Commentary on Isaiah

LIBER QUARTUS.

135 Inæquales diclamuslibros \ et pro diversitate visionum ac sensuum, alius contrahitur, alius extenditur. Itaque finito tertio volumine, transimus ad quartum, qui tertia rnensura versuum priore minor est, præsertim cum quintus, quem huic libro subjecimus, historicae explanationis sit, etpene duplicem numerum babeat. Dum enim nolumus conjuncta 2 dividere, et olim interpretata transire, quasi inter duas maris Pontici συμπληγάδας naviculam nostram direximus, quae flante Spiritu sancto, et Domino Salvatore cursum dirigente nostrum, elabitur in pelagus, dicente te, virgo Christi Eustochium : A quatuor ventis cæli veni, spiritus, et mortua ossa vivifica (Ezech. XXXVII, 9) : ut quae jacebant in terræ pulvere, spirante Domino, suscitentur.

Cap. IX. — ( Vers. 8 seqq.) « Verbum misit Dominus in Jacob, et cecidit in Israel. Et sciet populus omnis Ephraim et babitanles Samariain, in superbia et magnitudine cordis, dicentes : Lateres ceciderunt, sed quadris lapidibus ædificabimus : sycomoros succiderunt, sed cedros immutabimus. Et elevabit Dominus hostes Rasin super eum, et inimicos cjus in tumultum vertet, Syriam ab Oriente, et Pbilistbihn ab Occidente, et devorabunt Israel toto ore. In omnibus his non est aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta , et populus non est reversus ad percutientem se, ei Dominum exercituum non inquisierunt. » Legimus supra (1 V Reg. xvi) ' quod in dicbus Achaz filii Joathan, filii Oziae regis Juda, ascenderit Rasin rex Syriae, et Phacee lilius Romeliæ rex Israel in Jerusalem, ut expugnarent eam. Et (Isa. VII) quod missus sit Isaias propheta in occursum Achaz cum Jasub filio suo, ut ei diceret, ne timeret, et cor illius ne formidaret a dUI- bus caudis titionum fumigantium, co quod in Ipsis esset Syriae et Israel imperium finiendum. Quo nou credente propter rei magnitudinem et praesens periculum, jubetur ut sibi postulet signum. Et quia idololatra erat, hoc quoque facere noluit : propterea Dominus nequaquam ipsi regi, sed domui David dat signum filii sui de Viramne nas iiuri, ad cujus invocationem sint imminenti peciculo liberandi, et caetera quae usque ad praesentem locum interpretat! sumus. Multis ergo mysteriis in medio positis, nunc revertitur ad id quod coeperat, et eversionem Rasin 136 et Ephraim, hoc est, Syriae et Samariæ vaticinatur : Verbum, inquiens, misit Dominus in Jacob, et cecidit in Israel. Apud Hebraeos DABAR , quod per tres litteras scribitur consonantes DALETH BETH et RES, pro locorum qualitate, si legatur DABAR, verbum signiticat, DEBER, mortem. ei pestilentiam.Quam ob causam plerique sermonis ambiguitate decepti, non verbum dicunt missum esse, sed mortem. Misit crgo Dominus verbum in Jacob, et cecidit in Israel. Regnare voluit Judam, ut Jacob propbetat in Genesi ( cap. XLIX) : et Israel, boc est, decem tribus sibi imperium vindicarunt, de quibus dicium est : Ipsi regnaverunt, et non per me (Osee, VIII, 4). Imperii ergo dignitas, quan in unctione Samueiis post abjectum Saul cœperat in David, missa in Jacob, boc est, in duodecim tr ilus, quæ Jacob olim vocabantur, cecitlit in Israel : non ut LXX transtuleruiil, venit : cecidit enim in impiis : quod statutum ad sanctos directum erat. Sciet igitur populus Ephrain et habitantes Samariam, qui propter multitudinem eriguntur in superbiam, ct dicunt: Parvum est regnum Judæ, et nostri comparatione vilissimum. Itaque illis ruentibus quasi lateribus, nos quadro lapide aedificemus nobis domnum. Illorum sycomoris quae ligna sunt vilia, hostili incursione succisis, non impedit n nostrum cedris exstruemus , quae imputrubiles sunt, ut regnum significent sempiternum. Sciat ergo populus 137 omnis Ephraim et habitantes Samariam, quod Syrus qui nunc ei auxilio est, in hostem transeat. Vel certe contra ipsum Syrum, subita abversariorum bella consurgant, et omnes vertantur in tumultum : ita ut contra Israel Syria ab Oriente, ct Philisthiim, boc est, Palæstini ab Occidente moveantur ; et simuldevorent israelem. Cumque hæc fecerint, nihilominus manus mea eiecta, sive excelsa est super Israel, et eos ferire non cessat. Caesique a leo non revertentur ad percuLientem se, nec Dominum quærent exercituum, vitulos auroos adorantes pro Deo. Juxta anagogen hunc locum nosiri ita edisserunt : Misit Deus Filium suum ad Jacob, hoc est, ad Judæos : et venit ad Israel, hoc est, ad gentium populum, quos et Apostolus appellari dicit Israel (Rom. IX). Alii vero ita : Verbum suum misit Dominus ad Ecclesiam, quæ priorem populum supplantavit, et cecidit in Israel, boc est, in haereticos, qui Deum videre se jactant. Sciant itaque principes eorum, et omnes , qui habitant in Samaria, hoc est, qui Dei legem custodire se dicunt, et in ubertate esse virtutum, ct fructus afferre justitiae (hoc enim interpretatur Ephraim), qui in superbia cordis sui despiciunt Ecclesiam, et simplicitatem ejus arbitrantes imperitiam, dicunt : pro lateribus illius, quadris lapidibus atque fortissimis aedificabimus Ecclesias nostras, et pro infructuosis arboribus citoque peiituris, cedros sublimissimas exstrue- Utus, quas conteret Dominus, et quas juslus sub persona impii vidisse se narrat, et non inventum locum earum (Psal. XXXVI). Dicit ergo Dominus, quod Rasin, qui interpretatur sapientia sæcularis, cujus Epbraim utebatur auxilio, vertatur contra eum et omnes inimici ejus 1 adversum illum dimicent, ei tam ab Oriente, quam ab Occidente expugnetur, et devoraturi sint israelem toto ore. Pro quibus interpretati sunt LXX. ; Et aedificemus nobia turrim : et allidet Deus qui consurgunt conira montem Sion, et inimicos illius dissipabit. Cupiunt enim et in similitudinem Templi Dei, ædificare sibi templum in Samaria; sed quamvis moverint pedes ab Oriente, et dixerint : Venite, ædificemus turrim, et faciamus nobis nomen antequam dispergamur (Gen. xi, 4) : 138 Domino impugnante solvetur, et dissipabitur consensus eorum 2, et linguæ eorum contra se invicem dividentur, ne consentientes pejores fiant, sed a se invicem destruantur. Cumque ita percussi sint, et ab hostibus devorati, tamen nou revertentur ad Dominum : sed adhuc manus illius ad percutiendum parata est, juxta iliud quod legimus in Jerelnia : Sine causa percussi filios vestros : disciplinam non recepistis (Jerem. II. 50;.

