus boc testimoniumedisserens, ait : III hocenim notati estis, qui et Christus passus eat pro nobis, rtlinqutu, vobisexemplum, lit aequamini vestigia ejus. Qui peccatum non fecit, nec invenlu, eSI dolus in ore ipsius. Qui cummaledicere- tur, non maledicebat ; et cum pateretur, non camnli- nabatur (I Petr, II, 21 et seqq.). Dominus autem voluit mundare eum a plaga, quamlancea militis per- cussos acceperat. Sive couterere cum in infirmitate ac vulnere : de quo et ipse dicebat : Quoniamquem tu percullisli, ipsi persecutisunt (Psa/. LXVIII, 27). Et per Zachariamloquitur Deus : Pertutiam pastorem, et oves dispergeutur (Zach. XIII, 7). Ergout pateretur non fuit necessitatis, sed voluntatis Patris et suae, at! quemipse dicebat : Deusut faceremvoluntatemtuam, volui (Paal. xxxix, 9). De quo et su- pra legimus: Oblatus est, quia ipse voluit.

(Vers. 10, i I.) « Si posuerit pro peccato animam suam, videbit semen longævum, et voluntasDomini in manu ejus dirigelur. Pro 0o quod laboraverit [Vulg.lahoravil] animacjus, videbit, et saturavi- tur : in scientia sua justificabitipse justus servos meos [Al. servus meuc] multos. et iniquitates eorum ipse portabit? » LXX : «Si dederitispro peccato, anima I vestra videbit semen longævulum: et vult Dominus anferre cle dolore animam ejus, ostendere ei lucem, et formare intelligentiam , justificare justum bene servientem multis ; et peccata eorum ipse portabit. » Juxta Hebraicum hic sensus est : Si posuerit pro peccato animam suam ille quem Dominus conterere voluit, sive mundare, videbitsemen longævum, quod seminavit in bona terra. De quo in Evangelio scriptum est: Exivit gui seminat seminare; et herum : Simile est regnum cælorumhominiquisemi- navit bonum semen ill agro suo (Matth. XIII, 3). Et voluntas Domini in manuillius dirigetur, ut quidquid Pater voluit, illius virtutibus impleatur, dicentis 621 all Patrem : Ego servavi eos in nominetrio quos dedisti mihi. Custodivi, et nemu exhis periit, nisi filius perditionis. (Joan. XVII, 12). Semen auten. videbit æternum, et voluntas Pat ris in rnanu illius dirigetur : quia laboravit anima ejus multo tempore, requiem non inveniens in Judaeis, et dicens in Evangelio : Vulpes foveas hobent, et volucres cœli, nidos : Filius autemhominis nonhabet ubi caput reclinet Matth,. VIII,20). Et in hoc eodern propheta : Laboravi sustinens (Isa. i, 14). Quia igitur laboravit, videbit Ecclesias in toto orbe consurgere, et caru m saturabitur fide. Denique cum esuriens et sitiens sedisset super puteum Jacob (Joan. IV), medium diem sole torrente, emptis cibis uti noluit, quia jam Samaritanae, et exeuntis ad eum civitatis Sichem Ode satiatus erat. Juxta quem sensum dicebat inter octo beatitudines : Beati quiesuriuntet sitiunt justitiam(Matth. v, 6). in scientia sua, id est, in do- etrina, ipse justus, qui peccatum non fecit, nec do- ius inventus est in ore cjus : et servus Patris, qui formam servi acceperat, et Domini servierat Volum- tali, multos justificabit de tote orbe credentes. Et iniquitates eorum ipse portabit , quas illi portare non poterant, et quarum pondere opprimebantur. Juata Septuaginta hoc dicitur : 0 vos, propter quorum peccata Filius Dei est ductus ad mortem, qui pessimi, et in malo divites, dati cstis pro sepultura et morte ejus, si voluentis agere et pœntantiam, pro peccatis vestris offerre sacrifi. ciumplacens