Commentary on Isaiah

LIBER SEPTIMUS.

277-278 Septimus liber idem justa anagogen secundus est, imo extremus. nocenim decem visionum tropologica explanatio term inatur : quem [Al. quam] cum tuis, Eustochium, precibus, et Christo auxiliante complevero, veniam ad octavum, et utramque explanationem juxta priores, usque ad quartum, libros, pariter explicabo.

(Cap. XVII. — Vers. 1.) « Onus Damasci. B Symmachus et Theodotio, c Assumptio Damasci :» LXX : «Verbum contre Damascum, »addentes de suo, quod in Moab fecere principio. Damasci priMum nomen in Genesi legimus, qui ante Isaac fuit vernaculus Abraham, et putabatur hæres. nisi esset Sarae filius ex promissione generatus (Gen. XV). Interpretatur autem aut sanguinis osculum, aut sanguinem bibens, aut sanguis cilicii, quae omnia populo conveniunt Ethnicorum, qui. ante fidem Christi. amicus erat sanguinis et crudelitatis, et digna opera planetuagebat et sacco. In Dierum libro (11 Par. XXIV) narrat historia, quod impleto anno ascenderit contra Joas regem Jodæ exercitus Syriæ, et venc- rit in Jerusalem, et omnes principes populi interfecerit, cunctamqueprædam miserit reri Damasci, qui rum paucis viris venerat: et Deus tradiderat in manu eorum multitudinem magnam nimis, eo quod reliquissent. Dominum Deum patrum suorum : quod juxta anagogen et foturorum typum conaide- randurn est, utrum ad tempus Dominici adventus refere valeamus. Post finem enim anni acceptabi- lis,in quo a Salvatore est Evangelium prædicatum, ascendit de Damasco gentium exercitus in paucis viris contra Judam et Jerusalem, qui reliquerant Dominum : et omnes eorum legis ac prophetarum abstulere divitias, et miaerunt regi Dantasci, viros scilicet ecclesiasticos et doctrinae evangelicae, qui ad comparationem totius mundi, adhuc tunc infidelis. et in toto orbe dispersorum Judaeorum, pauci erant ; et tamen Dominus tradidit Jerusalem in manibus corum, eo quod dereliquissent Dei Filium, qui per prophetas ante prædictus est (Act. IX). Ergo I forte Ego] ob hanc causam reor, et Saulum, qui postea Pauli ex virtute nomen accepit, qnia æmlator erat legis,isse Damascum, et contra credentes ei gentibus pugnare voluisse, ibique lupera- tum, eos secutum qni in Damasco versabantur, ut inde rursum Jerusalem Jud'eos expugnaturus ascenderet. Nec alicui videatnr esse contrarium, si in Paralipomenonlihro læta de Damasco, et nunc in Isaia tristia prædicentur: qnia et de ipso Israel. qui certe portio Dei est. nunc adversa, nunc prospera nuntiantur. Et quomodo ad Israel juxta carnem, et ad gentesdicitur : Vos gentes juxta carnem, qui dicimini præputium ab ea quae appellatur in carne circumcisio : sic econtrario est Israel justa spiritum, et sunt gentes juxta spiritum, et inter caeteras gentes est Damascus juxta spiritum, ne tantum Judaicis fabulis acquiescamus.

(Vers. i seqq.) « Ecce Damascus desinet esse civitas, et erit sicut acervus lapidum in ruina. Derelictae civitates Aroer gregibus erint, et requiescent iui, et non erit qui exterreat et cessabit adjutorium ab Ephraim, ct regnum de Damasco. ct reliquiæ Syriæ,sicut gloria filiorum Israel erunt, dicit Dominus exercituum. » Sicut in titulo demonstratum est, per Damascum vocatio gentium signin- catur, quae amabant vel hibebant sangninem, quæ postquam in Christum crediderint, pristinae con- versationis 279 civitates esse desistent, et erunt sicul acervus tapidum in ruma. Quomodo enin acervi lapidum, qui in agris dispersi sunt, in unum tumulum comportantur : sic de universis nationibus acervus credentium congregatus est in ruina populi Judæorum, illis cadentibus,et nobissurgentibus. Derelictæ quoque civitates AROER ( ) id est, myrice 1,ecclesiasticis gregibus erunt, ut quas Judæi desernerunt. nos incolamus : sive destructa idolo'atria exstruetur Evangelium. Hoc et nostris temporibus videmus esse completum : SeraphIm Alexandriae I, et Marnae templum Gazæ in ecclesias Domini surrexerunt, et civitates Aroer evangelicis gregibus præparatæ sunt. Aroer, id est, myrice, nascuntur in desertis locis, juxta illud quod seri- ptum est in maledictione ejus hominis qni confidit in homine, et a Domino recedit cor ejus : Erit, inquit, quasi myrice in deserto, et noM videbit bonum cum venerit ;aed habitabit in siccitate, in deserto, in terra salsuginiset inhabitabili (Jerem. XVII, 6). Alii tero dicunt ex hac arbore maleficis artibus μίστρα, id est, odia concitari. Ergo qui prius erant in deserto gentilium,et in odio nominis Christiani, Christi gregibus servient, qui requiescent in eis. et non erit qui exterreat, qnia Dominus habitabit inter eos, et præsentePastore, lupum timere con poterunt. Tunc cessabit adjutorium Dei ab Ephrain, qai in boc loco intelligunturScribæet Pharisaei, juxta Osee prophetiam, qui contrarios populo Dei Ephraim nominat (Oste v et VIII). Et regnum cessabit a Damasco, ut nequaquam peccatum, t peccati princeps diabolus regnet in Dalnasco, quae prius sanguinem diligebal; sed reliquiæ Syriæ 2, ivi est, qui ex gentibus crediderunt siut sicut prins fuerant lilii israe!, ablato ab illis regno Dei, et tradito gentibus,quae faciunt fructum ejus, sicut Dominus Deus exercituum locutus est per omnes prophetas snos.

(Vers. 4-6.) c Et erit in die illa, attenuabitur gloria Jacob, et pingues carnes ejus tabescent r Et erit sicut congregans in messe quod restiterit, et IJrachinm ejus spicas leget, et erit sicut quærens spicas in valle Raphaim. 280 Et relinquetur in eo sicut racemus, et sicut excussio olivae duarum aut trium olivarum in summitate rami, sive quatuor aut qninque in cacuminibus ejus fructus ejus, dicit Dominus Deus Israel. » Postonam reliquiæ Syriae fuerint, sicutquondaM fuerat gloria liliorum Israel. et delicto eorum saltis gentibus data, tunc attenuabituromnis gloria Judaeorum, qua gloriosi erant in universo orbe, et pingues carnes eorum tabescent. non habentium prophetas, non signa atqne virtutes, non praesens auxilium Dei, non sacerdoti dignitatem : sed omne corpus gentis porum emar- cescet, et redigetur ad nihili. Cumque dicatur de vocatione gentium : Messismalta, operarii autem pauci(Matth. IX, 37),illi paupcres messis reliqubs. quæ per apostolos salvatæ sunt, et rarissimas spicas tegent, non de montibus, et erectis locis, sed in valle Raphailn, id est litteræ vilitate. Et considera quod Raphaim. qui gigantes interpretantur, sicnt supra Ephraim, Pharisæos Scribasque signifi- cent. Denique LXX, pro valle Raphaim, rallem duram, interpretati sunt, ut duritiam cordis Judaici exprimerent. De quorum humilitate eliguntur quasi in stipula spicæ et quasi in vindemia racemi, qui salvati fuerint : et sicnt excussio olivae [AI. oleæ] duarum, aut trium olivarum, sive quatuor aut quinque.Quando enim venit percussio populi Judæorum, oliva illa populi Israel, quae sub Moyse sexcenta millia habuit armatorum (Num. XXVI), ct sub David, numerante Joab, innumerabilem populum (11 Reg. XXIV). vix paucos fructus offerre po- tnit Domnino Salvatori : duas olivas Paulum et Barnabam, et tres olivas Petrum et Jacobum et Joannem Act, XIII). qui et in monte transfigura- tnm Dominum conspexerunt et ad archisynagogi filiam ire cnm Domino meruerunt (Matth. XVII). Quatuor antem et quinque olivae reliqnos novem faciunt apostolos, in quibus Judæ proditoris locum Mattbias obtinuit, qni utique pro diversitate gra- Harum, quæ nobis ignota est, in quatuor et quinque olivas separati sunt, ut Evangeliorum numerum et Legis in se volumina demonstrarent, quasi prædicatores utriusqueInstrumenti (Act. I).

281 (Vers. i, 8.) v In die illa inclinabitur homo ad factorem sunm : et oculi ad Sanctum Israel respicient. Et non inclinabiturad altaria, quae fecerunt manus ejus, et quæ operati sunt digiti ejus: non respicient lucos et delubra. » In illo tempore quando de populo Israel, cui prius dicebatur, Oli- vnm fructiferam vocavit te DominusDeus tuus (Jerem, XI, 16) : et de quo in Psalmis legimus : Filii tui sicut novellæ olivarum ill circuitu meusæ tua (Psal. CXXVII, 5), pro siccitate gratiæ spirtualis vix duas olivas, et tres, aut qUatuor, aut quinque Dominus esuriens repererit, subintrabitgentium pien tudo, et nequaquam ad idola manufacta, sed ad Deum suum inclinabitur et respiciens Sanctum Israel, et aras lucosque ac delubra courbemnent, scientes illud scriptum: Omnis plantatio quam non plantavit cælestis Puter, eradicabitur ( Matth. XV, 13).

(Vers. 9, 10.) f In die ilia erunt civitates furtitu- dinis ejus derelictæ sicunt aratra et segetes, quæ derelictæ sunt a facie filiorum Israel. Et erit deserta, quia oblita es Dei Salvatoris tui, et fortis adjutoris Ini nuH es recordata. » LXX : « In die tHa erunt civitates tuæ derelictæ, sicut dereliquerunt Amorrhæi et Evæi a facie filiorum Israel. Et erunt desertæ, quia dereliquisti Deum Salvatorem tuum, et Domini auxiliatoris tui non es recordata. « Quomodo sub Moyse et Jesu filio Nave, Amorrhæi e1 Evæi, sive cæteræ gentes quæ habitabant in terra repronlissiullis. dereliquerunt vomeres, et segetes, et acervos ill agris, atque fugerunt, ne ab hostibus occuparentur: sit terra Judiea, et omnesurhes illius robustissimæ, Romanis Judæam vastantibus et obsidentibus Jerusalem, a siris habitatoribus derelictæsunt. Et fit apostropha ad ipsam terram Judææ, id est, ad cos qui hahilabant in illa. : Hæc autem universa perpesse es. quia oblita es Dei Salvatoris tui, qui interpretatur Jesus, quem tibi venturum lex et prophetæ jugiter nuntiabant: et fortis adjutoris tui, qui mus semper optitulator fnit, nun es recordata. Causa ergo desertarum ur- hium Judææ oblivio Salvatoris cjt, qni in principio hujus prophetæ dixerat: Israel me MOM cognovit, et populus meus [Al. me] non intellexit.

(Vers. 11.) « Propterea plantabis plantationem fidelem, ct germen alienum seminabis. In die plantationis 282 tuæ labrusca, et mane semen tuum florebit; ablata est messis in die hæreditatis, ct dolebit graviter. »LXX: e Ideo plantabis plantationem infidclem, et senten infidele, el in die dua plantaveris, errabis. Si autem mane seminaveris, florebit in messem in die hæreditatis; (Iuando sicut pater hominis daL hæreditatem filiis suis. » Pro eo quod nos juxta Aquilam et Symmachum ct LXX interpretati sumus, in die hæreditatis, quod Hebraice dicitur BIOM NEHELA ( ), legi potest in Hebraico, in die pessima. Et pro co quod Aquila et Theodotio interpretati sunt, et dolebit homo: nos docti ab Hebræis, pro homine qni lingua corum dicitur ENOS1, interpretati sumus ANUS ( ), id est, graviter. De Eujus verbi ambiguitate, si vitæ hujus spatium fueritI, in Jeremia plenius disseremus, ubi juxta LXX dicitur : Et homo est, et quis cognoscet eum? Dicam ergo quod proposui : Qnia oblita es, terra Judæa, Dei Salvatoris tui, et ejus qui tibi semper praebuit fortitudinem, non es recerdata; propterea plantabis quidem plantationem fidelem, sive, ut Aquila et Theodotio interpretati sunt, pulchram; aut ut Symmachus, bonam, unum Deum praedicans ; sed germen alienum seminabis, non recipiens Patrem, quia nou recipis Edium. Qui enim credit in Patrem, credit et in Filium. Et quia germen alienum blasphemiæ contra Jesum semi- nasti in synagogis Satanæ. ideo nna vindemiabis nvam, sed lalJruscam. Cumque visum fueri flarere germen tuum, eL aliquam habere pietatis umbram, dum homines ab idolis retrahis; tanem quanio ad fructus veneris colligendos in die hæreditatis dolebis graviter, cernens gentiam populum uhi esse prælatum. Unde et Apostolus loquituæ; Tristitia mihi Est magna, et indesinens dolor cordi meo. Optabum enim ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis, qui sunt cognali mei juxta carnem, qni sunt Israelitæ, quorum est adoptio filiorum, et legislatio, et gloria. et testamentum, et repromissio- nes : quorum patres, et cætera (Rom. ix. 2-5). Qoud non solum Paulus, sed et omnis sanctus loquitur, volens cnm ramis oleastri etiam radicem salvam esse. Hæreditas autem illa est, quam a Domino consequimur, 283 de qua Apostolus ait: Divisiones autem gratiarum sunt, idem I Al. unus] autem spiritus, et divisiones ministeriorum, idem au- tem Dominus : et divisiones operationum sunt, idem autem Deus, qui operutur omnia in omnibus. Miretur quispiam, cur pro plantationibus pulehris et homs, quod Aquila et Theodotio ac Symmachus interpretati sum, fidelem plantationem dlxerituus. Verbum Hebraicum NEEMANIM ( ), si per ALEPH litteram scribatur, πιστοὺς, id est, fideles sonat : si vero per AIN, et dicatur NEAMENIM ( ),pulchram sigllilicat. Unde et Noemi, quæ hac littera scripta est, loquitur in Ruth (Cap. I, 20) : Nolite me tJocare NOEMI ( ), id] est pulchram, sed vo- eate me amaram.

( Vers. 12 seqq. ) « Væ multitudo populorum multorum, ut multitudo maris sonantis, et tumultus turbarum, sicut sonitus 3 aquarum multarum sonabunt. Populi sicut multitudo aquarum inundan- Uum sOllabun. : et increpabit eum, et fugiet procul, et rapietur sicut pulvis montium a facte venti, et sicut turbo coram tempestate. In tempore vesperæ, et ecce turbatio : in matuutino, et non subsistet, Hæc est pars eoruni, qui vasta verunt nos, ct sors diripientium nos, a Supra legimus sub nomine Damasci, vocationem genti um,et abjectionem Judæorum, et per apostolos, atque in apostolis, paucorum de Judœis credentium electionem. Et quoniam ad com- porationem totius mundi et universarum gentium, parva pars populi credidis Christiani, de quibus supra dictum est: Et reliquiæ Syriæ sicul gloria fitiorum Israel crunt (Multi enim (Matth. XXII, 14 ) vocati, pauci vero electi) ; et ; Non eat omnium fides (II Thess. III, 3 ) : nunc consequenter infertur non planctus, sed væ his gentibus quæ credere noluerant, et persecutæ sunt populum Christianum. Com- paranturque undarum molibus et frementi mart, et quantum in se est, cuucta opprimere et occu- pars enpienti. Sonabunt enim populi in spectaculis theatralis luxuriae, et amphitheatri erudelitate, et circi furoribus, sicut sonitum aqarum inuudantium, quando consona impietatis voce blasphemant, et dicuul. Christianos leones et bestias prujici 1, et ad cætera bujuscemodi. Sed illis instar maris furenti- bus increpabit Dominus auctorem seditionis eorum, et fugabit eum a suo populo. Et sicut pulvis motus in montibus, quanto excelsior est, tanto fortius 284 rapitur ; et sicut turbo, qui de terra consurgit, subita tempestate fertur in suhlilne. ita et ille raptus, a Dei populo separabitur ac fugiet, ne in abyssos relegetur. Cumque dies consummationis advenerit, qnod interpretatur vespera, lune erit turbatio, sua peccata noscentis. Et in tempore ma- tutino, die videlicet resurreclionls, non subsistet. qnod LXX transtulerunt, non erit. Si autem non erit, quid respondebunt, qui diabolo dant pœnitentiam, et illi quantum in se est, archangelicum fastigium pollicentur ? Hæc eat para eorUnl, qui vastaverunt nos, et sors diripientium noa. Hæc vel populus loquitur ChristiaNus, vel propheta ex persona credentis populi, quod interitum sempiternum persecutores corum habituri sint, Qui exsiliis, carceribus, bettoruD) proscriptionibus oppresseruut sanctos hei, et æterna supplicia possesiuri sunt.