(Vers. 14 seqq.) < Et disperdet Dominus ab Israel caput et caudam incurvantem et depravantem in die una. Longaevus et honorabilis, ipse est caput; et propheta docens mendacium,ipse est cauda. Et erunt qui beatum dicunt populum istum, seducentes, et qui beati dicuntur, praecipilali. Propter hoc super adolescentulis ejus non laetabitur Dominus, et pupillorum illius et viduarum non miserebitur, quia omnis hypocrita est et nequam, ei universum os locutum est stultitiam. In omnibus his non est aversus furor ejus , sed adhuc manus ejus extenta. Succensa est enim quasi ignis impietas : veprem ct spinam vorabit, et succendetur in densitate saltus, et convolvetur in superbia fumi. In ira Domini exerciluum contremuit terra, et erit populus quasi esca ignis. Virfratri suo non parcet, et declinabit ad dextram, et esuriet, et comedet ad sinistram, et non saturabitur unusquisque carnem brachii sui vorabit. Manasses Ephraim, et Ephraim Manassen, simul ipsi contra Judam. In omnibus his non cst aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta. > Non solum Dominus hostes Rasin elevabit contra eum et inimicos ejus vertet in tumultum, Syriam at: Oriente, et Philisthiim ab Occidente, ut devoreut Israel toto ore : sed quia non est reversus ad percutientem se, nec requisivit Dominum exercituum, extendet manum ad percutiendum, ut disperdat de Israel caput, et caudam incurvantem et depravantem, eum videlicet, qni recta pervertit (Jerena. II). Qui sit autem caput, ipse interpretatus est, longævus et honorabilis. Et qui sit cauda, Propheta, inquit, qni docet mendacium, id est, pseudopropheta. Dixit de principibus, nunc optimatibus jungit et populum, quod et magistri et discipuli, ei eruditi, et vulgus indoctum 139 pariter pareant. Qui euim beatum dicebint populum, scductores suut ; et qni beati appellabantur, non propter virtutem, sed propter munera, piæcipiinbuntur in mortem. Unde et supra legimus: Populus meus, qui beatum te dicunt, seducunt te, et semitas pedum tuorum supplantant (Isa. III, 12). In tali populo nullius persona- miserebitur Deus: non pupilii, non viduæ, quia omnis hypicrita est, aliud siinulans, et aliud agens : promittens castitatem, et vivens. luxuriose : præferens paupertatem, et replens mar- ' supium. Unde jungit, et dicit : Et universum os locutum est stultitiam. Propter hæc omnia Dominus non cessat irasci, sed adhuc ad percuLicndum elevat manum. Et quia isia fecerunt, sucrendelur quasi ignis impietas, ut non cultum agrum, sed vepres et spinas devoret, nee frugiferas arhores, sed infructuosum saltum, in quo habitant bestiæ, rapiens 1 flamma consumal. Quam ob rem dicitur quod densitas saltus igne supposito, fumi superbia et altitudine convolvatur. Omne enim quod excelsum est, et in sublime consurgens, superbum appellari potest. Pro quo nescio quid volentes LXX transtulerunt et devorabit in circuitu collium omnia. Unde et ad iram Domini terra contremuit, et populus inis factus est pa- bulum, quia tanta fuit in eo crudelitas, ut ne charissimo quidem germanitatis nomini parceret, sed dextram deserens atque contemnens, saturaremur in his quæ sinistra erant : dum voluptatum, et maloruui patitur famem, et semper cupit malis pcjora sociare. Ipsi quoque Manasses, et Ephraim, qui de uno nati sunt utero, et de eodem parente generali, in tantam rabiem proruperunt, ut hostili odio inter se dissiderent. Legamus Regum et I'a. ralipomenon volumina, et inveniemus Samariæ inter se bella civilia, dum alii pro aliis regibus dimicant, et quomodo suis regibus interfectis, in Judae expugnationem concordem. Secundum Iropologiam, auferet Dominus caput et caudam, majurem pariter ac minorem. Caudam appellans, non homines, sed jumenta, hæreticos esse demonstrat, quae boc membro utuntur ad stercora protegenda, et ad arcenda parva animalia. Et post caput, 140 et caudaln incurvantem jungit et depravantem, quod legis præcepta subvertant, et rectam depravent viam. Longævum quoque, quia caput est I et pseudoprophetam qui in cauda ponitur, disperdet, et magistros pariter, et discipulos; alios qui propter munera laudant peccatores : alios qui landati sua mala non sentiunt, nec agunt pœnitentiam. Propter hoc in juvenibus eorum non laetabitur Dominus : Vœ eniM civitalti cujus rex adolelcens (Ecc/e. x, 16) ! Et qui Deum Patrem, vel Dominum verum perdiderunt, non impetrabunt misericordiam. Omnis enim hæreticus hypocrita est, aliud agens, et aliud simulans, ct quidquid loquilur, licet videatur esse sapicutia, tamen stultitia est. Propter hæc extendit manum suam ad puniendum, et omnes impictates eorum, quasi spinas vorax flamma consumet. Et verba absque virtutibus, quas infructuoso saltui comparantur, involventur fumi superbia. Ad eorum poenam contrzmiscet omnis humus, et decepti populi aeternis tradentur ardoribus, qui turpis lucri gratia, ne suis quidem parcunt, sed certatim de deceptis populis prædas agunt, relinquentes bona, et in pcs- simis immorantes. Cumque semper sinistra inveniant, tamen suis nunquam saLiantur erroribus, voranles carnem brachii sui, et adversum Ecclesiam pari studio dimicantes. Propter luxuriam, et voluptates, et lucra de populis inter se habent discordiam, ut de una hæeresi duae fiant, et rursum, ipsae dividantur in partes, ut proprios abducant greges et devorent domos viduarum, et mulierum peccatricuin, semper discentium, et nunquam ad scientiam veritatis pervenientium(II Tim. 111). In omnibus his noM avertetur furor Domini consumens vitia, atque subvertens; sed quanto illi proficiunt ad peccandum, tanto iste amplius manum suam extendit ad pcenas.