Deo, spiritum contribulatum. videbit anima vestra semen longi temporis, ipsum Dominum Salvatarem. De quo in octogesimo octavo psalmo canitur : Semen ejus in œternum permanet, et thronus illius sicut sol in conspecl" meo. Et iterum : Ponam ill sœculum sœculi semen ejus, et thronum illius sicut dies cœli. Quod aliis verbis ad Virginem Gabriel loquitur : Ecce concipies in utero et partes : gui Filius Altissimi vocabitur. Et dabit illi Dominus thronum David patris sui, et regnabit super domum Jacob in sempiternum : et regni ejus HOM erit finis (Luc. I, 31-33). Vult enim Dominus auferre de dolore animanejus, qui dixcraL : Tristis est anima mea usque act mortem (M atth. xxvi, 38), ut crucis contumelia resurrectionis gloria temperetur. Et ostendere ei lucem, ul omnes per se videat illullliua- tos. Et (orrnare intelligentia, subauditur cum, super quem descenderit 622 spiritus sapicntiæ et intellectus. Et justificare justum, qui bene multis servierit ; nou enim venit ut ministraretur ei, sed ut ministraret (Matth. IX), in Petri pedihus (Joan. XIII), conctorum apostolorum peccata abluens. Qui apparuit in carne, justificatus est in spiritu. De quo ct J udas proditor confitetur ; Peccavi. tradens sanguinem justum (Matth. XXVII,4).Et uxor Pilati : Nihiltibi sit et justo illi : multa enim passa suni hodie in somni, propler eum (Ibid. 19). Et notandum quod non justificatus sit, ut de iuiquo, justUs dieret. Sed justus justificatur, non ut iuciperet esse quod non crat; sed III quod erat omnibus appareret. Iste justus pro iui- quis passus est, ut omnes nos offerret Deo. De quo dicitur ad Judaeos : Et negastis sanctum et justum, et pestistis ut vir homicida doMaretur vobis (Act. III, 14). Et peccata, inquit, corum ipse portavit ; quasi medicus languores ægrotantium, quo sani non in- digent, sed hi qui male se habent (LkC. c)

(Vers. 12). f ideo dispertiam ei pluriulos, et fortium dividet spolia : pro eo quod tradidit in mortem animam suam, et cum sceleratis reputatus est : ct ipse peccata multorun tulit, et pro transgressoribus rogavit. » LXX : « Propterea ipse possidebit multos, ct fortium dividet spolia : pro eo quod contaminata est in morte anima ejus, et cum iniquis reputatus est, ct ipse peccata multorum suscepit, ct propter inquitates corum traditus est. » Causas reddit cur post passionem multa Christus præmia consequatur. Quia, inquit, passus eat, It fecit omnia quæ præteritus sermo descripsit, et ini- quiLatcs muiltorum ipse portavit : propterea dividam ei plurimos, ut pro parte Domini Jacob, et funiculo hæreditatis illius Israel, credant ill eum de Oriente ct Occidente venientes, et recumbant in regno Dei cum Abraham, Isaac et. Jacob (Alatlh. VIII) : impleto illo quod scriptum est : Postula a me, et dabo tibi gentes hœreditatem tuam, et possessionem tuam terminos terræ (Psal. II, 8). De quo et in hoc codeta Propheta legitur, Erit radix Jesse : et quiresurget ut principetur gentium, in ipso gentes sperabunt (Isa. XI, 10). Isti autem plurimi quondam a fortibus tenebantur ; et sub specie asinae et pulli, multos habebant dominos, quibus dixerum apostoli : Dominus eos necessarios habet (Matth. XXI, 5). Qui fortes erant antequam Christus humanum corpus assumeret, et forte superato, diriperet domum ejus. Prædam ergo fortium apostolis suis tradidit alqne divisit, ut Petrus, Jacobus, et 623 