(Cap. XVIII — Vers. i seqq. ) c Vae terrae cymbalo alarum, quae est trans flumina Æthiopiæ, qui mittit in mari legatos, et in vasis papyri super aquas; ite, augeli veJoces. ad gentem convulsam, et dilaceratam ; ad populum horribilem, post quem uon est alius ; ad gentem exspectantem, elspectan- tem et conculcatam, cujus diripuerunt nUlniu. terram ejus. Omnes habitatores orbis, qui moramini in terra, cum elevatum fuerit signum in montibus, videbitis et clangorem tubæ audietis. » LXX : < Væ terræ navium alarum trans flumina Æthiopiæ, qui mitis in man obsides, et epistolas biblinas super aquam. Ibunt enim nuntii leves a! gentem excelsam, et peregrinum populum et pessinluln, qui est trans eum : gens absque spe, et conculcata, uuuc flumina terræ emnis sicut regio quæ habitatur [Al. habitabitur]; babitabitur regio eoruln, quomodo si signum de monte elevetur, et tubæ vox audiatur. » Utramque editionem posui in prophet i a obscurissima lIe quid volentibus intelligere quod scriptum est, deesse videatur. Simulque vehementer admiror cos, qui fidem uOSlralD, et spem Christianam arbitrantur, simplicitate coutentam, quia scriptum est : Mandatum Dei lucidum illuminans oculos (Psal. XVIII, 9 ): nec plus debere nos quærere, quam ut fiant, quæ præcepta sunt, cumidcirco et omnis Scriptura, et prophetæ specialiter futurorum mysteriis involuti sint,ut provocem 285 ROs all intelligentiam et ad illud quod in Evangelio dicitur : Petite, et accipietis : quærite, et invenietis : pulsate, et aperietur vobis. Quia ergo juxta historiam et ill quud in Hebræo continetur, in quinto libro exposui, nunc quid mihi juxta anagogen videatur, edisseram. Prudens forsitan lector inquirat, quid sivi velit in Visione, vel Onerc Damasci, ata- i um cymbalum et caetera quae sequuntur. Postquam de vocatione gentium dictum est, de objectione Judæorum, et electione eorum, qui per apostolos creclidc- runt, et postea de gentium multitudine et persecutori- bus, qui maris fluctibus comparati sunt, scquchalur, ut de haeresibus quoque, I quæ Ecclesiam vexaverunt, et hucusque populantur, sermo propheticus nuntiaret, qui, dormiente patrefamilias, in agro Ecclesiae superseminaverunt zizania (matth. XIII). Et dicuntur cynabalnlU, charitatem Dei uon habcutrs, juxta illud Apostoli : Si linguis homminun: loquar et angelorum , charitatem autem MOM habeam, factus sum velut æs sonans aut cymbalum tinnicus (I Cor. XIII, i ). Et non solum cymbalum ranco concrepans sonitu, sed prupter levitatem sermonis hærctici ill diversa currentis, alarum cymbalum dicuntur, sive, juxta Septuaginta, alæ navium, qni magna merci- monia promittentes, navigant in sæculi istius fiuc- tibus. Alas autem navium, vela quibus suspendun- tur et trahuntur, iULdligc. Et pulchre alas dixit navium : omnis enim bæreticus pollicetur excelsa, et cum alas habere se jactet, tamen hæret in salsis fluctibus, et procul non recedit a terra, in medioque cursu patitur repente naufragium. Unde Aquila pro cymbalo, umbram (darum, interpretatus est, non enim habent alas, sed alarum simulitudinem. Qnod- quc infert, quæ eat trans flumina Æthiopiæ, hoc significat, quod impietate sua omnes vincant hæretici. Verbi gratia : Dicit Epicurus non esse Providentiam, et voluptatem maximum bonum. Comparatione hujus sceleratior Marcion et omnes hæretici, qui Vetus la- cerant Testamentum. Cum enim recipiam Providentiam, accusant CrcalOrellt, et asserunt eum in plerisque operibus errasse, et non ita fccissp, ut facere debuerat. All quam enim utilitatem hominum serpentes, scorpios, crocodilos, et pulices, cimicesque et culices pertinere ? Isti ergo 286 trans flumina Æthiopiæ sunt, et mittunt in mari hujus sæculi legatos, id est discipulos suos, qui eorum portantes volumina, recte vasa papyri, id cst chartacia, super aquas port:ne dicintur, quae delentur velociter. Sicut enim libri juxta aquas et humores Cito ob- scurantur, delentur et pereunt : ita sermo eornm atque doctrina, cnm in principio aliquam visa fuerit fortitudinem possidcre, pertransit et labitur. Itaque per ironiam dicitur ad eos : 0 angeli haereticorum, ite veloces. Quos beatus apostolus Paulus falsos aposto'os, operarios frudulentos, qui in apostolos Chrisli transfigurentur, appełłat (II Cor. XI). Et ite ari gentem avulsam et laceratam, avulsam a Deo, et hæ- reticorum morsibus laniatam. All populum horribi- lem ; nihil enim horribilius blasphemia, quæ ponit in excelsum os suum. Post quem non est alter populus: omne quippe peccatum, comparatum blasphemiae, Ie- vi..! est. Gentem exspectantem, exspectantem et conculcatam Nam omnes hæretici sibi caelestia repro- mittunt, et pollicentur ingentia, et tamen a dæmonibus conculcantur. Cujus terram diripuerunt OIlJni- na, quæ non de caelo habent aquas, Bed de terra. Quis enim angelus est, quæ extrema solitudo terrarum, ad qnam non turbidus hæreticorum sermo perverniat ? Itaque omnes qui habitant et morantur in orhe terrarum, ad hæreticorum signum, quod quasi in montibus elevatum est, erigunt oculos suos, et clangorem tubæ, ill est, doctrinae eorum, audiunt. Naec juxta Hebraicum. Cæterum secundum LXX plan- guntur alæ hæreticorum, quæ instar navium per mare hujua saeculi volitant, et impietatem supe- rant ethnicorum, quos nunc Æthiopes Scriptura cognominat : et dicitur ad doctrinam eorum atque sermonem : Qni mittis in mari hujns sæculi libros, obsides perversitatis tuae, et epistolas ad dccipiendos eos, qui lecturi sunt. Pergunt nuntii leves ad gentem excelsam, et peregrinum populum, et pessimum. Nullus enim ecclesiasticorum tantum habet studii in hono, quantum hæretici in malo, et in eo se lucrum putant consequi, si alios decipiant, et ipsi perditi cæteros perdant. Gens autem vocatur excelsa propter superbiam : et peregrina et pessima, quia aliena a Deoest. eregens sine spe, et conculcata, 287 cujus numina in tota terra imitantur habitationem Ecclesiae, ut inveniant sibi hospitium etregionem, in qua elevent signum doctrinæ suae, in qua Scripturarum clangant tuba ł.

( Vers.4seqq. ) « Quia haec dicit Dominus ad me, quiescam, et considerabo in loco meo : sicUt meridiana lus clara est, et sicut nubes roris in die messis. Ante messem enim totus erOoruit, et immatura perfectio germinabit, et praecidentur rammusculi ejus falcibus ; et quæ derelicta fuerint, absciauJcntur, excutientur. Et relinquentur simu) avibus mon- tium, et bestiis terrre, et æstate perpetn3 erunt super eum volucres, et omnes bestiæ terrae super illum hiemabunt. In tempore illo deferetnr munus Domino exercituum a pupula divulso et dilacerato, a populo horribili, post quem non fuit alius, a gente exspectante, exspectante et eonculcatl, cuju s diri- puerint flumina terram ejus, ad locum nominis Domini exercituum montem Sion. » Q uiescit et com- temlatur DNus in laco suo, sive, juxta Aquilam, in firmamento, id. est, in Ecclesia, de qua Paulus apostolus loquitur : Columna et firmamentum veritatis (ITim. III, 15). Contemplatur autem ea quæ fiunt in Ecclesia ; et sicuti meridiana lux clara est, ita universa perlustrat : juxta iliud quod in deccimo octavo Psalmo secundum anagogen de sole justi- tiae dicitur : Nec eat qui se abscondat a calore ejus. ( Psal. XVIII, 7 ). Et quomodo nubes roris in die messis, et in ferventi aestate gratissima est, sic DoMninus habitatores Ecclesiæ suae refrigerat, quo praesente cuncta florescunt. Et antequam tempus consummationis adveniat, quia nunc ex parte cognoscimus et ex parte prophetamus, multi perfecti reperientur, de quibus Apostolus loquitur : Quol- quot perrecti hoc sentiamus (Philipp. III, 15). Ramusculi autem, qui inutiles sunt,falcibus præcidentur, dicente in Evangelio Salvatore : Ego sum vitis vera, et Pater meus agricola est. Omnem palmitem in me non (ereutem fructum tollet eum, et omnem qui fert fructum, purgabit eum,- ut fructum plus afferat (Joan. xv; 2).Et quae praecisa fuerint, relinquentur avibus montium et bestiis terræ. Avibus, quæ juxta viam seminata populantur, et bestiis, quibus traditur anima 288non confitens Deum, ita ut qni a Domino præcisus fuerit et abec- tus, et de corpore illius, quod est Ecclesia, separatus, tam in æstate qnam in hieme, hoc est, in prosperis et adversis, volucrum et bestiarum mansio siL Sicut autem hi qui inutiles sunt et infructuosi in Ecclesia, amputantur et projiciuntur, ne modicum fermentum tutam massam corrumpat : sic econtrario fieri potest, ut dui hæretico fuerant errore decepti, et avulsi a Domino atque lacerati, et horribiles ob blasphemiam, frustraque mendacia præstolantes, et conculcati a dæmonibus, et a fluviis in partes vanas dissipati, cum recordati fuerint Dei sui, et magistros pessimos dereliquerint, offerant munus Domino exercituum, non alibi nisi in monte Sion, et in specula, quod interpretatur Ecclesia. Brevius dicimus, quia in libro explanationis historicae multa jam diximus.

(Cap. XIX. — Verse 1.) Onus, Ægypti. Symmachus et Theodotio : Assumptio Ægypti. LXX : Visio Ægypti. Uhi in Hebræo scriptum est MASSA MESRAIM ( ), quod nos interpretati sumus, Onus vel pondus. Ægypti : pro quo Aquila transtulit ᾰρμα I Αιγύπτου, possumus dicere ab eo, qnod tollat propheta, et portet jugum DOnlin:, eum exstitisse condignum, qui prophetiam Ægypti cer- Meret, sive portaret. Unde miror LXX et iit Babylone pro pondere interpretatos visionem ; et in PhilisLhiiln, et Moab, et Damasco, verbum ; et nunc in Ægypto verdonem; cum in Hebraeo iit omnibus his non verbum et visio, sed MASSA ( ) , id est, onua, pondusque ponatur. Quod autem Symmachus et TheoduLio λη̃μμα, id est, assumptionem semper interpretati sunt, hoc scire debemus, accepisse prophetam a Dommo gratiam spiritualem , ut Ægypti sacramenta cnguoscerel, sive oculis mentis aspiceret, ut LXX transtulerunt. NOli est autem Ægyptus ista quam Judæi putant, sicut arbitratus est Josephus, qui in libris Antiquitatum refert : Oniam sacerdotem Isaiæ implesse vaticinium, ut i in territorio Heliopolitano, quod Ægyplii 289 vo- μὸν vocant2, exstrueret templum ad similitudinem Templi Dei, et altare. Esto enim, concedamus hæc dicta lie Onia et altari quod in Ægypto exstruxit, quae erunt quinque civitates, quæ in Ægypto loquantur lingua Chanantica : ex quibus una juxta LXX appellatur 'Ασεδέϰ : juxta alios iuLerpretes, civitas ARS sive ARES, vel civitas solis ? Et quis erit iste salvator, qui missus eSt Ægyptiis, ut salvaret eus, ct Dominum cognoscerent Ægyptii 3? quando coluerunt eum in hostiis et muneribus, et vota solverunt ? quando percussit Dominus Ægyptum et sanavit cam ? in quo tempore factum poterimus docere, ut fuerit via de Ægypto in Assyrios, et in- traverint Assyrii in Ægyplum, et Ægyptii in Assyrios ; et servierint Ægyptii Assur? Qoando Israel tertius in Ægypto fuil; et apud Assyrius quasi benedictio in medio terræ : iLa ut Dominus diceret : Benedictus pOpulus meus Ægypti, et opus manuum mearum Assyrius ?Hæc ad Ægyptum islam, quam Judæi æstimant, non pertinere perspicuum est. Itaque locum istum quem incolimus, et mundum qui in maligno positus est, Ægyptum possumus appeUarc, maxime quia MESRAIM ( ) quod dicitur Ægyptus, interpretatur έϰθλέϬουσα 4, id est tribulans, sive ad angustiam redigerens. Est tamen sciendum, multa Oneris ÆgypLii, vel Visionis, ad Ægypti provinciam pertinere, quae usque hodie habitatur et cernitur. Sed et in hoc et in aliis Scripturarum locis pleraque ponuntur, quae non possent stare juxta historiam : ut rerum necessi- lare cogamur ahioreu) intelligentiam quærere.

(Vers. i seqq.) « Ecce Dominus ascendet super nubem levem, et ingredietur Ægyptum, ct movebuntur .[Al. commovebuntur] simulacra Ægypti, a facie ejus, et cor Ægypti tabescet in medio ejus. Et concurrere faciam Ægyptios adversus Ægyptios, et pugnabit vir contra fratrem suum, et vir contra amicum suum, civitas adversum civilalelll, regnum adversus regnum. Et disrumpetur spiritus Ægypti in visceribus ejus : et consilium ejus præcipitabo : et interrogabunt simulacra sua 290 et divinos suos, et Pythones, et hariolos. Et tradam Ægyptum in thanus dominorum crudelium, et rex furtis dominabitur eorum, ait Dominus Deus exercituulu- » Płeraque de prophetia Ægypti, quam levavit vel vidit Isaias, iii historica explanatione perstrinxi. Utne nunc juata tropologiam summa quæque car- penda sunt. Ascendit Dominus super nubem levem, corpus sanctæ Virginis Mariæ, quod nullo humani seminis pondere prægravatum est : veI certe corpus suum, quod de Spiritu sancto conceptum est. Et ingressus est in Ægyptum hujus mundi ; statimque omma Ægypti simulacra commota sunt : ita ut divinationes et universa fraus idololatriæ, quae de- ceptum possidebat orbeln, sc fractam esse sentirct : intantum ut magi de Oriente docti' a dæmonibus, vel juxta prophetiam Balaam (Num. XXIV) intelliGentes natum Filium Dei, qui omnem artis eorum destrueret potestatem, venerim Uethleelu, et osten- dente stella, adoraverint puerum (Matth. II). Tunc cor Ægypti omne couLabuU, et Ægyptii contra Ægyptios surrexerunt, juata illud quod Dominus loquitur in Evangelio : Nolite putare quia veni mittere pacem super terram : non veni pacem mittere, sed gladium. Veni enim dividere hominem contra patrem suum, et filiam contra matrem suam, et aurum contra socrum suam (Matth. x ł 34 seqq.). Eo tempore et illud expletum est : Inimici homiui, domestici ejus (Mich. VII, 6). Et pugnabit vir contra fratrem suum, et vir contra ami- cuw suum. Fuerunt enim in una domo separati, duo contra tres, et tres contra duos, et divisus eat pater contra filium, et filius contra patrem, civitas adversus civitatem, et regnum adversus regnum, eorum qui non crediderunt. adversum cos qui crediderunt. vel certe eorum, qui crei. derunt, proximos suos salvare cupientium. Et dis- ruptus est spiritus Ægypti in visceribus suis, ut nequaquam paria sentirent ; sed spirituali oontra se gladio aeparali, omne consilium suum præcipi- tatum esse cognoscerent : et nihilominus in errore pristino permanentes, hi qui fidei veritatem 291 suscipere noluerant, interrogarent simulacra, et divinos suos, ct Pythones, et harioios. Cumque illi hoc fecerint, Dominus tradidit eos in manu domi- Morum crudcliulu, juxta illud apostolicum : Quos tradidi Satanæ, ut discant non blasphemare (I Tim. 1. 20); quo serviture durissiMa oppressi, ad clementissimum Dominum revertantur. Pulchroque dæmones crudeles dominos vocat, quibus nihil cru- delius est. Rex quoque fortis, qui dominus est eorum, perspicue diabolus intelligitur, quem et in Evangelio Dominus sortem vocat, quo vincto et oppresso, vasa domus ejus et præda diripitur.