(Cap. X. — i seqq.) — « Væ qui condunt leges iniquas, et scribentes injustitiam scripserunt, ut opprimerent in judicio pauperes, et vim facerent causae humilium populi mei ; ut essent viduæ præda eorum, et pupillos diriperent. Quid facietis in die visitationis, et calamitatis de longe venientis ? ad cujus confugietis auxilium ? et ubi derelinquetis 141 riamvestram, ne incurvemini sub vinculo, ei cum interfectis cadatis? Super ommibus his non est aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta. » Hac plerique adhuc contra decem tribus dici arbitrantur, quae habitabant in Samaria, quod ad priora scelera etiam ista sociarint [Al. resociarentj. Nobis autem videtur contra judices tribus Judæ, et Jerusalem, Scribas videlicet et δευτερωτς, sermo propheticus couclamarte, quod adversum legem Dei iniquas scripserint leges, et traditionibus suis subverterint judicii veritatem. Deo enim dicente : Honora patrem tuum, et matrem (Exod. XX, 12): illi e contrario monuerunt filios parentibus dicere : Donum quodcunque est ex ine, tibi proderit, ne honorent [Al. honorarent] patrem, et matrem (:Matth. xv, 5, 6 ; Marc. VII, II, 12), et cætera his similia. Propterea autem scripserunt leges pessilnas, ut opprimerent pauperes et humiles populi, ut praedas agerent de viduis, et pupillos diriperent. Qui interrogantur quid facturi sint, cum vel captivitatis, vei judicii dies advenerit, et calainitatis de longe venientis, quæ multo tempore aut praedicta est. Ad cujus, inquit, fugietis auxilium, cum offenderitis Deum, qui verus auxiliator est, et ubi derelinquetis gloriam vestram? Non enim proderunt divitiœ in die furoris (l'rov. xi, 4), ne vinctos in hostilem terrain ducat Assyrius, ne corruatis in prælio. Et ad extremum sicut in superioribus contra Samariam crei ro dixerat : In omnibus his non est aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta, etiam contra Judain loquitur, quod non sit linis mali [Al. malitiæ] eorum extrema captivitas, sed etiam in hostili terra Domini eus gladius pcrsequatur. Juxta anagogen, oainis hæreticus scribit iniquitaicm, ut pauperes et humiles populi decipiat, viduas et pupillos diripiat. Qui enim dives est, de quo legimus. Redemptio animœ viri propriæ diritiœ (Prov,XIII, 8), uon subiici comminationem 1, non cito ab l is capitur. Pauper autem, et qui humilis est ct parvus in populis, cito ab eis scandalizatur. Vidua quoque, quæ virum perdidorit Deum, et pupillus qui patrem antiserii Creatorem, de quo scriptum est : Deum, qui te genuit, dereliquisti, et oblitus es Dei nutriioris tui (Deut. XXXII, 18), facile supplantantur. Quid igitur facient in dic judicii, cum tantos deceperint, 142 ei calamitatis de longe venientis ? S cut enim ad justum vecum dicitur, Prope est v rium nvre tuo, et in corde luo (Rom. x, 8); ci ill alio loco : Reguum Dei intra vos cs; (Luc. XVII, 21); sic hære ticorum calamitas de longe veniet, multo eis tempore præparata.Ad quen confagient, cum fictum habeant Deum ? Cul tradent gloriam suam, cum simulata sint omnia ? Nec polerunt evadere vinulum, quo plurimos ligaverunt. Unde tL in visione vallis Sion, quæ Dei alliludiue derelic ta, et hæretica humilitate decepta est, dicitur de magistris fatsi nominis scientiæ ; Omnies principes tui fugerunt, et qui cupti sunt, dure ligati sunt (Isa. XXII, 3) : quodque eum singulis interfectis cadant, et in aliorum nece ipsi percaut, cL cum multa pat antur, diesque visitationis advenerit, non sit finis eorum interitus : sed semper sibi impendentem manum Domini pertrem scant. Hucusque contra decem et duas tribus, id est, contra Samariam, cJerusalem, Dei comminatio est, quæ regnante adhuc A>li.a, cœput in populo ; de quibus ducet semis tribus sub eo captæ suut, et reliquæ sub Ezechia, qui Achaz succeasit in reguum (IV Reg. xvi, xvii). Setuens prophetia contra Assyrios scribitur.