Joannes, circumcisi populi principes fierent, et Paulus et Barnabas mitterentur ad gentes, locis, non animo separati, et suh uno Domino in diversa starent acie, III agminis utriusque victoria, triumphum erigerent Salvatori. Ex quo qui dispensatoriam inter Petrum et Paulum COIUtIlDlio- nem (Act. xvj, verc dicunt jurgium fuisse atque certamen, ut blasphemanti Porphyrio satisfaciant : et veteris legis caeremonias in Ecclesia Christi, a stirpe credentis Israel asserunt esse servandas, de- Lent et auream in mille annis exspectare JcrusalenJ, ut victimas ilUluolenl, et circumcidautur, ut in Sah- Lato sedeant, dorluianl, saturentur, inebrientur, et surgant ludere, qui ludus offendit Deum. Hoc diri- mus propter id quod nunc prophetatur : Et fortium dividet apulia (Isa. LIII. 12). Juxta illud quod in alio luco oscriptum est : Guni divideret Cœlestis, regis 1 in ea. Et iterum : Rex virtutum dilacti, et speciei domus dividere spolia (Paal. LXVII, 13). Dmique super Paulo apostolo, qui de tribu Benjamin erat, juxta Hebraicum dicitur : Benjamin lupus rapax : mane comedet 2, et act vesperum dividet spolia (Gen. XLIX, 27). De quibus et ante jam diximus : Lœta- buntur ill conspectu tuo, sicut gui lœtantur ill messe, et sicut qui dividunt spolia (Isa. IX, 5), in loto orbe sibi Christi Ecclesias dividentes. Propterea accipiet gentes plurimas, qui venit prædicare captivis e- InissionelH, et captivam prius a diabolo atque da- monibus duxit captivitatem, et dedit eam dODo hominibus atque credentibus, quia tradidit in mortem animant sualD, et cum sceleratis sive iniquis reputatus est. Si enim Apostolus (I Cor. IX) ejus his qui erant sine lege, factus est quasi 624 siue lege; cum non esset sine lcge, sed esset in lege Christi : quare non et Christus cum iniquisreputalus sit, ut iniquos redimeret a peccato, et omnibus Omnia fieret, ut omnes salvos faceret ? Peccata enim nostra portavit in corpore suo (I PelT. II), ligno cruci afligens ea, ut deleret chirographum, quod diabolo et angelis illius feceramus, scriptum manibus animae, id est, operibus ejus. De quibus Paulus apostolus loquitur : Et VOl cum essetis mortui in peccat;., et in desideriis carnia, vivere fecit cum Christo, donans nobis omnia peccata. Et delens quod adversum noa erat chirographum, quod erat contrarium nobis; et ipsum tulit de medio, affigens illud cruci : spolians principatus, et potestates dehonestavit, confidenter triumphans de tia (Ephea. II, 1-5; Colos.. II, 14, 15). Iniquos autem cum quibus reputatus csl, Marcus evangelista latrones intelligit, scribens : Et crud. fixerunt cum eo duos latrones : unum a dexlris. et alterum a sinistris. Et impleta eat Scriptura quæ dicit : Et cum iniquis reputatus eat (Marc. XV, 27, 28). Quod et altius intelligi potest I dicente de semetipso Domino : Reputatus nun cuna descendentibus ill lacum : factus sum sicut homo sine adjutorio inter mortuos liber (Paat. LXXXVII, 4). Vere enin rcpu- Utus est inler peccatores et iniqtlos, ut descenderet ad infernum ; qui in multis Scripturarum locis ve- eatur lacus, et vinctos in carcere liberaret. Qui traditus est propter peccata nostra, ct resurrexit propter justificationem nostram (Rom. IV). Tantæque clementiæ fuit, ut pro transgressoribus, imo pro persecutoribus suis rogaret in cruce, ct diceret : Pater, ignosce illis : quad enim faciunt , nesciunt (Luc. XXIII, 34).