(Vers. 5 seqq.) « Et arescet aqua de mari, et fluvius desolabitur atque siccabitur, et deficient flulnioa, attenuabuntur et siccabuntur rivi aggerum. Calamus et juncus marcescet : nudabitur alveus rivi a fonte suo, et omnis sementis irrigua siccabitur: arescet et nou erit. Et mœrebunt piscatores, et lagebunt omnes mittentes in flumea ba. mum, et expandentes rete super faciem aquæ, et arescent. Et confundentur dui operantur linum plectentes et texentes subtilia, et erunt irrigua ejus flaccentia, omnes qui facichant lacunas ad capiendos pisces. Stulti principes Taneos, sapientes consiliarii Pharao dederunt consilium insipiens. » Quando rex fortis, durus dominatus 1 fuerit in Ægypto, arescet omnis doctrina et pulchritudo eloquentiæ sæcularis, et ipse fons fluviorum omnium diabolus, a quo oriuntur universa mendacia, desolabitur : ita tit deficiant cætera flumina et rivi, qui de turbidis Nili aquis implebantur. Calamus quoque et juncus nimia siccitate arescent. Pro j unco papyrum LXX transtulerunt, de quo charta fit, addentes de suo achi viride 2, quod in Hebraico non habetur. Cumque all eruditis quærerem, quid hic sermo significaret, audivi, ab Ægyptiis hoc nomine lingua eorum omne quod in palude virens nascitur appellari. Calanlu. autem juxta tropologiam est sermo vacuus, et nihil in se solidum habens : et papyrus qni videtur quidem habore medullam, et non est vacuus, et tamen fragilis est, 292 citoque marcescit. Omnes quoque rivi, arefacto rivorum capite, siccabuntur, et quidquid prins aquis irrigabatur Ægyptiis, arefactum, non erit : ita ut mœreant Ægypti piscatores qui valde contrarii sunt piscatoribus Domini, et lugeant qui mittebant hamum in flumen, et expandebant nete super faciem aquæ. Qui singules quosque decipiunt, hamum mittunt in aquas turbidas. Qui autem pturcs shoul, ita ut in synagogis Salane loquantur publice, et populorum abducant greges, isti rete super aquas mittunt Ægyptias. Confundentur etiam hi qui operabantur linum, ut vestes facerem sacerdotum ; plectentes illud, ei texentes subtilia : quod proprie ad dia'le- eticorum artem pertinet. Pro subtilibus, byssum LXX transtulerunt, quod et ipsum in sacerdotum restibus texitur. Quodque sequitur : Et erunt irri- gua ejus flaccentia, omnes qui faciebant lacunas ad capiendos pisces, boc significat, quod omnes insidiæ Ægypti piscatorum destruantur et pereant. Pro lacunis quæ fiebant ad cupiendos pisces, quod noe juxta sonsum interpretati sumus, et in Hebraico, ct in canctis interpretibus, in loco piscium ponuutur animæ, ilL ab historia 'trahamur ad tropologiaut, quod videlicet isti piscatores, qui faciebant lacunas et foveas, ad hoc fecerint, ut animas in eis decipe- rent. Notandum qUOd pro lacunis LXX ζὐθον transtulerunt, quod genus est potionis ex frogibus aquaque confectum, et vulgo ill Dalmatiæ Pall no. niæque provinciis, gentili barbaroque sermone appellatur sabalum J. Hoc maxime utuntur Ægyptii, ut non puras aquas bibentibus tribuant, sed turbidas et commistarum fæcium similes, ut per hujuscemodi potionem hæreticæ pravitatis doctrina monstretur. Tunc stulti erunt principes Taneos, quae interpretatur mandatum humile. Omnes enim hæretici contrariam altitudini humilitatem docent, et detrabunt ad inferos, et sunt principes humilis deiectique mandati. 293 Consiliarii quoque Pharao, qwi rex Ægypti est, et recte dissipator, et divisus, et in partes varias separatus exprimitur, insipiens arguentur dedisse consilium, quando disperderit Dominus sapientiam sapientium, et intelligetiam prudentium reprobaverit (1 Cor. I).

(Vers. 12 seqq.) « Quomudo dicitis Pharaoni : Filius sapientium ego, filius regum antiquorum ? Ubi sunt nunc sapientes tui?annuntient tibi, et indicent quid cogitaverit Dominus exercituum super Ægyptum. Stulti fami sunt principes Taneos, emarcuerunt principes Mempheos , deceperunt Ægyptum angulum populorum ejus. Dominus miscuit in medio ejus spiritum vertiginis, et errar.e fecerunt Ægyptum in omni opere suo, sicut errat ebrius et vomens. Et non erit Ægypto opus quod faciat caput et caudam incurvantem et frenantem. » Solent bæretici regi suo vel Pharaoni dicere : Filii sumus sapientium. qui ab initio doctrinam nobis apostolicam tradiderunt; filii sumus regum anti- quonuu, qui appellantur reges philosophorulU, et habemus scientiam Scripturarumjunctam sapientiæ sæculari. Quosnunc interrogat, sve ipsum regem I hæreticorum, ubi sint sapientes ejus qui contem- nebant ecclesiasticam simplicitatem : et respondere compellit, quid cogitaverit Dominus Sabaoth super Ægyptum istius mundi, et quid iu consummatione facturus sit. Stulti sunt approbati principes Tanoos qui humile hæreticorum habuere mandatum. Emarcuerunt omnes pr incipes Mempheos, qui eloquentiæ et oris polluere jactantia 1. Memphis enim os, vel. ex ore, interpretatur, et μεταϕοριϰω̃ς scru sonat. Quodque sequitur : Deceperunt Ægyptum angulum populorum ejus, sivejuxta LXX : Decipient Ægyptum per tribus, hoc significat, quod regnum sapientiæ sæcularis stultum esse monstretur, et singulorum dogmatum principes, quiinterpretantur lriuns, arguantur stultos habuisse doctores. Dominus enim miscuit cis spiritum vertiginis, sivc erro- rum, juxta illud quod sciptum est : Et sicut uon probaverunt Deum habere in notitia, tradidit illos Deus ill reprobum sensum (Rom. 1,24). Et quomodo qui .sanctus est, cum Isaia (Iicere potest: Spiritum 294 salutis tuæ faciemus super terram, sic qui peccator est, faciet spiritum erroris, boc est, malitiæ spiritum I : secundum quod et in Jeremia legimus : Arguet te prævaricatio tua, et malitia tua corripiet te (Jerenl. 11,19). Sin autem scandalizatur hæreticus, qui Vetus non recipi" Testamentum, quod Dominus miscere dicatur erroris et vertiginis spiritum, audiat scriptum in Apostolo, hoc est, in Novo Testamento : Tradidit eos Deus in desideriis. cordis sui in immunditiam. Et iterum ; Propterea tradidit eos Deus ill passiones ignominiæ. Et rust : Tradiditeos Deus in reprobum sensum, ut faciant quæ uon conveniunt [Al. oportet] (Rom. I, 24-28). Traduntur autem in desideriis cordis, quia mutaverunt gloriam inoorruptibilis in similitudinem ima- ginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et reptilium. Quod quidem noM solum in Epistola ad Romanos, sed ei ad Thessalonicenses de Antichristo legimus : Pro eo quod charitatem veritatis nOM susceperunt, ut salvarentur, mittet eia Deus operationem erroris, ut credant mendacio, et judicentur omnes qui nan crediderunt veritati, sed complacuerunt sibi in mendacio (II Thess. II, 10, 11); quod puto apostolum Paulum de præsenti Isaiæ leCtione sumpsisse, in qua dicit: Dominus miscuit eia spiritum erroris, et errare fecerunt Ægyptum ill omnibus operis suis, sicut errat, inquit, ebrius et vomens, qui inebriatus est vitiis. Desquibus ebriis Joel loquitur 3: Væ qui ebrii sunt absque vino. Et non solum ebrii, sed et vomentes furorem draco.. num, et furorem aspidum insanabilem , postquam hujuscemodi vinum evomuerint, intelligant ebrietatem suam, atquc cognoscant, quod quamdiu ebrii fuerint, neC principium habuerint, nec finem, id est, nec caput, nec caudam ; sed truncum ex utraque parte animal. Pro principio et fine, quod et Symmachus et LXX transterunt, Тheodotio more ano ipsa verba Hebraica posuit CHAPHPHE ( ) et AGMON ( )4 ; quod Aquila interpretatus est, incurvum, atque perversum, senes ligi volens; in perverso, lascivientes pueros qui omnia perversa faciant; ac per hoc cae sensum, quod in Ægypto uon solum caput 295 desit et cauda, sed et senes et pueri, id est, et principiul" et finis.

(Vers. 16, 17.) « In die illa erit .Egyptus quasi mulieres, et stupebit, et timebit a facie commotio- nis manus Domini exercituum, quam ipse movebit super eanl. Et erit terra Juda Ægypto in festivitatem; omnis qui illius fuerit recordatus, pavebit a facie consilii Domini elerciluum, quod ipse cogilavit super eam. » In illo tempore, boc e'tim, ut crebro diximus, significat dies, quando miscuerit Dominus spiritual) erroris atque vertiginis, ut evo- mat ÆSyplus vinum dracooulu, et furorem aspidum insanabilem, intelligens errorem suum et ebrietatem pristinam, Ægyptus timebit quasi mulier, non umore fortuitu, qui viris aCcidere consuevit, quos non amal Ægyptus, sed suffocat et interficit; sed timore fem ineo, quas solas vult Pharao vivere. Timebit autem commotionem, sive elationem manus Douuni, per quam supplicia demonstrantur, quam movebit et clevalJiI, ut percutiat Ægyptum. Tunc terra Juda. id est scientia Scriplurarulu, lex et prophetas, Evangelia et apostolorum Epistolæ, erunt Ægypto in festivitatem, si eas coguoverit ; rel in timorem, si comparatione doctrinas et veritatis eurum se intellexerit habuisse mendacium. Omnis qui hujus terrae fuerit recordatus, pavebit eo pavore, qui ducit ad vitam : Principium enim sapientiæ timor Domini (Prov. IX, 10). Et Loc non solum ill consummatione nundi, sed in præsenti quoqoe tempore accipere possumus; quod ecclesiasticum virum, et doctrinis cœlestibus eruditulu, omnis haereticus timeat, et ad recordationem illius terreatur. Timebit autem et pavebit consilium Domini, quod super Ægyptum mundi istius cogitavit. Singula breviter transcurrimus, ut. ad reliqua trans. eamus.

(Vers. 18.) « In die illa erunt quinque civitates in terra Ægypti, loquentes lingua Chananitide, et jurantes per Dominum exercituum ; civitas solis vocabitur una. » Multum prodest manus Domini elevata sive commota super Ægyptum, ut terra Judæ sit ei ill timorem, et oUlnis, qui illius recordatus fuerit, pertreluiscat. In illu tempore quinque civitates ill terra Ægypti loquentur lingua tbanaau, quas plerique nostrorum qumque sensus iuLelli- gum, visum, auditum, odoraLulu, gustum et tactum. Quando videmus muherem ad concupisceu- dUln, 296 risus noster loquitur lingua Ægyptia. Quando audimus judiciuJ" sanguinis, dicente Domino: Nou suscipies auditionem vanam (I V Reg. XII, 21, juxta LXX), auditus noster loquitur lingua Ægyplia. Quando secundum prophetam vivimus in deliciis, et jacemus super lactus eburneos, et primis [ forte optimis ] ungimur ungneutis, odoratus noster loquitur lingua ÆgYPlia. Quando venter noster deus cst (Philipp. III), gustus noster loquitur lingua Ægyptia. Si non audierimus illud, quod Apostolus loquitur : Bonum eae homini mulierem MOM tarrgere (I Cor. VII) ; sed econtrario jungamur meretrici, tactus noster loquitur lingua Ægyptia. Sin autem econtrario elevaverimus oculos nostros, et viderimus quod regiones jam albae sint ad me- tendum, et nequaquam curvi fuerimus in terram, sed juxta evangelicam mulierem, quae decem et octo annis cœlum aspicere non poterat (Luc. XIII), clevaverimus oculos nostros et dixerimus, Ad de levavi oculos meos, qui habitas in cœlis (Psal. CXXII, 1), oculus noster et visus loquitur lingua Chana- nitide. Si circum ciderimus aures nostras, et audie rimus Dominum loquentem: Qui habel aurea audiendi audiat (Luc. viti, 8), auditus noster loquitur lingua Chananitide. Qui potuerit sponso dicere: Post te in odorem unguentorum tuorum currimus (Calif. I, 5), et : Christi bonus odor sumus in omni loco (II Cor. II, 15), hujus odoratus loquitur lingua Chananitide. Gustus quoque in bonam partem accipitur ejus qui comedit panem de cœlo descendentem, panem vivum et non mortuum, et audit illud : Gustate et videte quam suavis eat Dominus (Psal. XXXIII, 9), statim loquitur lingua Chananitide. Sed et lactus spiritualis est, de quo Joannes aposto!us ait : Manus nostræ palpaverunt de Verbo vitæ (1 Joan. I, ł); et qui fide tangit Jesum, ita ut de eo Salvator possit dicere : Tetigit me aliquis, ego enim acio virtutem exisse de me (Luc. VIII, 46). Didicimus quanta bona tribuat elevata mauus Domini; quæramus quare non lingua Hebræa, sed lingua Chananitide loquantur quinque Ægypti civitates. Ad quod ita respondere conabimur : Hebræus περάτην, id est, transitorem sonat, qui de loco transit ad locum. Ergo et nos licet sancti quamdiu iu Ægypto sumus, ct in istius mundi versamur tenebris, nou possumus loqui lingua Hebræa, sed lingua Chananitide, quae inter Ægyptiam et Hebræam media est, et Hebrææ ulagna ex parte coa- finis. Chanaam interpretatur quasi commotio, sive quasi respondens. 297 Quando igitur ab Ægypto recedimus, et exire volumus de potestate Pharao. nis, ita ut terra nostra et confessio formidolosa sit Ægypto ; tunc novemur et quasi respondemus Domini voluntati, et tamen, quia adhuc ill præsenti sæculo sumus, lingua Hebraea uecduu loqui possumus. Quodque sequitur : Jurare quinque civitates ptr Dominum exercituum, hoc siguifleat, quon etiam hic positi nequaquam dæmonum, sed Dei recordemur oluuipoleuLis. De Lis quiuque civitatibus, cum aliarum quatuor tacita siut nomina, una dicitur solis civitas, quae mihi videtur referri ad visum. Sicut enim ut viJeatur civitas, sole et luna indiget; ita ut oculi nostri illuminentur, indigemus sole justitiae.