(Veras 5 seqq.) t Væ Assur, virga furoris mei, ct baculus ipse est, in manu eorum indignatio mea. Ad gendem fallacem mittam eum, et contra populum furoris mei mandabo illi, ut auferat spolia, et diripiat prædam, et ponat ilium in conculcationem quasi lutum platearum. Ipse autem non sic arbitratus est, et cor ejus non ita æstimavit, sed ad conterendum crit cor ejus ei ad internecionem gentium plurimarum. Dicit enim, nuuquid non prirncipes mei simul reges sunt ? Numquid non ut Charcamis, sic Chalanno [Al. Chalan et Arphad ], et ut, Arphad, sic Emath ? numquid non ut Damascus sic Samaria? Quomodo invenit manus mea regna idoli, sic et simulacra coi um de Jerusalem, et de Samaria. Numquid non sicut feci Samariæ, et idolis ejus, sic faciam Jerusalem, cL simula. ris ejus ? » Ponamus in hoc luco 9 transtationem LXX, qui ab Hebraico discordai in plurimis. LXX ; i Væ Assyriis : virga furoris mei ipse eSt tU manibus eorum, iram meam in sentent iniquam mittam, et papulo meo præcipiam, ut faciat spolia, et 14J prædam, et conculcet civitales, et ponat eas in putvectem : ipse autem non sic cogitavit, et non ita arbitratus cst; sed ut. conterat, mens ejus, et disperdat gentes plurimas. Quod si dixerint ei : Tu solus es princeps, respondebit : Non tuli regionem quæ est supra Babylonem, et Chalane, ubi turris ædificata est. Tuli autem Arabiam, et Damascum, et Samariam : sicut has tuli, sic omnia regna capiam. Ululate sculptilia in Jerusalem, et Samaria; sictil enin. feci Samariæ, et idolis ejus, sic faciam Jerusalem et simulacris illius. i Primum sciendum est quod in Hebraico non habet Chalane, sed CHALANNO ( ). Ultima enim nominis hujus litter non est ion, ut ilii putaverunt, sed VAU, quæ litteræ sola inter se distant magnitudiue. Turris autem ædifi ata cst iu campo Senuaar, in <tno erant Arec [Al. Arce], Acad. et Chalanne, et Babylon, quæ ex confusione linguarum nomen accepit (Gen. xi). Arabia autem non habetur in Hebræo, sed Emath, quam Syri usque hodie Epiphaniam vocant. Ululate quoque sculptilia in Jerusalem, do suo addiderunt. Quodque supra scriptum e i : Si dixerint ei, tu solus es princeps, respondebit, non tuli regionem itiam, et illam, sed tuli Arabiam, ei Dumuscum, et Sumariam. hunc suggerit sensum : Cuæ, inquit, dixerint Assyr » qui capti sun!, Tu princeps es omnium, ille adhuc infirmum se esse senlicns, respondebit [Al respon dit] : Quomodo me vocatis principem, cum tantum Arabiam, ct Damascum, et Samariam ceperim, et longe positas nationes trans Babylonem, necdum meæ subdiderim potestati ? Quo modo autem Ara biam ccji, Damascum, et Samariam, sic omnia mihi regna substernam. Transeamus at! Hebraicum, et quid nobis videatur, breviter annolennus. Var Assyrio, hi est, Seunacherib, quia ipsc est virga, CL baculus furoris mici, in manu enim ejus indiguatio mea, et per illum percutiam gentem fal lacissimam, quæ iuter me seMper et idola claudicavii, quai præcepta mca se facturam esse mentita est, et contra populum furoris me! ipsi præcipiam. ut spoliet eum atque praedetur, et redigat in pu!- verem, ei conculcet quasi lutum platearum, id cs t. ut perentiat eum, et non interficiat, ut vuluret, et non animam auferat. Ipse autem modum iracum- diae mcæ esressus est, et non solum contra Israel, ad quem directus fUt'fal, sed in gentes |luriam debacchatus est, 144 ut omnia per circuitum re gna contereret, et usque ad internecionem gentiut plurimarum illius mucro sæviret. Erectus enim superbiam, hæc ausus est dicere : Duces mei alia rum gentium reges sunt, et mihi suhjecti, cuncti nationibus imperabunt. Quomodo cepi Charcamis, sic cepi ei Chalanno ; quomodo Arpha I, sic obtinut et Emath; quomodo Damascum, sic mihi subjeci et Samariam. Qnomolo cætera regna, quæ idolerum cultui serviebant, meis subjeci pedibus, sic et Jerusalem, et Samariam, in qua cadem idoli sunt, meæ subjiciam polestati. Qno modo copi Smia i un cum idolis suis, sic et Jerusalem capiam, quia cosdem veneratur (ieos. Pro Chareamis autem LXX . addentes dc suo, regionem trans Babylonem inter- 4 prelati sunt , et Chalane, ubi ædificata est turris, Arphad penitns relinquentes. Possumus autem juxta translationem corum, et tropologiæ, dummodo pia sit. libertatem, ex eo qnod nit, et popuo meo prwc piam, ut faciat spolia et prædam, et conculcet civitates, et ponat eas in pulverem, etiam hoc dicere, quod quotidie populo suo præcipiat Dominus, ut adversariorum civitates quae eriguntur iontra scientiam Dei, et hæreticorum nimio labore constructæ suni, in pulverem redigat, et nihil esse demonstret. Qui intelligent infirmitatem cordis humani, et quod mortali carne circumdatus, nun possit perfectam virtutum habere victoriam, nec omnes gentes capere, licet eum alii admirentur, ei dicant : Tu solus es princeps, espondebit eis : Multa sunt quæ destruere debeo, ct adhuc destruere non potui : scio quod nesciam. Et quanquam multa ad* vei sariorum argumenta superaverim : tamen sant plera que, qiæ adhuc superanda sunt. Simulque spe futurorum ex his quæ superavit, etiam cætetorum sibi victoriam repromittit. Jubentur autem ululare simulacra Jerusalem, et Samariæ : non ipsa quæ ficta sunt : sed hi quia ea finxerunt : μετωνυμιϰω̃ς hi qui fecerunt, per ea quæ facta sunt ; ut nun solum hi qui in haeresibus idola fahricati sut, sed qui in Ecclesia per ignorantiam defendunt pro veritate mendacium, ululatu et pœnitentia se erlasse testentur.