(Vers. 19-21.) < In die illa erit altare Domini in medio terræ Ægy pti,cL titulus juxta terminum ejus Domini. Et erit in signum et in testimonium Domino exercituum in terra Ægypti. Clamabunt enim ad Dominum a facie tribulantis ; ct mittet cis Salvatorem, et propugnatorem qui liberet eos ; v cognoscetur Dominus ab Ægypto. » Consequenter ad id quod supra dixerat: In die illa erunt quinque civitates in terra Ægypti loquentes lingua Chananilide: et jurantes per Duminum exercituum, nunc infertur: Erit altare Domini in medio terræ Ægypti, quod Onias secundum Josephum (Antiqq. lib. XIII, cap. 6), male intelligens implere conatus est. Et titulus Domini continens passionem, in quo scri- ptum est Hebraicis litteris, Græcis, et Latinis : Jesus Nazarenus rex Judæorum (Juan. XIX. 19), in signum: Crucis, ct in testimonium universarum gentium, quæ nunc Ægyptus appellantur. Cumque persecutio creverit a facie tribulantium nominis Chri- stiani, tunc clamabunt in cordibus suis: Abba Pater (Rom. VIII, 15). Et mittet Dominus exercitum Salvatorem, id est, Jesum, et Judicem, vel propugnatorem qui libereteos, ut liberati cognoscant Do- minum, et ipsi cognoscantur a Domino ; et ubi abundavit peccatum, superabundet gratia (Rom. v). Unum autem abare Ægypti, id est, mundi istius didtur, ut cuncta altaria , que contra Ecclesiæ eriguntur altare, sciamus esse non Domini. Usque ad finem visionis Ægyptiæ, in libro Explanationis Historicæ, quia manifesta prophetia 298 erat, diximus quod cuncta referantur ad Christum.

(Vers, 20.) « Et cognoscent Ægyptii Dominum in die illa : et colent eum t hostiis, et muneribus, et vota vovebunt Domino, et Solvent. Et percutiet Dominus Ægyptum plaga, et sanabit eam : et revertentur ad Dominum, et placabitur eis, et sanabit eos. » Postquam cognoverint Ægyptii Dominum, colent eum in hostiis spiritualibus et muneribus ; et vota vovebunt Domino et solvent ; et dicent cum David 1 : Sacrificium Deo spiritus contribulatus (Psal. L, t9) ; et : Elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum (Psal. CXL, 2) ; quando credentes in Nazaræum, et ipsi fuerint Nazaræi, vinum et siceram non bibentes (Num. VI), et acetum quod Domino propinatum est, et quæcunque fiunt ex uva SodoluiLica. Cumque vota persolverint cum Abel, et respexerit ea Dens, invidebit frater major Cain, id est, Circumcisionis populus, et effundet sanguinem Christianum, qui clamabit ad Dominum (Genes. IV) ; et idcirco egreditur a facie Dei, dicens de Salvatore : Crucifige, crucifige eum (Luc. XXIII, ; et: Noa non habemus regem nisi Cæsarem (Joan. XIX, 15). Votum offert et solvit Domino, qui est sanCtuS corpore et spiritu. Votum obtulit ct Zd- cha:us, qui mediam partem suusLanliæ suæ paupe' ribus repromisit (Luc, XIX). Quæritur, si Ægyptiis salvator et propugnator est missus qui liberet cos de angustiis, quomodo nunc dicatur : Percutiet Dominus Ægyptum plaga ? Sed consideremus quod sequitur : Et sanabit eam. Quem enim diligit Dominus, corripit (Hebr. XII). Et ipse Salvator ill sexagesimo octavo Psalmo loquitur all Patrem : Quoniam quem tu percissisti, ipsi persecuti sunt : et super dolorem vulnerum meorum addiderunt (Psal. LXVIII 27). Si ergo proprio filio non pepercit, sed tradidit eum pro nobis, ut illius livore, et vulneribus sanaremur (Rom. VIII) : tradidit Dominus et martyres passioni, sed rursum eos in resurrectione sanabit, ut illorum vulneribus fides credentium confirmetur. Unde et ad Job dicitur : Putas Me tibi aliter locutuUl, nisi ut appareres justus (Job. XXXIII, 32) ? Ipse enim dolorem facit, et reddit pristinæ sanitati ; et visitat servos suos in virga, ut misericordiam suam non an- ferat ab eis. Unde filiæ, et nurus, quae multum peccaverunt, et divaricaverunt pedes suos omni transeunti, non visitantur neque corripiuntur, dicente 299 Domino : Non visitabo super filias vestras, cum fuerint fornicatæ : et super nurus vestras, cum adul- teraverint (Osee iv, 14). Percutit ergo Æggyptios Dominus, non igne, non gladio, sed virga. Quis enim filius est, quem nou erudiat pater ? Ut postquam sanati fuerint, revertantur ad Dominum, et placetur eis, et rursum sanet eos. Semper enim idegemus misericordia Dei, et nullus est finis ejus clementiæ.

(Vers. 23.) « In die illa erit via de Ægypto in Assyrios : et intrabit Assyrius in Ægyptum, et ÆgypLius in Assyrios : et servient ÆgypLii Alsy- riis. » Quomodo caetera quae praecedunt ill bonam partem accidisse Ægyptiis dCIDonstravilDus, quinque videlicet civitates in terra eorum loquentes lingua Chananitide, et jurantes per Dominum et altare Domini in medio terrae Ægypti collocaluln, et titulum, et testimonium, et signum, et salvatorem, qui liberaret cos; et quod Dominus cognosceretur ab Ægyptiis, et ipsi cognoscerent cum ; et quod offerrent hostias et munera, et vota persolverent et percussi sanaremur, et reverterentur ad DOnlinum, et placaretur eis, et iterum sanarentur : sic et hoc quod sequitur, servire Ægyptios Assyriis, in bonam partem accipiendum est. Servit enim et Apostolus credentibus, ut lucri eos faciat (1 Cor. IX). Et Esau subjicitur fratri suo Jacob (Gen. XXXIII), ut particeps liat benedictionum ejus. Igitur qui priores de gentibus salvati fuerint, et habuerint in se altare DOluini, eos qui in duritia perseverant, sua servitute salvabunt, et commistione ac societate eorum, ipsi pergent ad Assyrios, ut Assyrios du- cant ad gyptum ; et postea possint ad Israeliticum populum pervenire. Ob hanc causam reor, cL ndc- lem mulierem servire viro infideli, ut paulatim cum de Ægypto et Assyriis pertabat ad Judæam.

(Yers. 25, 26.) c In die illa erit Israel tertius Ægyptio et Assyrio, benedictio ill medio terræ, cui benedixit Dominus exercituum, dicens : Benedictus populus meus Ægypli, et opus manuum mearum Assyrius : hæreditas autem mea Israel. » Tertius erit Israel in Ægypto et in Assyriis, ut omnem massam suæ benedictionis fermento misceat, et qui prius contra se hostiliter dissidebant, bac benedictionis fibula copulemur ; 300 et sit populus Dei Ægyptus, et opus manuum ejus Assyrius, haereditas autem ejus Israel. Benedictus est Ægyptius Domino, quia Israelis societate benedicitur. Et opus manuum rjus Assyrius, qnia in ipso suam elementiam demonstravit. Israeł autem solus potest dicere : Para mea Dominus (Thren. III, 24); qui mente conspic it Deum, et ejus hæreditas appellatur.

(Cap. XX. — Vers. 1 seqq. ) « Anno quo ingressus est Thartan in Azotum : cum misisset eum Sargon rex Assyriorum, et pugnasset contra Azotum, et ccpisset eam : In tempore illo locuLUS est Dominus in manu Isaiæ filii Amos, dicens : Vade et solve saccum de lumbis tuis, et calciamenta tua tolle de pedibus tuis : et fecit sic, vadens nudus et discal- eialus. Et dixit Dominus : sicut ambulavit servus meus isaias nudus et discalciatus, trium annorum signum et portentum eri t super Ægyptum et super Æthiopiam. Sic minabit rex Assyriorutn captivitatem Ægypti, et transmigrationem Æthiopiæ, juvenum, et senum, nudam et discalciatam, discoopertis natibus ignominiam Ægypli. Et timebunt et confundentur ab Æthiopia spe sua, et ab Ægypto gloria sua. Et dicet habitator insulæ hujus ill die illa, Hæc erat spes nostra ? Ad quos confugimus in auxilium, ut liberarent nos a facie regis Assyriorum ? Et quomodo effugere poterimus nos? » Pro Thartan LXX Tanathan transtulerunt : et pro Sargon, Arna : quod quid interpretetur, scire uon possumus.Neque enim falsorum nominum falsas possumus etymologias fingere. Sum autem nomina non Hebræa, sed Assyria, e quibus sonare cognovimus Thartan, turrene dedit, vel superfluus, sive elongans. Sargon autem princeps horti. Hic rex Assyrius quem supra legimus sensum magnum, habet duces plurimos, quorum unus est Thartan, elatus in superbiam, et longe procedens ill seclere, et amplior cæteris : et mittitur ad impugnandam Azotum, quae Hebraice dicitur ASDOD 1, et interpretatur, ignis generationis ; expugnatque dux re6is Assyrii eos qui generationi et libidini serviunt. Et pulchre rex Assyriorum Sargon, priuceps hortorum, dicitur voluptati et luxuriæ deditus. Denique et Achab rex Israel vineam Naboth vertere in honum cupiebat (III Reg. XXI), 301 quod ille juxta leges tropolo- giæ intelligens, mori maluit quam acere, ne hæreditas paterna, et antiqua possessio in iMpii regis delicias verteretur. Præcipitur autem prophetæ, ut sacro calciamentisque depositis, nudos et discakia- tus incedat, et in signum Sil atque porlenluu. Ægypliis, et Æthiopobus qui Dei populum persecuti suut, et propter superbiam fuere hUluiles. Ægyptus enim interpretatur persequens, sive tribulans : ÆLhiopes, humiles atque dejecti : omnis enim qui se elahaL, humiliabitur (Luc, XIV, 11). Qui ducendi sunt in captivitatem, et Ilium annorum tormenta passuri , de quibus annis, in Psalmis legimus : Cogitavi dies antiquos, et annos æternos in mente habui (Psal. LXXVI, 6). Quae non patemus parva esse supplicia, sed magnis elongata temporibus. In ipsa amem captiVitate et transmigratione Ægypti, ibunt juvenes, et senes, qui in malitia roborati sunt, et ad perfectæ aetatis vitia pervenerunt, nudi, ut omnia eorum scelera pateant (nihil enim (Lue. VIII, 17) occultum quod non revelabitur),et discalciati, quia Pascha Domini comedere non poterunt : quod qni comedit, accinctos habet lumbos, et tenet manu baculum, et calciatis stat pedibus, ne per sæculi hujus solitudinem transiens, a serpen- tibus mordeatur (Num. XXI). Tunc discooperlæ erunt nates eorum, per quas stercus cseritnr, et omnia ignominia Ægypti demonstrabitur, ita ut courUII- dantur qui habuerunt spem in Ægypto et in Æthiopia, et gloriam suam in confusionem viderint esse mutatam : ill tantum, ut habitator illsulæ hujus, ill est, sæculi, qui non est advena et peregrinus, sed perpetuam mundi possessionem habere cupicbat. confusus dicat : Hæc est Ægyptus, et hæc est Æthiopia, quarum sperabamus auxilium, ut a principe mundi istius nos liberarent ? Quomodo ergo effugere poterimus, cum capti sint hi in quibus spem habebamus ? Et hoc notandum, quod antequam ca- piatur Azotos, Propheta sacco vestitus sit, et calciatis pedibus, ut plangat quidem eos, qui ardentibus diaboli jaculis vulnerati sunt, et libidini ser- viunt; sed nihilominus ipse calciatus incedat, ut calcare possit super serpentes et scorpiones, et securus incedere per hujus sæculi eremum, in qua suut serpentes et scorpiones, et bonarum rerum sitis. Postquam autem Azotus capta fuerit, 302 in typum captivitatis Ægypti, et transmigrationis Æthiopiæ, ipse discalciatus et nudus incedat. Neque enim in Terra sancta, ad quam ire festinat, sacco vestitus, et operti pelle pcdibuI, vel stare poterat, vel ambulare, dicente Domino : Solve calceamentum de pedibus tuis, locus enim ill quo stas, terra sancta est (Exod. III, 5).

Cap. XXI. — ( Vers. i seqq.) f Onus deserti ma- rise Sicut turbines ab Africo veniunt, venit, de terra horribili I. Visio dura nuntiata esa mihi : qui incredulus est, infideliter agit, et qui depopulator est, vastat. Ascende Elam, obside Mede : omnem gemitum ejus cessare feci. Propterea repleti sunt lumbi mei dolore : angustia possedit me, sicut angustia parientis. » LXX : c Visio deserti maris. Sicut tempestas de deserto transeat, de deserto veniens. De terra horribili visio dura annuntiata est mihi : praevaricator prævaricatur, et iniquus iuique agit. Contra me Elamitæ, et tegati Persarum veniunt: nunc ingemiscam, et consolabor me : idcirco repleti sunt lumbi mei aUlu- stia,dolores apprehenderunt me,sicunt parturieutelu. » Quid nobis videatur juxta Historiam breviter diximus : nunc tropologiæ summa carpamus. Visio, vet pondus contra sæculi hujus cernitur mare : et cernitur a propheta, quantis tentationibus mundus hic plenus sit. Quod autem mare appelletur sæculum jul multa præteream) uno testimonio Psalmi contentus sum : Qui descendunt mare in navibus, facientes operationes in aquis multis. Ipsi viderunt opera Domhti, et mirabilia ejus ill profundo (Psal. CVI, 33, 24). Qui enim operantur in hoc saeculo opus Dei, et cnm propheta dicunt : i'eni ill profundum mari., ipsi vident mirabilia ejus in profundo; et liberati de tentationibus et augustiis, horribilen) et duram visionem audisse se dicunt. Haec autem ipsa tempestas a deserto venit, ill quo tentatus est et Dominus (Maull. IV), etIsrael colubri morsibus, et scorpionum. ictibus patuit (Num. XXI). Cumque venerit, pertransit, et præterit : et tunc intelligit ille qui sustinet, quod non praevaricatur nisi qui praevaricator est, et non agit inique nisi iuiqnus. Ut igitur mans fluctibus obruamur, et opprimat nos sæva tempestas, nostri vitii est, qui ante tempastatemprævaricatores fuimus et iniqui. Quodque dicit : Contra me Ellmitæ, et legali Persarum veniunt, hic sensus est : 303 Elamitæ interpretantur despicientes : Persæ tentantes. Veniam igitur hi 4ui de- spicere solent, contemnere, atque tentare ; sed ego ingemiscam, et gemitus meus crit mea consolatio. bed et lumbi mei repleti sunt angustia, et oblinue- runt ute dolores quasi parturientem, ut a timore Domini concipiam et pariam, et spiritum salutis ejus Iaciam super terram. Recte autem juxta Hebraicum turbines atque tempestates de deserto veniunt, et de terra horribili, uhi non est habitator Deus,etubi universa terrena sunt : et quicunque est incredu- dus agit rev congruau) infidelitati suæ, et qui depopulator est, vastat. Unde auducter contra adver- Marios loquitur, Aacende Elam; obside Mede : omnem gemitum deserti maris, et terræ horribilis, et visionis durissimæ, quæ nuntiata est, cessare feci- Quia lumbi mei agentes pœnitentiam, nequaquam ut prias voluptate, sed dolore sunt pleni, nec ultra dicam : Lumbi mei impleti sunt illusionibus (PIal. XXXVII, 8). Angustia euim possedit me et tribulatio, sicut solet tenere parturientem. Multum inter se Vulgata etlilio, et Hebraicumin hoc loco discrepant : ideo breviter utramque perstringemus, ne ϕιλεγϰλη- μω̄σιν 1 carpendi nos occasiuncułam relillquanlus.