(Tets. 12-14) « Et erit cum compleverit Dominus cuncta opeia sua in inonte Sion, et in Jerusalem, 145 visitabo super fructum magnifici cordis rcgis Assur, et super gloriam altitudinis oculorum ejus. Dixit enim, 1n fortitudine manus meæ feci, et in sapientia mea intellexi, et abstudi terminos populorum, et principes eorum deprædatus sum, et detraxi quasi potens in sublimi residentes; et invenit quasi nidum manus mea fortitudinem pe- pulorum ; et sicut colliguntur ova, quæ derelleta sunt; sic universam terram ego congregavi, et non fuit qui moveret pennam, et aperiret os, atque ganniret. I LXX prA fructu, tensum, vel mentem magnam interpretati sunt. Post captivitatem Samariæ, et Assyriorum victoriam, et comminationem adversum Jrrusalem, quia simulacra imitata Samariæ, simili sit ferienda sententia; nunc adversum ipsum Assyrium qui elatus est in superbiam, et suæ fortitudinis putavit esse quod vicit, propheta loquitur. Dixit enim Assyrius , cordis tumore se jactans, quod in fortitudine manus sua', cunctas vicerit nationes, et incredibili sapientia omnium possederit, terminos. Et juxta LXX tantæ potentiae fuerit, ut bellatorum hominum urbes funditus subruerit, totumque orbem quasi nidum apprehenderit, et quasi derelicta ova a matribus, in suam prædam verterit. Et quia semel metaphoram nb avitus nido et ovis sumpserat, servavit in r liquis, ut diceret ; Non fuit qui moveret pennam, et aperiret os, alque ganniret. Tantus, inquit, terror fuit fortitudinis meæ atque victoriæ ut ne fletum quidem et gemitum victi libere pro lerent. Sunt qui hæc generaliter contra regnum Assyriorum dici arbitrentur, quos postquam compleverit Dominus cuncta opera sua in monte Sion et in Jerusalem, hoc est, postquam subversa fuerit Jerusa- lem, Assyriorum imperium destruatur. Mhi autem cx his quæ sequuntur, proprie contra Seunacherib regem Assyriorum videtur comminatio. Quod antem att : Postquam complererit Dominus cuncta opera sua in monte Sion et in Jerusalem, nen subversionem urbis significat, sed obsidionem, quando venit Rabsaces dux Sennacherib, et ea fecit 1 quæ in posleriorihus idem propheta commemorat (Isa. XXXVI, XXXVII). Secundum tropologiam, cum Samaria et Jerusulem Domini 146 ira.., sus innerint, et in fabricatione idolorum crasse se 'senserint : tunc destruetur sensus magnus, Assyrius [AL Assyriorum]. qni in tantam contra Dominum inflatus est superbiam, ut sapientiæ suæ æstimaverit cuncta cessura, et quavis excelsa dogmata, et dialectica arte munita, concutienda, et penitus destruenta : intantum ut in similitudinem pullorum avium non valeant in sublime consurgere, et necdum animata insensibilia esse atque torpentia, quod ovorum demonstrat exemplum*, et ne inutire quidem, et commovere linguam contra rationem et fortitudinem sui sermonis audire.

(Vers. 15 ).« Nunquid gloriabitur securis contra eum qui secat in ea, aut .exaltabitur serra contra eum a quo trabitur? Quomodo si elevetur virga contra levantem sc, ct exalte ur baculus, qui utique lignum est. » Contra Sennacherib, sive ut multi p tant, Nabuchodonosor gloriantem atque dicentem : In fortitudine manus meæ feci, in sapientia mea i,,- tel/exi, et reliqua, sanctus propheta respondit I : 0 stultissime mtntalium, Dei iram, tuam putas csse sapientiam, et illius jussionem ad tuam refers fortitudinem? Quomodo si securis glorietur contra eum qui securim tenet, ei serra contra illum a quo trahitur, et dicant, cuncta opera quae per securim et serram fiunt, sua arte perfecta. Et si elevet quispam virgam, et exaltet baculum ad percutiendum quem voluerit, et ipsa virga ac baculus glorientur, et dic'aut a se percussum esse qui percussus est : sic et tutum organum Dei fueris voluntatis, erigeris in superbiam, et cuncta quæ geruntur, tuae gloriaris esse virt its. Quidquid autcm Assyrio dicitur, et ad hæreticorum superbiam, ct ad diabolum n referri po test, qui sccuris, et serra, ut virga iti Scripturis appelatur, eo quod per illium infructuosæ arbores succid antur, et dividan Iri-, atque serretur incredulorum duritia, et percutiantur vi ria qui non rccipiuut disciplinam. Hæretici quoque quorum os in cœlum ponitur, et lingua eorum pertransit in tcrram, et sensu quem a Deo in bonam partem acceperunt. abutuntur in contraeium atque perversum, ut loquantur contra eum a quo conJili sunt, 147 et linguæ ministerium, quo laudandus cst Dominus, vertant in blasphemiam (Psal. LXXII).

(Vers. 16 seqq.) « Propter boc mittet dominator Dominus exercituum) in pinguibus ejus tenuitatem, ct subt is gloriam [Al. gloriai] ejus succensa ardebit quasi combustio ignis. Et erit lumen Israel in igne, et sanctus ejus in flamma : et succendetur et devorabitur spina ejus, et vepre3 in die una. Et gloria salius ejus, et Carmeli ejus ab anima uque ad carnem consumetur, et erit terrore profugus, et reliquæ ligui saltus ejus prae paocitate numerabuntur, et pur scribet eos. , Quit. ista fecisti, et loc itus es quæ supra narravi, prop terea mittet Dominus angelum suum, ct una nocte centum octoginta quinque millia dctuo morientur exercitu : ita ut potentissimi quique, quos pingnes appellat, redigantur ill tenuita em et in nihili : et sicut Hebraei tradunt, illaesis vestibus Assyriorum, corpora occulto crementur ardore ; tune lumen israel ct sanctus, hoc est. angelus, erit in igne et in flamma, et omnes spinæ ac vepresAssyriorum, id cst, malitia consumetur, non longo temporc, sed uno die atque momento. Et quomodo 8 iltus et Carmelus, qui est mons in Calilæa nemoribus consims, supposito igne velociter concrematur : sic ab anima usque ad carneli omnis Assyrii gloria consumetur. Tune spoliatus exercitus fugiet, quod idcm in consequentibus propheta testatur, et de tam imumerabili multitudine qnæ Carmelo et saltui camparata est, ad tantam veniet paucitatem, ut puer parvulus eus possit numerare et describcre. 1radunt enim Hebrei, deceiu tantum de ejus cler citu remansisse ;nostrorum quidam volunt huncre- gem lypum esse adversariæ fortitudinis. Et quomodo in Daniele (cap. x) legimus priucipes regni Persarum, et regni Medorum, et iegni Graecorum, sic et principem esse Assyriorum, qui propter superbiam sensus magnus vocetur, et in die judicii gehennæ tradatur ardoribus, que præparata est diabolo et angelis c'jus. £t lumen Israel et sanctum, boc est, . ipsuin Dominum succendere vepres ac spinas Assyrii, omnemque illius potentiam ei innumerabiles populos ad nihili deducendos. Tunc eum tiMore perterritum, quasi culubruni tortuosum ct fugitivum, imminentes pœnas velle vitare. Qui autem de saltu et 148 confusione ejus lignisque perituris potuerint evadere, eos dignos existerc, qui numerentur et describantur a puero, cujus principatus in humeris ejus cst. Hoc ipsum et ad hærcticos referri potest : qu ad postquam ecclesiastica doctrin a illuverit, et omnes co um decipulæ p.uucrint, tunc ad tantam veniant solitudinem, ut de sal u ct infructuosis arboribus et innumerabili eorum multitudine, quali hæretica frande deceperant, vix pauci resideant qui corum sequantur cruorem. Pro eoquod nos ver i pus, Mittet Dominus in pinguibus ejus tenuitate II , LXX transtulerunt, Miitet Dominus in honorem tuum ignominiam. Et pro co quod nos diximus : Et sunctus ejus in flamma, illi verterunt : El sanctificabit eum ill igne . per quod quidam intelligi volunt pænas alquetoitHema ad boc adhiberi peccatoribus, ut divino igne purgemur. Quodque nus diximus ; Et gloria saltus ejus, ei Carmeli ejus : illi interpretati sunt : Exstinguentur mentes, ei colles, et saltus, quo omnis Assy- riorum claritas et superbia, et multitudo humilietur exstincta.

(Vers. 20 ssqq.) < Et erit in die illa, non adjiciet residiuum Israel, et hi qui salvati fuerint de domo Jacob, inniti super eo qui percuit (Al. percutiet) eos, sed innitetur stiper Domimm sanctum Israel in veri. tate. Reliquiæ convertentur, reliquiæ, inquam, Jacub, ad Dominum fortcin. Si enim fuerit populus Hius Isra, I quasi arena maris, reliquiæ convertentur ex eo. Consummatio abbreviata inundabit justitiam. Consummationem enim et abbreviationem Dominus Deus exercituum facict i.. medio omnis lul'rae. » Uii in Cræco dicitur : Convertentur retiquiœ Jacob ad Deum fortem, pro Dco forti, in Hebræo scriptum babet EL GIBBOR ( ), duo nomina de Sel nominibus, quibus parvulum puerum ct lilium, qni datus est nobis, sup ra legimus appellatum. Ei pro eo quod scriplum est : Reliquiæ con vertentur, pro eo dicitur in Hebræo nume o singulari. quod reliquum est couvertetur, id est, τὸ ύπόλειμμα έπιστρέψει, in Hebraeo scribitur SAR JASUB ( ). Et ex hac occa ione sermonis putant Jasub filium Isaiæ in signum salvandi ex Israel populi praecessisse. Quando ergo lumen Israel, et sanctas Carmeli saltus vepresque consumpserit, et rcx Assyrius cum paucis fugerit : tunc rcsidui Israel, qui cum Ezechia principe captis cæteris Judææ urbibus 149 obsidebantur in Jerusalem, nequaquam confidentt in Assyrio : sicut nunc faciunt sub Achaz rege, qui misit n intios aJ regetn Assyriorun. dœns : Servus tuus ego sum, ascende et tibcra me de manu regis Syriœ, et de manu regis Jsrael, qui consurrxerunt adversum me (IV Reg. xvi, 7): quando tulit aurum ct argentum, quod inventuM, est in thes turis domus Domini, et in domo regia, et misit regi Assyriorum munera, audivitque eum rex Assyrius, et venit in Damascum, et cepit eam, et transrulil, et Rasin interfecit; sed liberati. ab ips. Assyrio percussore, qui prius amicus, ct postea hostis exstiterat, innitentur atque confident super Domiminum saucium Israel, nequaquam falso, ut sub prioribus fecerantregibus, sed in vcriiale. Quod sub Ezechia factum legimes : iia ut i lolis derelictis. converterentur 1 ari cultum Dei. ICi quia dixerat reliquias esse salvandas, transit ad posteriora tempora, et plenam salvationem futuram dicit esse sub Christo. Quod et apostolus Paulis intelligens scribit ad Romanos : Isaias autem clamat pro Israel. Si fuerit numerus filiorum Israel tanquam arena maris, reliquiæ salvæ fient. Verbum enim consumens et brevians in æquitate, quia verbum breviatim faciet Dominus super terram (Rom. IX, 27, 28). Et sicul dixit lsias : Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma , facti essemus, et Gomorrhæ similes juissemus (Isa. 1,9). Uhi ergo tanti viri præcedit auctoritas, cesset alia omnis interpretatio. Et rcvera si legamus Josephum (lib. x, cap. 2), et quanta hominum in Jerusalem, et in Judæa fucrii multitudo, quando passus cst Dominus; intelligimus vix paucos in apostolis et apostolicis viris ex Judæis esse salvaios[Al. salvandus]. Abbreviatus autem atque perfecius sermo evangelicus est, qu: pro cunctis laciniosæ lcgis cæremoniis dedit praeceptuM brevissimum dilectionis et fidei, ut quod nobis fieri noluerimus, ne fecerimus alteri. Uude eiDominus in Evangelio : In his, inquit, duobus mandatis pendet omnis lex et prophetæ (Matth. xxn, 40). Nonnulli hoc capitulum ad illa tempora referunt, quando sub Zorobabel tilio Salatiel, et Jesu filio Josedec, et Esdra, et Noemia quædam pars populi reversa est in Judæam. Quibus respondebimus, 150 uon eos servare ordinem historiæ, maxime cum ta quæ se- quuntur, non adversum Babylonios, quorum rex Nabuchodonosor fuit, sed adversum Sennacherib re.gem dicantur Assyriorum.