( Vers 4, 5). « Corrui cum audirem, conturbatus sum cum viderem : emarcuit cor meum, tenebræ obstupefecerunt me : Babylon dilecta mea posita eat mihi in miraculum. Pone mensam, contemplare in specula comedentes, et bibentes : surgite, principes, arripite clypeum. » LXX : « Inique egi ut non audirem, festinavi ut nou viderem, errat cor meum : iniquitas inundavit super me ; anima mea in sistit timori. Para mensam, specularespeculam : comedite, bibite : surgite, principes, parate cly- peos. » Prae auditu, et visione durissima quam cer- nebat cie deserto mari propheta venturam, corruisse et turbatum esse se dicit, et propemodum caligantibus oculis, et stupefacta mente, nescisse quid cerneret. ilia enim Babylon (pro qua Aquila, et Theodotio, tenebras interpretati sunt, ut signiD- carent mundum istum, qui in maligno positus est ( I Joan. v), et cujus principcs sunt juxta aposto- tum Paulum ( Ephes. VI), rectores tenebrarum istarum ), quae quondam vel prophetæ, vel Deo amabilis fuit, facta est in sua subversione mirabilis. Unde prophetae 304 praecipitur, ut vescens in mensa Domini, et illius saturatus cibo, diligen- tiuscoutempletur, quæ ventura sint (nnollo : dicilurque per eum ad omnes credentes, ut comedentes et Libentes corpus et sanguinem Domini, verLan- tur in principes Ecclesiæ, et cum apostolis audiant, Surgite: arripiantque clypeum fidei de armatura apostoli Pauli ( EplJes. VI ), in quo possint ignita diaboli jacula exstinguere, loc juxta Hebraicum, et cæptam super mundo interpretationem. Transeatuus ad editionem LXX, quæ multum a superiori bus discrepat. Corripit se propheta, imo sub persona sua aliorum confitetur crrorelU, qai sequentes occidentem litteram, contemnuntspiri- tum vivificantem ; et inique fecisse se dicit, ut non audiret legem spiritualiter : sed econtrario festinaret Dci sacramenta non cernere, nee diceret cum David : Reve/a oculos meos, el considerabo mirabilia de lege tua (Psal. CXVIII), i8). Idcirco errat cur Ejus, et Judaica superstitione completum, non in charitate Dei, sed in timore consistit, ut habeat spiritum servitutis in timore, et nequaquam Spiritum adoptionis, ill quo clamamus, Abba pater (Rom. VIII). Unde præcipitur ei, ut accedat ad mensam ciborum spiriLllaliulll, comedantque omnes ill ea, qui illius sequuntur exempluml, et bibant : et veteri errore contempto consurgant in spiritu, qui jacebant in littera, et Gant principes, dicantque cum Propheta : Domine, III scuto bonæ voluntatis tuæ cotonasti nos (Psal. v, i3).

(Vers. 6, 7. ) a Hæc enim dixit mihi Dominus ; "aJe et poue speculatorem, et quodcunque viderit annuntiet. Et vidit currum duorum equitum, ascensorem asini, et ascensorem cameli, et contemplatus est diligenter multo intuitu, et clamavit leo. r LXX : « Quia sic dixit ad me Dominus : Vade et pone tibi speculatorem, et quodcunque videris, annuntia. Et vidi ascensores equites duos, ascensorem asini, et ascen. sorem cameli : audivi auditum multum, et vocavi Uriam ad speculam. » Jubctur propheta ponere in corde suo speculatorem, et diligentius intueri quae ventura sunt mundo : vi ditque duos equites, ascensorem asini, et ascensorem camcJi. Quos quidam sic interpretatus est ut ascensorem asini justa Evangelicam lectionem (Matth.XXI), et prophetiam Zachariae (Zach. IX), Christum diceret ; et econtrario ascensorem cameli, contrariam fortitudinem,305 propter fœdita- tem tortuosi animantis. Alii vero duos ascensores litteræ et spiritus ad duo referunt Testamenta. Illud- que quod in Hebraico dicitur ARIE , pro quo Aquila et Symmachus leonem et leœnam interpretati sunt, nescio quid volentes LXX οὐρίαν posuerunt, quod quidam lumen Domini interpretari putant, cum aliis litteris lumen Domini, quod hie non habetur, et aliis scribatur leo, qui hic legitur. Vultque speculatorem istum, quem jubetur propheta ponere in eorde suo, appellari Ut iam, et per interpretationem nominis refert ad Christi intelligentialn, ut ipso habitante in nobis, possimus cernere quæ ventura sunt. Quod quidem, et leoni poterit coaptari, quia Jacob (Gen. XLIX) et Balaum (Num. XXII-XXIV) sub Christi mysterio nominatur.

(Vers. 8-10.) < Super speculam Domini ego sum, stans jugiter per diem, ct super custodiam meam ego sum, stans LOlii noclilJus. Ecce iste venit ascensor vir bigæ efluitUIU, et respondit et dixit: Cecidit, cecidit Babylon, et omnia sculptilia deorum ejus contrita suut in terra. Tritura mea, ct filii areae meæ, quae audivi a Domino exercituumDeo Israel, annuntiavi vobis, » LXX : c Dominus dixit : Steti per totam diem, et super castra ego steti tota nocte : et eccc ipse venit ascensor bigæ, et respondens ait: Cecidit. cecidit Dahylun, et omnia simulacra eJus, et manufacta (onaiLa sunt in terra. Audite qui derelicti estis, et doletis : audite quæ audivi a Domino Sabaoth, Deus Israel annuntiavit nobis. » Stat propheta in specular DOloini, et ill illius lumine consti- tutus quæ ventura sint, prospicit.Hancque habet custodiam, et hoc sibi officiumdelegatum, ut insa:- culi istius tenebris qua ventura sint conspiciat. Ecce iste, iuquiL, venit, hoc quod sequitur,se vidisse significans, veuire Dominum Salvatorem sedentem super bigam, et duobus equis, imo animantibus, asino et ca- melo, unum currunt jungentem. Qui ascensor bigæ desideranti prophetæ, et verba ejus audire cupienti, respondit et dixit : Cecidit, recidit Babylon, totius orbis confusio : et in adventu meo cecidit, quo humanum corpus assumpsi, et penitus in consummatione mundi ruitura est. Et omnia sculptilia ejuscontrita sunt in terna. Pro quo Septuaginta simulacra et manufacta interpretati sunt, significantes 306 Scriptu- ram hæreticorum variosque errores hæreseωn , qui fabricatores suut idolorum, et adurant qni de suo corde finxerunt. Quodque sequitur ex persona prophetae dicentis : Tritura mea, et filii areœ meœ, quae audivi a Domino exercituum Deo Israel, annuntiavi vobis, juxta Hebraicum hunc habet sensum : 0 popule, qui condendus es in horrea mea, quem idcirco trivi in variis augustiis, ut pateas ab eo excuterem, et purissimumtriticum in meis horreis conderetur, quae audivi a Domino exercituum Deo Israel esse ventura universo mundo, hæc vohis qui in mundo estis omnibus nuntiavi. Alii vero dicunt adhuc superiorem esse personam, videlicet Domini Salvatoris, quod ipse loquatur ad apostolus : Quœ audivi a Patre annuntiavi vobis (Joan. XV15. Et quia pro hoc in LXX legiulr, audite gut relicti estis, et doleli" hic mibi juxta interpretationem eorum sensus videtur : 0 Apostoli, de quibus scribit Isaias ; Nisi Dominus, reliquisset nobis semen, quasi Sodoma essemus, et similes Gomorrhœ fuissemus (Isa. v, 9), quorum reliquias et Apostolus ad Romanos docet esse salvatas (Rom. IX) : qai relicti estis de populo Judæorum ut salvaremini ; et dolatis super. perditione gentis vestræ, de qua ct alibi legimus : Tristitia est cordi meo, et dolor continuus pro fratribus meis, gui sunt Israelitœ secundum carnem (Rom. IX, i, 5) : haec quæ audii a Deo Patre, vobis annuntio, quae Deus Israel vobis ventura prædicit.

(Ycrs. 11, i2.) « Onus Duma : ad me clamat ex Seir : Custos, quid de nocte t custos, quId de uo- cte? Dixit custos, Venit mane, et nox. Si quæritis, quærite : convertimini, et venite.» LXX : « Visio Idumææ, ad me clamat de Scir : Custodite propugoa- cula, custodio mane et nocte ; si quaerit, quære : ct apud me habita. » Verbum Hebraicum ELAI quod omnes interpretati sunt, ad me, si volueris legere ELI, interpretatur Dena meus, vel fortis meus. Quodque nos diXimus, clamaf, vel Vocat, id es , ϰαλει, secunduu. Hebræi et Græci sermonis anabiguitatem (lici potest clamn, tel coM ; et eat sensus : Deus qui est custos meus, die ac nocte tue ad pœ- nitentiam vocal, ut relinquens Seir, quod interpretatur hispidus ac pilosus, revertar, et habitem apud eum. Duma vet similitudinem, vel silentium, sonat. Idumœa autem in terrenam vertitUr. Dominus ergo 307 loquitur all apostolorum chorum, et præcipit et : Ad me voca eos qui suut de Seir, ut milii ser- viat gentium multitudo, quæ in similitudinem Esau nihil in se habet molle et leve, ac nitidum, sed est hispida, fera, intractabilis. Et 0 vos, apostoli, postquam vocaveritis ad me nationes de Seir, custodite Ecclesiæ propugnacula, m facile hostis irruul- pat : ne leo rugiens atque ein cuiens, qui quærit adi- tuam per quem possit intrare, Clausum In Ecclesia gregem laceret atquo disperdat. Responditque Ee- clesiæ multitudo : Nun solum in prosperis, sed in adversis, hoc est, et in die, et in nocte, tua, Deus, præcepta servabo. Ad quam loquitur Deus : Si vere tue quæris, opere oSlende quod me quæras ; nec semel tibi quæsisse sufficiat ; sedqueminveneris, semper inquire ; et III perfectius tencas, obliviscere populi tui, et donnus patris tui, et deserto errore gentilium, apud me in Ecclesia comruorare. Hoc juxta LXX dixerimus, qui visionem Idumææ, boc est, terrenæ ponunt in titulo, ut eos ostendantw- cari, qni priusterrenis operibusservichant. porro juxta Aquilam, qui Duma, hoc est, silentiumposuit, vel similitudinem, sic possumus intelligere, nt ad similitudinempopuli israel provocetur gentiummul- titudo, et ubi prius silentium fuerat legis Dei, iUi confessionis clamor sit : et oleaster inseratur in bonam olivam. Legimus et ill parabola Evangelii mis- sos lervos, qui vocarent bonos et maios, ac patrisfamilias de quibuslibet implerent convivium, quia priores venire noluerunt (Jlauh. XXII). Potest et Ecclesia narrare quod Dominusde Seir, boc est, de terrenis lacis ad se vociferetur, seque provocet adsalutem, etdicatad ipsumDominum: 0 custus, quidde nocte consurgens versaris in tenebris? quid absque peccato in carne es peccatrice?qua causa voluisti humanum corpus assumere? Respondit custos, hoc est, Samaritanus, qui in Evangelio vulneratumsuis humeris ad stabulum reportavit(Luc. IX): Venit mane et nox. Et est sensus : Gentium multitudiniortas est sul justitiæ et Judaeis venerunt tenebrae. Juxta quoddicitura Domino : In ju- dicium mundi istiusego veni, ut Mun videntesvideanl, et videntes cæci fiant (Joan. IX, 39). Et ipse custus quidixerat : Venit marre et nox,loquitur ad gentiummultitudinem: Si uae quæritis, studiosius quærite. 308 Convertiminiad me, filii converlen- tes, et ego sanabo contritiones vestras, et venite ad me.Loca difficiliasunt, et cum secundum historiam minimepateant, cogimur juxta ὰvαγωγήvdiversas opinionessequi.

(Vers. 13.) c Onus in Arabia. » Hoc in editione LXX interpretumnon habetur sed quodsequitur: Insaltuad vesperamdormietis. ill semitis Dodanim, rum priori visione conjunctum est, ut legatur, si quærisquære : et ad mehabita in saltu. Arabia in lingua nostra, vesperam sonat, quæ noctis et tene- brarum principium est, omnisque quihabet initium peccatorum, versamur in vespera. Qui autem venit ad summum, in medianocte consistit. Uude et in Ægyptoprimogenita in media nocte Cæduntur (Exod. XII).Et apostolus Petrus, antequam gallus cantaret, let Dominumnegavit, quod media nux intelligitur (Matth.XXVI), Pustquam autem nox praecessit, et cæpit dies appropinquare, superatis mediæ noctis tenebris, et gallolucis nuntioreso- naute, flevit amare et intellexit peccatumsuum, et co tempore dicere potuit : Ad vesperam demorabilur fletus, et ari matutinum lætitia (Psal. XXIX, 6). aloe interimde præsentiloco. Cæterum nomen Arabiæ, id est, vesperæ et Occidentis, in aliis Scripturarumlucis diversas intelligentias recepit.

c In saltuad vesperam dormietis, in semitis Dodanitn. » LXX : < In saltu ad vesperam dormietis in via Dedan. » Qui in malitia esse cæperunt, et peccatorum ingrediuntur viam, non dormiunt, nee morantur in agrisconsitis, et novalibus, nec in pratis, et segetibus, quas ad metendumesse cau- dentes, Salvator docet, nec inter arbores pOtoirc- ras; sed in infructuosis saltibus, ubi vepreset spinae sunt, et bestiae commorantur. De hujuscemodi saltuet in Regumvolumine legimus, quod plures devoraverit silva vel saltus, quam interfecti sint gladio, quando Absalon adversus patremeX'ili- tit perduellis (1 Reg. XVIII). Recteque, quia vespera principium malorum est, in vla et in semitis habi- tarc dicuntur, ct in via Declan. quod interpretatur judicia. Quot enim habentpeccatorum genera, tot judiciorummerentur sententias. Potest amem Dedan et grande judicium intepretari.,

(Vers. 14 15.) c Occurrentes sitientiferte aquam, qui habitatisterram Austri, cum panibus occurrite fugienti. A facie enim gladiorumfugerunt, a facie gladii imminentis, a facie 309 arcui extenti, a faciegravis prælii. »LXX : c In occursum Sitienti ferte aquam qui habitatisin regione Theman, cum panibusoccurrite fugientibuspropter multitudinem occisorum, propter turbamerraulillm, propter multitudinem gladii, et propter multitudinemarcuum intentorum, et propter multitudinemcadentiumin bello. r Vos qui estis in Theman, quod intequoelatur Anster atque perfectio. et in eo versaminiloco, de quo scriptum est; Deus ab Austro veniet (Habac. III. 4), et qui consummatiestis atque perfecti, et habe- lis in vobis lumen scieuliæ Scripturarum, fugientibus de Arabia, et de saltu, occurrite cum aqua et panibus, et. nolite exspectare donee ipsi ad vos veniant; sed imitamini illum Evangelicæ parabolas palrelu, qui occurrit filio revertenti.Et ille quidclI. dedit stolam, obtulitannulum (Luc. XV) : vosau- tem aquas ct panes offerte fugientibus, ut qui lassi erant atque confecti,vestr. misericordia sustenten- tur, et ad sedes vestras citius transeant. Fugerunt enimgladios hæreticorum, doctrinam gentilium , blasphemias Judæorum. Et quia multos viderunt eorumjaculis interfectos, et cecidisse in prælio ptUrilllOS, ipsi cupiun vestro auxilio liberari. Lucus hic proprie adversus cos intelligipotest, qui tra- dentes se otio atque desidiæ, propria salute contentisuut, nec pænitentibus atque conversis purriguntmanum.