(Vers. 24 seqq.) « Propter hoc hæc dicit Dominus Deus exercituum : Noli timeri, populus nieus habitator Sion,ab Assur: in virga percutiet te, ei baculum suum levabit super te invia Ægypti. Adhuc enim paululum modicumque, et consummabitur indignatio mea, et furor meus super scelus eorum. Et suscitabit super cum Dominus exercituum flagellum, juxta plagam Madian in petra Orcb, et virgam suam super mare, et levabit eam in via iÆgypti. Et crit in die illa : auferetur onus ejus de humero tuo, ct jugum ejus lie collo tuo, ei computrescet jugum a facie olei. Pro petra, quod juxta Hebraicum inter- pretatus est Aquila, Symmachus et Theodotio ipsum verbum posuerunt Hebraicum SUR OREB ( ). Pro quo LXX interpretati sunt, locum tribulationis: cie quo in suo dicemus loco. Difficile, inquit, tibi videtur, o habitator Sion, ut cunctis in circuitu ab Assyrio gentibus subjugatis, tu solus de ejus manibus libereris. Ausculta quae dico : noli timere, iropulus incus, quod Assur vincente capiaris. Licct enim anno quarto decimo regis Ezechia; (IV Rey, XVIII) ascensurus sit Sennacherib rex Assyrius supur omnes civitates Judae munitas 2, ut capiat eas, ct missurus Rabsacen, qui obsessum in Jerusalem populum terreat; tamen hoc scire debes quod non te gladio, sed virga percussurus sit, et pergens co .tra Taracham regem i£ili opiæ, et Ægyptios ac mare Rubrum pcr viam Ægypti, baculum tantum suum elevet contra te, ct ferire non possit. Adhuc enim paululum, et reversus de Ægypto cum infinita exercitus multitudine, atque obsidere te cupiens, sia im mea indignatione ferietur, et flagellum illud, quod quondam adversum Madianitas sub Gedeone (Judic. VII), qui altero nomine vocabatur Jerobaal, suscitavi : quando Oreb et Zebee principes Madianitarum occisi sunt super ciram durissimam, hi est, silicem, quae Hebraice appellalur SUR ( ), ita ut ex petra et ex rege, qui iii ea occisus est, locus petra Oreb nomen 151 acceperit. Lavabit ergo virgam suam super niare Rubrum peegens adversus Æthiopes, et levabit revertens ad te per viam Ægypti : sed statim ut de iÆgypto venerii, auferetur onus de humeris tuis et jugum imperii ejus, ac servire desistes. Quod jugum, id est, potentia Assyrii, a facie olei, id est, Oei misericordiae computrescet. Possumus autem boc quod dixit : In virga percutiet te, et baculum suum levabit super te in ria Ægypti ; et rursum : Et virgam suam super mare, et levabit eam in via Ægypti, etiam sit intelligere, quod idcirco percusserit plurimos de tribu Juda, et in circuitu regini Jerusalem ceperit civitates, quia non in Deo, sed in Ægyptiis habuerint fiduciam. Unde et Rabsaces exprobrat eis dicens : Ecce confidis super baculum arundineum confractum super Ægyptum. Cui si innixus fuerit home, intrabit in manum ejus, & perforabit eam (IV Reg. XVIII, 21) : sic Pharao res Ægypti omnibus qui confidunt ill eo. Historia Madianitarum in Judicum libro scripta est (Judie. VII), quam et in Psalmo legimus: Pone principes eorum sicut Oreb, et Zeb et Zebce, et Sulmana (Psal. LXXXII, 12). Errant ergo qui putam illud signiticari tempus, quando in libro Numerorum (cap.xxv) Madianitæ ea si referuntur ad Israel a deserto Sur usque ad montem Dei Oreb : quae atis apud Hebraeos scribuntur litteris, cum eo tempore non fuerint in monte Oreb, sed in solitudine Sethim. Juxta anngogeu præcipitur populo in Ecclesia commoranti, Me timeat adversarios. qui ad pugnandum semper parati suut, et multa disputatione sua animas subverterunt. Ideo enim eos contra populum Dei pauxillum accipere potestatem, et non tam glado percutere quam virga, id est, nou occidere, sed minari, quia in via ambalaverint Ægypti, et non in Domino sini confisi. Cum auteni ad Deum reversi fuerint, et reliquerint iter Ægypti, tunc flagellum Dei judicio susctandum contra adversarios. Madian enitu interpretatur ex judicio : ut spiriiu oris ejus, et oleo misericordiæ jugum hostium computrescat.