(Vers. 16, 17.) c Quoniam hæc dicit Dominus ad me: Adhuc in uno anno, quasi in anno merce - narii, et aufereturomnis Gloria Cedar, et reliquiæ numeri sagittariorum fortiter de filiis Cedar imminuentur. Dominus cllim Deus Israellocutus est. » Ideo vobis dico, utoccurratiscum aquaet panibus, fugientibusde saltu et Arabia : quia Dominus hæc futura pollicitus est Sicut annus mercenariitito præterit, qui quotidie nihil aliud nisi mercedemsui laboris exspectat, vel certesemper in opere est ac labore, ut mercedem laboris accipiat : sic omnis gloria Cedar, quod ioterpreta- tur tenebræ, de quo et in Psalmo legimus : Habitavi cunt habitantibus Cedar (Psal. CXIX, 5), velociter auferetur, et omnis sagittariorum, id est, diversorum dogmatum numerus, qui constitutos in saltu Arabiæ vulnerabat, redigemur in uihilum, postquam fugientes de saltu fuerint liberati : et aquam 310 baptismi salntaris acceperint, comederintque cœ- lestem panem. Haee enim futura Dominu. omnium, et proprie Deus Israel, ill est, mente cernentium Deum, loculus est.

(Cap. XXII.— Vers. 1.) c Onus vallis visionis. » LXX : c Verbum vallis Sion. » In libro Hebraicorum Nominum posuimus, Sion interpretari specu- Eam quæ in sublimibus sila, de longe venientia contemplator. Cum igitur Sion justa leges tropologiæ referatur ad Ecclesiam, ut est illud in secundo Psalmo ex persona Domini Salvatoris : Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus (Psal. II, 6); et : Qui confidunt in Domino sicut mons Sion (Psal. eX'IV, 1); et : Diligit Domi . nus portas Sion super omnia tabernacula Jacob (Psal. LXXXVI, 2); et manifestius Apostolus : Accessistis, inquit, ad Sion montem et civitatem Dei viventis, Jerusalem cælestem (lIebr. XII, 22) : quærimus quare in praesenti visione, vallis Sion dicatur.Ipsaque v rborum consequentia trahimur ad intelligentiam sllirilualenl, ut omnes perversorum domatum prin- cipes, qui corruerunt de sublimitate sensus sanctarum Scripturarum,et all humilia devoluti sunt, sciamus in Sion valle versari. Tate quid puto et Salomonem in Proverbiis, dicere ; Oculum gui irridet patrem, et despicit senectutem matris, effodiant eum corni de convallibus, et comedant ilium pulli aquilarum (Prov. XXX, 17). Statim enin ut sensus hæreticorum irriserit Creatorem Patrem, et senectutem Ecclesiae matris despexerit, effoditur a tearis et immundis volucribus, quæ referuntur ad contrarias fortitudines. Nec possunt istiusmodi dicere : Levavi oculos meos in montes, unde ueniat (luxilium mihi (Psal. CXX, ł); sed in modum brutorum animantium ad terrena depressi sunt.

c Quidnam tibi quoque est, quia ascendisti et tu omnis in tecta?»LXX:1 Quid factum est tibi nunc, qnia ascendistis omnes in tecta vana? » Hoc quoti juxta LXX interpretes in Regum volumine quæritur, quidsibi velit dicente Eliseo (1 V Reg. II, 14) : Ubi esc Deus Eliæ APUPHO 1 ( ), in præ- senti luco manifestius ponitur, pro eo quod Septuaginta transtulerunt nunc ; in Hebræo habet APHPHO, quod nos interpretati sumus nunc quoque, et Aquila volens Hebraicum servare idioma, posuit ϰαίπερ- τοι 2, quam conjunctionem 311 Latinus sermo non explicat. Quando antem dicit , quidnam tibi quoque est? interrugat cur inter alios et ipsa consceucJal, atque opinione sublimium in humilibus cOllunoretur. Et est sensus : cum philosophi tu- meam, et omnis sapientia sæcularis de sublimibus disputans, simplicitatem contemnat Ecclesiæ, cur tu quoque excelsa sectaris? quae LXX, σημαντιϰώ- τερον I, δώματϰ μάταια, ill est, tecta vana, interpretati sunt, ut ostenderent esse ct aliud tectum, de quo Salvator descendere prohibet (lVaull. XXIV); quod tamen non sit tectum vanum. Denique et apostolus Petrus hora orationis sexta ascendit in tectum (Act. X). Nunc autem, ut ostenderet multam haereseon varietatem, non unum tectum, sed tecta plurima nominavit..

(Vers.2.) c Clamoris plena, urbs frequens, civitas exsultans. » LXX : r Repleta est civitas cta- manUum, urbs exsultans. » Doctrina hæreticorum nou in sensIJ, sed in multiloquio ct clamore versa- tur. Unde ob multitudinem deceptorum, frequens civitas appellatur, et exsultans, propter superbiam. Inflati enim tument, et sacratiora se invenisse gloriantur.

« Interfecti lui non interfecti gladio, nec mortui in bello. » LXX : c Vulnerati tui non vulnerati gladio, nec mortui tui mortui in bello. » Maxinta pars absque ullo certamine et disceptatione, haereticorum deceptionibus supplantatur, et hæcest turba quampJurinra. Interfecti igitur, sive ut Septua. ginta transtulerunt, vulnerati vallis Sion, non sunt interfecti, et vulnerati gladio, sed voluntate propria ad haereticos transierunt, et comparatione eorum, qui post praelium victi sunt, infelicius ille vulneratus, et interfectus cst, qui sponte se tradidit. Quomodo et in martyrio qui post poenas victus manus dedit, levioris poenae est eo qui absque ulla necessitate et dolore cruciatuum Christum negavit.

(Vers. 3 ) c Cuncti principes tui fugerunt siannl, dureque ligati sunt » In hoc loco Septuaginta interpretationem secuti sumus, quia non multum a Hebraico distat in sensu. Cæterum ut verbum ex verbo de Hebræo tranferam, ita :'pud eos legitur : Omnes primates tui migraverunt simul, ab arcu ligati sunt; quam editionem, et alii interpretes secuti sunt. Migraverunt enin omnes hæreticorum principe, ad synagogam Satanae 312 a Christi Ecclesia, et transierunt, simul discordes in perfidia, in transitu concordes, et ligati sunt ab arcu, de quo ill Psahno scriptum est : Ecce peccatores intenderunt arcum, paraverunt sagittas suas in pharetra, ut lagittent in obscuro rectos corde (Psal. I, 3), et mit- tant ignita diaboli jacula quæ vulnerent pariter, et ligent. Ideoque durc ligati sunt, quia obturaverunt aures suas sicut aspides surdae, et obturantes aures, quae non exaudient voces incantantium, nec vene- lici incantantis sapien'er. Ob quam causam, et apostolus Paulus hæreticum post unam commonitio- nem, perversitati suae præcipit relinquendum (Til. III), quia perversus es!, et proprio judicio condemnatus. lit nobis enim exierunt, aed Mon erant ex nobis ; si eni,,, ex "ubis fuissent, mansissent utique nobiscum (1 Joan. II, 19). Horum principum fugili- vorum ille princeps est, quem idem isaias vocat draconem fugientem , colubrum tortuosum , qui cnm verba mortifera ill aures miserit deceptorum, dure eos ligat, et de vinculis suis exire non patitur : de quibus sanctus Erutus gratulabatur ill Psalmo : Anima mea sicut passer erepta est de laqueo veurrR- tium (Psal. CXXIII, 7). Et ill atio luco gaudens qnod evaserit, loquitur : Susceptor meus ea tu, et refugium meum. Deus meus, sperabo in eum. Quoniam ipse eruit rue de laqueo venantium, el a verbo aspero (Psal. XC, 2, 3), sive turbulento, quod proprie hæreticorum doctrinam significat.

c Omnes qui inventi sunt in te, vincti sunt pariter, procul fugerunt. I LXX : < Et fortes in te longe fugerunt. » Adbuc sermo Prophetæ contra vallem Sion, cujus habitatores ascenderunt in tecta vana, et clamaverunt clamore confuso, et vulnerati sum absque prælio, cujus principes omnes fugerunt, et dure ligati sum, et qui fortes iuter eos crant, longius aufugerunt. Quanto enim quis in haeretica perversitate prudentior e5t, tanto longuis recedit a Domino. Quod amem dixit juxta Uehrni- cum: Omnes inventi sunt in te, hoc notare debemus, quod et hæretici eos quos deceperint, invenisse se dicant : sed inventio eorum, perditio est. Denique pariter colligantur, et procul fugiant. Nec mihi placet ilia expositio, secundum diversitatem haereseon diversa esse et spatia fugienliuln, cum Sel iptura saneta dicat: Omnes qui ab hæreticis sunt reperti pariter colligatos, et fugisse longissilne, dicente Domino : 313 Qui non eat mecum, contra nee est : et gui mecum non colligil, spargit (Luc. m, 23). Unde de Moyse dicitur, appropinquabat Moyses solus ad Deum, cæteri vero aion appropinquabant (Exod. XXIV, 2). Deus enim sanctis suis, Deus appropinquans est, et non de IOllge, dicit Dominus (Jerem. XXIII, 23).

(Vers. 4-6.) c Propterea dixi : Recedite a tue, amare Hebo : nolite incumbere ut consolemini lue super vastitate filiæ populi mei. Dies enim inler- fectionis et conculcationis, et fletuum a Domino Deo exercituum in valle visionis, scrutans murum et magnificus super montem. » LXX : « Propterca dixi : Dimitte me, amare flebo:nolite contendere, ut consolemini me super contritione filiæ generis mei: qnia dies tumultus, et pel'ditionis, et conculcationis, et error a Domino Deo Sabaoth in valle Sion; errant a minimo usque ad maximum : errant super Iuonles. » Et Samuel plangebat Saul (IReg.XVI). et Dominus atque Salvator flebat Jerusalem (Luc. XIX. 41) : et Apostolus scribit all Corinthios: Ne cum rursusvenero ad vos, humiliet me Deus, et tugeam multos qui ante peccaverunt, et non egerunf pœnitentiam (II Cor. XII. 21). Uude compatientis affectu et ad alios loquitur : Quis in firmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego Mon uror (II Cor. XI, 29)? atur et Propheta videns populum quondam visionis vana tecta conscendere, et in clamore versari ; cunctosque principes ejus fugisse, et ligatos esse vinculis peccatorum, erumpit in łacrymas, et abigit consolantes, et fletu amarissimo se nete testatur, non super filios, sed super filiam populi sui, quae virilitatis perdidit diguitatem. Dies enim judicii, et interfectionis, et conculcationis, naquaquam erit Jerusalem. quae interpretatur visio pacis : sed antiqui nominis Jebus, quæ interpretatur conculcatio : fletuum quoque sive erroris, ut Septuaginta transtulerunt a nomino Sabaoth, ton quo fletus et error a Domino sit; sed per occasionem sanctarum Scripturarum, quas Dominus legendas dedit, illis nascitur erroris occasio, qui possunt dicere: Quare nos errare fecisti a ria tua (Isa. LXIII, 27)? Et in alio loco:Dominus eia miscuit spirium erroris (Ibid. xxix, 10) : ut. uon in visionis monte, sed in Sion valle consisterent. Hæc autem ipsa dies, quæ a Domino exercituum. in valle uritur visionis, ut. singulorum oNera demonstret, scrutatur murum hæreticorum, quem adversum Ecclesiam quasi fir- missimum propugnaculum construxerunt;etmagnificum 314 gluriosumque, id est, doctores eorum, qui se super Christo monte consistere glo- riautur. De quo alibi legimus : Venite, ascendanlu, ill montem, Domini et in domum Dei Jacob, et anuuntiabit nobis viam suam (Isa. II, 5). Porro quod LXX I ranstulerunt , errant a minimo usque ad maximum, errant super montes, hoc sentire debemus, in majori scelere esse eos, qui majores sunt, et tamen a minimo usque ad maximum errare cunctos, ct errare super montes : ftloyscn, Jere- InialU, caeterosque Prophetas, Evangelistas et Apostolos. Cumque in valle versentur, mirun in modum errant in montibus :

(Yers. 7-9.) c Et Ælam sumpsit pharetram, currum hominis equitis, et parietem nudavit clypeus. Et erunt electæ valles tuae plenæ quadrigarum : Et equites ponent sedes suas in porta. Et revelabitur operimentum Judæ : ct "idehis in die illa ar- mentarium domus saltus : et scissuras civitatis David videbitis, qum multiplicatæ sunt. » LXX : c Elaluitæ autem tulerunt pharetras : ascensores homines super equos : et congrelatio pugnantium et erunt electæ valles tuæ, implebuntur quadrigis, et equites stipabunt portas tuas : et revelabunt portas Judæ : et aspicient die illo in domus electas civitatis, ct revelabunt abscondita domorum arcis David, et videbunt quoniam plures sont. » Ælam, qnod interpretatur ascenus eorum, sive Elamitæ, ut LXX transtulerunt, quos in contemplort, vertimus, sumpserunt pharetram, ut sagittent in obscuro rectos corde, qui sunt in curru equites bominum, lit parietem Sion et Ecclesiæ firmamenta suo clypeo et impugnatione denudent. Erunt autem, inquit, electae valles tuæ, et humilia dogmata, o vallis Sion, plenæ quadrigarum, quas Dominus cum Pha- raone scabmersit, quarum equites et ascensores ponent sedes suas in portis tuis, ut obsessos in te atque conclusos non patiamur exire. Tunc Olnnipo- tens Deus per ecclesiasticos viras revelabit operimenta Judæ;et universa secreta eorum, qni in- confessione fidei constituti sunt, et tunc videbis, o vallis Sion, in die ilia, et in claro lumine veritatis, omnem armaturam Apostoli, ct domus salus, in quo gentium turba consistit. Sicut et in CXXXI psalmo canitur : Ecce andivimus eam in Ephrata : invenimus eam iti campis silvæ (Psal. CXXXI, 6). Cum autem operimentum Judae atque secretuln, quod prius propter mysterium 315 celabatur, fuerit revelatum, et videns armaturam Ecclesiæ; tunc intelliges schismata civitatis David, quae multipli- casti, ut deceptos tibi populus congregares. Isti Elaluitæ justa editionem LXX non habent unam pharetram, aed plures ; et ascensores sunt hominum, in quorum equitant animabus;et plurima multitudo eat ad pugnam se praeparans contra Cc- clesiam : ita ut omnes valles illius compleantur; ct equites obturent sensus eorum, et dimicatione sua Ecclesiasticum virum, qui interpretatur Judas, provocent ad certandum : quo proferente lesliaun- nia Scripturarum, et cuncta redarguente menclacia. videbunt hæretici domos civitatis David, et omnia prius secreta cognoscent, quomodo in arce David qui interpretatur, manu fortis, hoc est Christi, omnia sint dogmata veritatis. Obscura loca sunt, non sulum juxta historiam, sed juxta ὰναγωγήν. Quibus ergo nostra displicuerint, debent proferre suv, 1 ut explanationi eorum, si vera fuerit, acquiescamus.

(Vers. 10, 11.) c Et congregastis aquas piscinæ inferioris : et domus Jerusalem numerastis : ct destruxistis domus ad muniendum nlurUIU. Et lacum fecistis inter duos muros, et aqnam piscinæ veteris : ct non aspexistis ad eunt, qui fecerat eam, ut operatorem ejus de longe non vidistis. » LXX : < Et averterunt aquam anliquæ piscinæ in civitatem : et destruxerum domos J erusalem ad lirluan- dos muros civitatis : et fecistis vobis aquam Inter duos muros intra piscinam auLiqnan) : et non aspexistis cum qui a principio fecit eam : et crea- Lorem illius non vidistis, »Vos qui scissuras civitatis David, id est, Ecclesiæ videbitis rel fidelia, quae in toto orbe multiplicatæ sunt; qui congregas- tib aquas piscinæ vestræ atque doctrinae, non superioris, sed inferioris, et domos Jerusalem numerastas, sive destruxistis, ut muniretis murum vestrum, non fodistis puteos, qui vitales baherent et aeternas aquas, sed łacus contritos, qui aquam non valent continere. Et fecistis eos inter duos muros novi et veteris Instrumenti, et aquam piscinæ veteris neglexistis, nec considerastis datorem legis Deum, et operatorem mundi penitu8 neglexistis. Hoc juxta Hebraicum. Cælerum juxta LXX consideraverunt se hæretici, qnod multi essent, etbac multitudine confidentes, doctrinam veteris Teelamenti averterunt a civitate Dei, 316 quae est Ecclesia. et destruxerunt domos Jernsalem, ut ædifi- carent conciliabula malignan tium ; dumque vetus reprobant lnstrumentum, nec novum secuti sunt, quia novum veteris Instrumenti testimoniis robo- ralur. Propterea inter duos muros veterem et novum, fecerunt sibi novas aquas, quas interiores esse putant, et majora continere mysterio, quam in TeSlatnentl) veteri continentur : et non respexe- runt Deum, qui veleris Instrumenti conditor est, et factorem ejus ne longe quidem videre voluerunt.

(Yers. 12seqq.) « Et vocabit Dominus Deos exercituum in die illa ad Cetum ct ad planctunJ. ad ealvitium et ad cingulum sacci : et ecce gaudium et lætitia, occidere viluJos, et jugulare arietes, co- Ine'Iere carnes, et bibere vinum : comedamus et bibamus, cras enim Inoriemur. Et revelata est in auribus meis Domini I exercituum : si dimittetur iniquitas haec vobis donet moriamini, dicit Dominus Deus exercituum. » Quotidie Dominus Deus exercitum provocat hæreticos ad pœnitentiam, qui inter duos muros aquam piscinæ veteris contem- nentes, foderunt sibi lacum, et congregaverunt aquam piscinae inferioris, quae non de cœlo, sed de terra aquas habet; et vocat eos ad fletum ; Denti enim flentes : qnia ipsi ridebunt (Matth. v, 5). Et ad planctum, ne postea audiant : Lamentavimus vobis, et MOM planxistis (Matth. XI, i 7). Et ad calci- tium, ut omnia opera mortis radant, et auferant de corpore suo quidquid non vivit in corpore. Et ad cingulum sacci, ne postea juxta Jerusalem pro cingula reste cingantur. Illi autem e contrario pro fletu et planctu, calvitio et cilicio, gaudium habuere atque lætitiam, et quasi morte omnia fini- rentur, occidentes vitulos arictesque jugulantes, ut comederent carnes, et hiherent vinum, locuLi sunt verba blasphemantium : Dum in præsenti sæculo sumus, deliciis affluarius. Cristina enim dies, hoc est, futurum tempus, sine sensu erit. Illis ista dicentibus, audivit Dominus verba blasphemiæ, et commi natus est, non se dimissurum esse hanc int- quilalcDI, donec aut peccato moriantur et vitiis, aut cum delictis ł suis ad inferos pertrahantur. Quod quidem non Solum de haereticis, sed de omni potest intelligi peccatore, qui negligens peccata sua, desperatione tit pejor ; et voluptatibus irretitus, j un- git peccato blasphemiam, ut omnem 317 sensum viventium putet morte finiri, dicens illud Epicuri : < Post mortem nihit est, et mors ipsa nihil esL. »

(Vers. 15, ! G, seq.) < Haec dicit Dommus Deus exercituum : Vade. ingredere ad eum qui habitat ill tabernaculo, ad Sobnam præpositum templi, et dices ei : Quid tu hic;aut quasi quis hic?quia excidisti tibi hir sepulerum ? excidisti in excelso memoriam (Vulg. memoriale), diligenter in petra tabernaculum tibi. Ecce Dominus asportari te faciet sicut asportatur gallus gallinaceus : et quasi amictum sic sublevabit te. Coronans coronabit te tribulatione : quasi pilam mittet te in terram latam et spatiosam : ibi morieris, et ibi crit currus goriæ tuae, ignominia domus Domini tui. Et expel. lam te lie statione tua : et de ministerio tuo deponam te. Et erit in dic illa, vocabo servum meum Eliacim filium Ilelciæ: et induam illum tunica tua, et cingulo tuo confortabo eum : et poLesLatcm tuam dabo in manu ejus, et erit quasi pater habitantium (Vulg. habitantibus ) Jerusalem, et domui Juda. Et dabo clavem domus David super humerum ejus : et aperiet, et nou erit qui claudat; et claudet, et non erit qui ape- nat. Et figam illum paxillum in loco Olleli, et erit in solio 2 domus (Vulg. solium gloriæ domui) panis sui. Et suspendent super eum omnem gloriam cio- mus patris ejus, vasorum diversa genera, omne vas parvulum a vasis craterarum usque ud omne vas musicorum. In die illo dicit Dominus exercituum : Auferetur paxillus qni fisus fuerat in loco Ii leli, et frangetur et cadet : ct peribit quod pependerat in eo, quia Dominus locutus est.» LXX : « nac elicit Dominus Sabaoth : Vade ad pastophorion ad Som- nam qUiPSloreln, et dices ei, Quid tu hic? aut quid tibi est hic? quoniam excidisti tibi sepulcrum, et fecisti tibi in excelso memoriam : et descripsisti tihi in terra tabernaculum ? Ecce Dominus Sabaoth ejiciet, et conteret virum, et auferet stolam et coronam tuam Bloriosanl, et projiciet te in regionem magnam, et absque mensura, et ibi morieris : et ponet currum tuum optimum in ignOnliniatu, et domum principis tui in conculcationem. Et aufereris a dispensatione tua, et de gradu tuo. Et erit in die illa, vocabo puerum meum Eliacim filium Helciæ, et induam ilium stola tua, et coronam tuam dabo ilii rortiler, et dispensationem tuam dabo in manus cjus, et erit quasi pater habitatoribus Jerusalem, 318 et Judae, et dabo gloriam domus David ei, et priucipabitur, et non erit qni contradicat. Et daho clavem domus David super humerum ejus, ct aperiet, et non erit qni claudat 2: et claudet, et non erit qni aperiat. Et constituam eum principem in loco fitleli, et in solium gloriae domus patris ejus, et erit confidens super eum omnis gloriosus in domo patris sui a minimo usque ad maximum. mnevas parvulum a vasis aganoth : ct pendebunt super eum. In die illa hæc dicit Dominus Sabaoth : Movebitur homo qui stabilitus erat in laco fideli : et anferetur, et corruet, et disperibit gloria qnae erut in eo ; quoniam Dominus locutus est. ) Præcipitur Isaiæ prophetæ tit ingrediatur ad cum qni habitat ill tabernaculo, quod Hebraice dicitur SOCHEN ( ), ad Sobnam præpositum templi, sive ut LXX transtulerunt, ταμαίαν, hoc est, quæstorem ct dispensatorem thesau- rorun. domus Dei. Sochen autem vel tabernaculum interpretatur. vel pastophorion, hoc est, thalamus, in quo habitat præpositus templi. Quis est autem alius, qui habitavit in tabernaculo Judæorum, et in durno quondam Dei, nisi Judaicæ legis sermo et ratio,quæ in veteris Instrumenti lectione versata est? Huic itaque traditioni dicitur atque doctrinæ : quid hie agis? Cur tibi vis ædificare domum in occidente littera, et tabernaculum tuum, qnod non hahet fundamentum, in petrae figere firmitate : quod non tam tabernaculum, et domus, quam sepulcrum et memoria appellandum est? Propterea autem tibi dico, quod in excisione sepulcri nun debeas labo- rare, quia transferet Dommus sacerdotium um; sicut transferri solet GEBER ), quod omnes virum interpretati sunt. Hebraeus autem qui nos in veteris Instrumenti lectione erudivI, gallum galli- naceum transtulit. Sicut, inquit, gallus gallinaccus humero portitoris de alio loro transfertur ad alium, sic te Dominus de luco Luo leviter asportabit. Et qui quondam habebas coronam pOnlilicis, et sanctificationem in auri lamina, in qua erat scriptum nomen Dei (Exod. XXVII), coronaberis tribulatione et an- Rustia. Et quomodo si sphæra mittatur in declivi loco atque spatioso, stare non potest, sed in immensum volvitur : sic omnis populus tuus iti orhis terminos dispergetur. 319 Ibique morieris cunt littera tua, et omnis gloria tua, et currus quihu6 inclytus antea ferebaris; et domus Dei splendor verte- tur in ignominiam. Auferet enim te Dominus de statione tua, et de ministerio tuo, hoc est, cæremoniis victimarum, ut impleatur illud quod scribitur ad Hebræos : Translato enim sacerdotio, necesse est ut legis trans/atio fiat (Hebr. VII, 12). Cum antem tu ejectus fucris de ministerio tuo, vocabo puerum meum Eliacim, cui dixi et in alio loco : Magnum tibi est vocari te puerum meum (Isa. XLIX, 6, secundum LXX.) Eliacim interpretatur resurgens Deus, sive Dei resurrectio. Iste igitur resurgens Deus, qui est filius Helciæ, id est, partis Domini, accipiet locum tuum, tuaque induetur stola, et cingula tuo confortabitur, ut quod tu habebas in littera, ille possideat in spiritu, et crit pater habitantium in Jerusalem. hoc est, in visionepacis, quæ interpretatur .Ecclesia, et domni Juda, ubi est fidei vera confessio. Unde ipse ad Apostulus loquitur : Filioli, adhuc modicum vobiscum sum (Jonll. XIII, 33). Et af alium : Fili. dimilluntur libi peccata tua (Matth. IX, 2). Et ad aliam : Filia, fides tun te salvam fecit (Luc. VII, 50). Dabn, inquit, ei clavem domus David, qui aperit, et nemo claudit ; qui claudit et nemo aperit (Apoc. III). Et haec ipsa clavis erit super humerum ejus, hoc est, in passione, juxta illud quodin alio loco scribitur : Cujus principatus super humerum ejus (lsa. IX, 6). Quod enim ille sua passione reseraveril, claudi non poterit; et quod clauserit ill cæremoniis Judæorum, a nullo alio aperietur. Figam cnim illum paxillum in loco fideli, uhi conventus Fidelium est. Unde et credentes in Christo fideles appellantur. Et erit in solium gloriæ domus patris sui, hoc est Ecclesiæ; et suspendent super eum omnem gloriam domus patris ejus. Unde et in Evangelio scribitur : Omnis populus pendebat ex eo (Luc. XIX). Quoti et quidem nun illo tantum tempore factum est, sed usque hodie impletur, ut pendeant ex eo quasi vasa diversa Dui, sapientiaet justitia, et omnia quibus Christus appellatur. Vasorum diversa genera, pro quibus Aquita interpretatus est SASAIM et SEPHOTH quod Symmachus vertit, nepotes atque commistos : ut et Aposto!!, et omnes credentes,hoc est filii filiorum, et commisti cle universis gentibus pendeant super eum. A vasis craterarum, pro quibus Theeodotio AGANOTH posuit, et parvi enim320 et magni in Dominum credituri sunt. Crateras autem puto esse Apostolos plenos vitalibus alluis. De quibus dicitur : Benedicite Deum defontibus lsrael(Psal. LXVII, 27), in qui- Ins crateribus miscuit sapientia vinum suum. Et omne, inquit, vas musicorum, eorum qui omni tem- pure in Dei laudes personant. Quod sequitur, vi. detur sensui nostro esse contrarium, quomodo paxillus iste, qui fixus fuerat in loco fideli, auferatur et frangatur : et cadat et pereat quod pependerat ineo, et hoc liat quia Dominus locutus est. Quod iia solvi potest si legamus illud Evangelii, quod in novissimis diebus refrigescat charitas multorum (Matth. XXIV) ; et ipse Dominus dicat : Putas filius hominis ueniens inveniet fidem super terram (Luc. XVIII, 8) ? Non ergo paxillus frangetur ct caNt "t pcribit, quod impium est dicere ; sed pdxitlas au- feretur de loco fideli, hoc est, de Ecclesia per im- pietalem quotidie suberescentem, et qui super eum ante pependerant fide, postea infidelitate frangentur et cadent et peribunt. Hoc autem fiet in diehus novissimis, quia Dommus locutus esl. Pro paxillo, qui Hebraice dicitur JATHED et ab omnibus similiter effertur, soli LXX supra principem, hic hominem interpretati sunt. Quodque nos celeritate dictandi pene praeteriit, Sobnaa interpretatur convertere nunc, sive conversio. Dicitur ergo all principem Judæorum ut Convertatur de Lege ad Evangelium : et victimam m imaginibus derelictis, lransfe- rat se ad spirituslis sacrificii veritatem.

(Gap. XXIII. — Vers. 4.) c Verbum Tyri. » Quid nobis videretur super onere vel verbo et as- sumptione Tyri juxta Hebræos, supra in libro decem Visionum hbtoricæ explanationis diximus. Nunc omnem contra Tyrum prophetiam secundum άναγωγήν, et editionem LXX breviter percurremus. Tyrus lingua Hebræa SOH dicitur, et in nostrum sermonem transfertur, angustia. Omnis igitur anima viliis occupata, et pravis cogitationibus, sor appellari potest. c Ululate, naves Carlhagillis. quia perierunt, et ultra non venient. De terra Ciliofuln, ducta captiva est. Cui similes jacti sunt habitatores insulae, negotiatores Phœnicis, transfretantes mare in aquis mutUs, semen negotiatorumquasi messium illatarum, negotiatores gentium. » Pro Carthagine in Hebraeo scribitur THARsis 321 quod omnes Similiter transtulerunt. Tharsis autem inlerpretatur contemplatio sive exploratio gaudii. Citii quoque quod Hebraice dicitur CHETIM interpretatur mare congelascens ; et pro Phoenice apud eos S:don legitur. Arguuntur itaque hi quos malarum cogitationum turba circundat, et qui volentes juxta Apostolum divites fieri, incidunt in tentationes et laqueos diaboli, et desideria multa et noxia, quæ detrahunthomines ill profundum(1 Tim. VI). Et dicitur eis quod ululare debeant, scicntes omnes negotiationes mundi hujus esse perituras,et contempla- tionem gaudii atque lælitiæ in luctum lacrymasque vertendam. Mare enim boc ultra non poterit navigari; sed omnia congelascent : et coloniae Tyriorum captivae duceutur in pænas. Nulli euim alii similes sunt qui habitant in insula ista, nisi negotiatoribus, sive translatoribus qui circumferuntur omni vento doctrinæ, et de aliis ad alia vitia transeunt. Habi- tanus auten) in insula, quandiu tentationibus hujus sæculi tundimur : et ex omniparte nostra insula atque navicula maris feritur Ouclibus. Hujus autem insulæ negotiatores de Sidone sunt, quæ interpretatur velzotrix, et in qua habitant plurimi venatores. Uc quibus scriptum est ; Liberabit te de laqueo venantium (Psal. XC, 3). Et in alio loco lætatur sanctis, quod de corum insidiis liberatus sit dicens : Anima "ostra sicul passer erepta cat de laqueo venan- tiron (Psal. CXXIII,7).Omnes autem negotiatores gentiam segetibus comparantur , quæ cito arescunt, sive messibus fluminis quæ cle coelo non habent pluviam, sed de terra : ideoque cum gentibus periturae sunt. Ubi nos legimus, semen negotiatorum, ill Hebræo scriptum est, semen sior, quod subauditur Nili, eo quod aquas turhidas habeat quibus Ægypti segetes irrigantur.

(Vers. 4, 5.) c Erubesce, Sidon, dixit mare; fortitudo autem maris, ait, Non parturivi, neque pepo- ri, neque enutrivi juvenes, ncque exaltavivirgines Cumautem auditum fuerit in Ægypto, apprehendet eos dolor super Tyro. a Sæculi hujus mare, in quo habitant animalia parva cum magnis, et draco quem plasmavit Deus ad illudendumei, videns a venatoribus Christi, qui de omni monte venantur et colle, captos, qui prius a dæmonibus capti fuerant, loquitur ad contrariam fortitudinem versatorum quæ , interpretatur 322 Sidon, et dicit ei ; Erubesct. Sidoll; non enim parturivineqne peperi, nec captos a te nutrivi juvenes, nec elevavivirgines quarum stultitiain Evangelio condemnatur(Matth XXV, Alea enim parturitio. et partus tat nutrimentum, et elevatio virginum ApostolorumChristi parturitione deleta est ; qllorulI. nnus loquebatur : Filioli mei; quo, iterumparturio, donec Christusormetur ill robis (Galat. IV, 19). Et : Lac vobis, potumdedi, non escam (l Cor. III, 2). Et rursum : Volo autem vos omnes virginem castam exhibereChristo(II Cor. XI, 3). Cum hoc Ællyptus audierit, quæ Hebraice tli- citurMESRAM , quod interpretatur, έϰθλί- id cst, tribulans, et coarctans, etiam ipsa terrebitur, se quoqueintelligenseadem qnae Tyrus passa est, case passuram. Quod cum ad omnia vilia referatur, potestet in hæreseon diversitatesentiri, quando alia capta haeresi, alia pertremiscitet in alterius confusione, alter se capiendumesse sentit Quomodo autemde Sodomis dicitur : Quoniamsi facta fuissent ligna in ris quœjaCta suntin Capharnaum, mansissent usque hodie; et infertur : Verum tamen Sodomia tolerabilius erit in die judicii uam tobis : sic de Tyro et Sidone discimus Salvatore dicente : VerumtatemTyro, etSidon levius eritin die judicii quam civiati illi (MattXI, 21seqq. Unde et Chananæa quæ ad precationem Christi, filiam, id est , animan suam gravissimo dæ monivexari illLelligehal, exissedicitur de finibu Tyri et Sidonis. Neque enin poterat aliter occurrere Salvatori, nisi Tyri et Sidonis terminos reliquisset.

(Yers. 6, 7.) c lIe Carthaginem : IJlufale, qni ha- hitalis ill insula hac Nonne hæc est contumelia vestra a principio antequam tradereturdeducent cnm pedes ejus longe ad peregrinandum. » Quod sequitur : Deducent eam pedes ejus longead peregrinan dum, de Hebraico additum est, et asterisco, id est, stellis illuntinanubus praenotatur. Tyrii qui habitatis in angustia et in insula comluoralnini, qui ex omni parte expositi estis tentationum fluctibus, re- cedi e de ea, et ite ad Carthagnem, id est, Tharsis, atque ad verum gaudium festinate, lugentes antiqua peccata, et veteren) contumeliam, quam aut ipsi aliis inCercbatis. aut patiebamini ab illis. Hoc autem ideo præcipio, quia Tyrum urbem vestram ele suis sedibus et proposito cernitis ad terminos alios mi- graturam, 323 quando veteri errore deposito, Evangelio Salvatoris colla submiseruntut qni prius habitabantill angustia,recedantlongius et advenæ sint atque Incolæ doctriuæ Donnini Salvatoris.

(Vers.8, 9.) < Quis cogitavit haec super Tyrum? Nunquid minor est, aut non praevalet ? Negotiato res ejus principes Chanaan, inclyti terræ Dominus Sabaothcogitavit dissolvere omnem contumeliam gloriantium, et dehonestare omne quod inclytUm est superterram V erbu lit Channaamde Theode- tionis editione additumest. pro QUo Aquilanegotiolorestranstulit. Interrogatergo Spiritus sanctus, ino interrogationeconfirmat, quod Dominus hæc adversumTyri principes cogitarit, quorum omnis industria est negotiationibuS opes quærere. Et quomodoin Evangelio legimus institoresmar- garitarum(Math XIII), qui omnibus venthis unam cupiunt emeremargaritam et utique appellandi Sunt inclivtinegotiatoresnon terræ, sedcœli:sic econtra negotiatoiresTyri, hoc est, tribulationis et angustiœ, appellandisunt inclytiterræ quia quid- quid agunt, terram respicit i et principesChanaan, qnod interpretaturfluctuantesatquecommoliNon enimstatuunt suprapetram pedes suos lice potest de eis diri : Petra refugiumherinaciis(Paal. XXXIX3; CIII, 18), sive leporibu, ; sed illud potius quodjustus pene passus est, sustinent: M ei autem pene mori suntpedes : pene effusi suntgressus mei (Psal LXXII, 2). Dominusergo exercituumhoc consiliumcogi- tavit. ut dissolveretpessimanegotiatorum vincula, imo compactam injuriamdissiparetper quam cuncti qui Tyro subditi sunt superbiunt. Quodque intulit, et dehonestareomne quod gloriosumest an- per terram, non Dominusdehonestamenti auctor est, sed quod per se ignominiae patet, ostendit esse igllolniniosulu. Quod quidemet de sacerdolihus in Levitico legimus : Contaminationecontaminaviteum (Levit. XXI). haud dubium quin sacerdos : non quo contaminationis auctor sit, sed quo ostendat eunt contaminatumqui prius mundus plurimisvideba- tur.

(Vers. 10, 11.) c Operare terram tuam ; etenim naves nequaquam veniunt de Carthagine, et manus tua nequaquam prævalet, quae in mari provocat reges. Muttum a caeteris interpretibus, et ah ipso Hebraico in hoc locoLXX discordat editio, sed propositumprosequamurSupra dixerat : IteCarthaginemululategui habitatis 324 in insula. Nunc contrariumloquiturqnia naves cle Cartha... gine ultra non veniunt, operare terram tuam. Pro. fuit enimTyro naves interire peregrinas, ut cogatur operari terram suanl. De qua in Proverbiis dicitur : Qui operatur terram suam, Saturabititurpani- bus (Prov. xi, 13) , ut neqmquam de incerta fluctuum naufragorumquediscriminesed oneris sui vivat frugibus. De quibus in Psalmisad justum canitur : Labore. manuun. luarun. manducabis(rial, CXXVII, 2). Scriptum eat in Osee, meretricis vias septas esse a Domino spinis ne sequi possit amatores suos, ut hac necessitate compulsa, reverte. retur ad virunt suum prislinum. Quod et ill sæculi rebus frequenter animadvertimusmultos qui per prospera et abundantiam omniumrerumDominum sentire non poterant, intelligere per inopiam, et converti ad opera justitiæPostquammanus eorum non prævaluerit felicitate hujus sæculi perfrui, quæ prius M mari provocabat reges, sive juxta Symmachum conturbabat; quorum cor in mann Dei est. Atque utinam et nos maris hujus negotiatione cuntempla, operemur terram nustraln, et nequaquam exspectemus naves Carthaginis, sive naves Tyri, quae Carthaginem ire consueverant, ne subjiciamur potestati draconis, qui dominatur in mari ! Sed stabilem gradum figamus in terram, imo ad. coelestia festinantes, operemur terram nostram, ut hic seminantes, ibi metamus. Manus quoque nostra, quae prius ill mundi negotiis, ver. sabatur, et pro potentia ac felicitate etiam reges, id est, sanctos de statu dno poterat conuuovere, fiat imbecilla in rebus maris, ut fortis sit in opere terræsuæ.

(Vers. 12.) < Dominus Sabaoth praecepit de Chanaan perdere robur ejus, ct dicent: nequaquam adjicietis injuriam faccre et iniquitatem virgini filiæ S donis. » Tyrum et Sidonem esse in terra Chanaan, et supra ostendimus, Evangelii testimonium proponentes, in quo tegitur, Chananæam mulierem sive Syrophœnissam exisse de finibus Tyri et Sidonis, et occurrisse Domino Salvatori. Omnis autem anima quæ ill saecUli fluectibus posita est, et circumfertur omni vento doctrinæ, Chanaan appellanda est, quæ interpretatur quasi fluctuatio, sive commotio. Unde, et ad senem adulterum dicitur : Semen Chanaan et nun juda, species decepit te (Dan. XIII}. rodest igitur Tyro 325 et ejus angustiis I robur perire Chananæum, III dicatur habitatoribus ejus quod ultra nun valeant injurias facere, et opprimere per iniquitatem virgincm tiliam Sillonis. Quicunque a diabolo capitur in diversorum perturbatione vitiorum, et traditur in coutumelias ignominiæ, ut polluat corpus votuptatibus, et turpitudine, iste filius vel filia est Sidonis : et buc sciendum quod Sabaoth in Hebraico laon habetur, et econtrario virgo de Hebraico addita siL

(Vers. 13.) c Si ieris in CiLips, neque ibi erit requies tibi; et si ad terram Chaldæorum, cl ipsa vastata est ab Assyriis. Fundavit cam Siim, statuerunt propugnacula ejus, suscitaverunt tuirem ejus: paries ejus cecidit. »Quodque seqnitur de Theodotionis editione, sub asterisci additum est : Fundavit enni Siim, statuerunt propugnacula ejus : suscitaverunt turrem ejus: et absque asteriscis jungitur : paries ejus cecidit. Citii interpretantur playa consummata sive perfecta: Chaldæi in hoc Joe 0, quasi ubera :Assyrii, arguentes. Siim etymologiam nec uos potuimus invenire, et cæteri interpretes ipso quo apud Hebræos scribitur nomine transtulerunt. Dicitur ergo ad Tyrum, quod licet ad Citios ire cOnleudat, et angustiarum suarum plagam vitare, perfectam euam ibi requiem invenire non valeat. Rursumque si cupiat ire .ad Chaldæos, et ubertate eorum ac rerum Omnium abundantia perfrui, cHam illus inveniat desolatos, arguentibus Assyriis corum sterilitatem, juxta quod et Apostolus tradidit peccatorcs Satanæ (7 Tim. 1), iit discant non blasphemare : qui traduntur in interitum carnis, ut spiritus salvus HaL. Chaldæorum amem Siim fundamenta jecerunt, quos intelligo dæmones pessimos, qni et propugnacula et turres superbissimas urbis Chaldææ contra scientiam Domini suscitaverunt. Sed omnis eorum ædificatio in ruinas concidit; sequitur enin, paries ejus (cecidit. Nisi enim Dominus ædificaverit domum, in vanum laboraverunt qui ædificant eam (Psal. CXXVl, 1). Sæpe videmus in sæculo quosdam de alio proposito transire ad aliud. Verbi gratia, ut qui militiam male experti'sunt, transeant ad negotiationem. Rursumque causidicos bellatorum arma corripere. Mutant industriam, ut mutent in- felicitatem; et nihilominus dispensatione Det his qucs salvare dignatur, omnia nitentibus evenire contraria : ut per inopiam ac miserias co- gantur non in se, sed in Creatore suo habere fiduciam.

(Yers. 14.) c Ululate, naves Carthaginis: quoniam periit fortitudo vestra. » Naves Carthaginis, id est, Tharsis, jubentur ululare : nequaquam enim, IIi supra, pericrulIl, sive non venient; sed periit fur- titudo earum. Tharsis enim secundum aliam interpretationem in linguam nostram vertitur consummatio sex, sive lætitiæ. In sex autem diebus mundum istum factum legimus, qui juxta traditiones eccle- siasticas pustea consummabitur. Omnia ergo bona sæculi hujus, el universus nortalium labor, incerto navium cursui comparatur, quod cito peritura sint, et cuncta navigantium fortitudo solvalnr. Unde et ill Salomone scripLUn) est : Civitates firmas aacendi. sapiens: et destruxit munitiones earum (ProD. xv, 22). Quidquid enim hæreticorum et sapientiæ saecularis, contrariorumque dogmatum ane compo- nilur, vir ecclesiasticus destruit, et suis docet pedi- hus esse subjectum.

(Vets. 15 et seqq.) I Et erit in die illa, derelinquetur Tyrus septuaginta annis, sicut tempus regis umus ; sicut tempus hominis. Et post septuaginta annos erit Tyrus quasi canticum meretricis. Sume citharam, vagare, civitas meretrix, oblivioni tradita. Bene cithariza, plurimum canta, ut sit tui memoria. Post septuaginta auteur annos, visitationem faciet Deus Tyri: et iterum restituetur in antiquum; eritque negotiatio ejus amnibus regnis orbis terra- run) super faciem terræ. Et erit negotiatio ejus, et merces sancta Domino; sect non ipsis congregabitur, sed his qui habitant coram Domino. Omnis negotiatio ejus comedere et bibere et impteri in collationem, memoriale coram Domino, » Hoc qnod dicitur : Memoriale coram Domino : et super faciem terræ, et sicut tempus hominus, in Hebraico non habetur, sed in Græco additum est. Septuaginta antem annis Tyrus quondam coangustata dimittitur, ut expleto solitudinis tempore, carmen quondam meretricium vertat in laudes Dei, assumesque citharam omnes chordas habeat concinentes : ut postquam bene concinuerit ct multa cantavcril, fial cius apud Deum memoria, quae propter fornicationem oblivioni tradita erat : et restituatur in pristinum statum, habeatque divitias 327 regnorum totius orbis, et mercedes laboris illus nequaquam Tyriis congregentur; sed his qui habitant in conspectu Domini, comedantque et bibant, et impleantur omnibus bonis quæ in convivii lætitiam cunctorum fuerint labore collata. Sidonem ac Tyrum sermo divinus ad pœnitentiam cohortatur, et labores ejus atque mercedes Domino sanctificandas esse promittit. Quis non peccaturum spem salutis habeat, si tamen bene cecinerit, et universæ chordæ virtutum, quae quondam fuerant relaxatæ, in 'audes Domini componantur ? Legimus in quadragesimo quarto Psalmo, qui specialiter ad conjunctionem sponsi et sponsae, id est, ad Deum Salvatorem et Ecclesiæ pertinet sacramenta, dici inter cætera : F'ilice Tyri in muneribus, faciem tuam precabuntur divites plebis (PIal. XLIV, 13). Et ipse rursun. sponsus ad sponsam Tyriam loquitur : Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam ; et obliviscere populi tui, et domum patria tui, quia concupiscet rex decorem tuum (Ibid. i I, lj). Uude et in descriptione pulchritudinis ejus infertur : Astitit regina a dextris tuis, ill vestitu deaurato, circumdata varietate (Ibid., 10). Et iterulo: Omnis gloria filiæ regia intrinnecus (Ibid., 14). Si autem concupivit rex pulchritudinem Tyriæ pœni- tentis. et variarum habentis ornamenta virtutum, quanto magis merces ejus et negotiatio, non in Tyro permanentium, sed eorum erit qui habitant in con- spectu Domini ! Qui postquam egerint pœnitentiam, audient a Domino Satvatore : 328 Comedite, amici mei, et bibite, et inebriamini, charissimi (Canl. v, ł). QuiJ sit autem comedere et bibere, et satu- rari omnium collatione virtutum, fidelis lector intelligit. Septuaginta annis desolatum fuisse telu- plUtll, et Jeremias (cop, XXII) et Daniel (cap. IX) et Zacharias (cap. VII) docent. Et in Ezechiele (cap. XVI) de Sodoma legimus, quod restituatur iii ami- quuln, et de Ægypto, quod post desolationem terræ Ægypti et ariditatem septem nummum, veterem recipiat ubertatem. Septenarius autem et septuagesimus numerus, qui vel de singulis diebus, vet de septem conficitur decadibus, perfectam significat et coasummatam pœnitentiam : ut juste Tyrus, expleto pœnitentiæ tempore, in antiquum redeat statum. De hac arbitror meretrice et illud in Pro verbtis Salomonis mystico sermone signari : Ne attendas pessimam mulierem ; mel enim distillat de labiis mulieris meretricis, quæ ad Greve impinguat fauces tuas, et postea amarius felle reperie. (Prov. v, 2-4). Per fenestram enim domus suae in plates prospicit : quia lata est et spatiosa via quæ dum ad mortem (M allh. VII), et quemcunque insipientem viderit juvenem, sapientes quippe tentare non audet, et transire juxta angulos, qui rectam lineam perdiderunt : łoquitur ei in tenebris et in caligine, et sub specie voluptatum quasi victimam dnm ad mortem. Hæc si conversa fuerit, et bene cecinerit, et perfectæ pœnitentiæ annorum tempus imple- vert!, comedet et bibet, et saturabitur. Audiat Novatianus, et taccat.