(Veip. 28 seq.) « Veniet in Aioth, transibit in Magron : apud Machinas commendabit vasa sua. Trans'erunt cursim Gabec sedes nostra (sive ut alibi scriptum reperimus : mansione manserunt); 152 obstupuit Rama, Gaba Saulis fugit. Ilinni v:ce tua, filia Gallim; attende, Laisa, paupercula Anathoth : migravit Medemena ; habitatores Gebim confortant ni. Adhuc dics est, ut in Nuh stetur; agitabit manum suam super montem filiæ Sion, collem Jerusalem. i LXX : < Venlet euim in civitatem Aggai, et transibit in Mageddo : et in Machinas ponet vasa sua; et transibit vallem, ct veniet in Aggai. Timor apprehendet Rama civitatem Saul : fugiet filia Gallim ; attende Laisa; audictur in Anathot; obstupuit Medemena, et habitatores Gebim. Consolamini hodic in via, ut maneat : consolamini montem filiæ Sion, et collem Jerusalem. » Multum in hoc loco LXX ab Hebraico discrepant: quam ob rem utramque editionem posuimus, et quid nobis videatur in singulis, Christo, si meruerimus [Al. meruimus], inspirante, dicamus. Describit sermo propheticus Assyrii iter pompamque redeuntis de Ægypto Jcrusalem, et quanto strepitu qUantoque cursu al oppugnandum cam veniet. Et primum, inquit, ven et in Aioth [Al. Aiath], uhi præ festinatione nimia nolens manere, transibit in Magron, tantamque capiendæ urbis habebit fiduciam, ut apud Machmas commendet sarcinas suas, quasi cito subversa urbe rediturus : quihus depositis, transibit cam cursi n, et in Gabee habebit diversorium; quo paululum ibid m subsistente, ut lassum refoveat exerci um, Rama urbs vicina terrebitur; Gaba Saulis quondam civitas fugiet. Tunc ut filia Gallim, quæ Hebraice dicitur aETII GALLIM( ), ita ejulahiL, ut equorum arbitreris hiunitum. Unde, o Laisa, et paupercula, vel obediens, sive humilis Anathoth (tribus enim modis interpretari potest), diligenter attendite, et declinate currentis impetum, si potestis : migravit enim jam de sedibus suis urbs Medemena. Vos autemqui habitatis in collibus, quod interpretatur Cebim, tuti locorum altiludine, confortainini, id est, arma corripite. Adhuc tantum supererat diei, ut stans in oppidulo Nob, et procul urbem conspiciens Jerusalem, agitaret manum suam, atque concuteret super montem Sion, vel despiciens eam atque contemuens, vel insultans ct comminans, et admiraus, quod toto sibi Oriente subjecto, tam parva civitas potentiæ suæ audeat repugnare. 153 Hæc juxta Hebræos, ut nobis ab cis traditum est, brevi scrmone perstrinximus. Nunc quid juxta LXX editionem ecclesiastici viri de hoc loco sentiant, suhjiciamus. Cum jugum Assyrii, sive ut quidam male arbitrantur, Babylonii, ablatum fuerit de humeris tuis, atque corruptum, fugiens Assyrius Sennacherib, cum paucis reliquis veniet in Aggai, quæin Hebraico non habctur. Et tanta crit fugientis trepidatio, ut ihi manere non audeat, scd transihit iit Mageddo, quam et ipsa Scriptura non continet. Et quia sarcinis suis præpeditus velocius fugere non poterit, deponet vasa in Machmas, et gradu concito transibit vallem, quam et ipsam Hebraeus sermo non resor at : ct rursum veniet in Aggai, quæ bis in hoc loco ponitur, et in Hebraico non habetur. Ad soni- In Ita fugæ ejus contremiscet Rama,civitas Saul: :quol perspicue falsum est. Civitas enim Saul appe llatur Gaba, ut in Hebraico continetur. Dein'c veniet in Galim : audiet Laisa, audiet Anathoth, contremiscet Medemena. Habitatores autem Gebim et colles, qtue sunt in Jerusalem, id est, excelsi quique viri, provocantur ad consolandam Jerusalem : non longo post tempore, sed in præsentiarum, et eadem dic dum in via cst Assyrius; ut maneant in locis suis, et perturbati timore nequaquam fugiant. Hoc juxta litteram. Cæterum quidam in isto loco, cum falsorum nominum juxta LXX ἐτυμολογίος invenire non possit, nec se in libro Hebr aicorum Nominum reperire potuisse tesletur, mitiit nos ad incertum, ut dicat in extremo mundi tempore, et in consummatione hujus sæculi immino luibus pœnis, sensum magnum, principem Assyriorum esse fugiturum : ei per diversa loca variosque profectus fugere rupere ab ira Dei. Cumque ille fugerit, habitatores Gebim, id est, excelsas quasque virtutes sermone prophetico provocari, ut consolentur fugientem, doceantquc ne fugiat, sed mancat in via, et Dei præstoletur misericordiam; et uon solum consolari fugientem, set! in bonis operibus filiam Sion revocare a luctu, ct ad salutem poenitentiae provocare, et hos esse coles in Jerusalem de quibus in posteriore parte 154 hujus prophetæ legimus : Consolamini, consolamini populum meum, sacerdotes; loquimini ad cor Jerusalem I (Isa. XL, 1). Haec dixit, quia rei veritate constrictus aliud quod diceret non habebat.

c Ecce dominator Dominus exercituum confringet lagunculam in terrore, et excelsi. statura succidentur, ct sublimes humiliabuntur, et subvertentur condensa saltus ferro, et Libatis cum excelsis cadel. » Putant quidam hunc loculi adhuc dici de As- syrio, quod illo contrito, omnes in circuitu nationes, qnae ditioni illius subjacobant, succidantur et humilieniur, et saltus densissimus subvertatur: per quem μεταϕοριϰω̄ς populum et principes intelligi volunt. Libanum quoque cum excelsis suis cadere, ut nihil omnino Assyriae resideat potestatis. Alii vero ab hoc loco volunt principium esse de Christo : maxime cum et ea quæ sequuntur, et nos de illo, et I Circumcisio scripta fateatur. Dixerat supra nomen de Virgine pueri nascituri, quod appellaretur Emmanuel; et postea prophetissæ conceptus utero vocaretur, accelera, spolia detrahe, festina prædari (Isa. VIII, 5), et ipse esset lapi; offe nsionis et petra scandali duabus doniiLus Israe! : cujus principatus esset in humero ejus, et vorantur sex nominibus : admirabilis, et consiliarius, ct Detis, et fortis, ct pater futuri saeculi, ct princeps pacis; et qnod multiplicaretur ejus imperium, et pacis non esse; icrminus. Nunc in prologo adventus ejus, prius quam dicatur qnod de Jesse et Da' d sit genere nasciturus, per translationem fractc laguuculæ passio i!lius demonstratur; quod, volenteDeo, idcirco caro ejus morti tradita sit, ut Judæorum sublimitas destruatur,et excelsi quondam in te rram corruant ; et Libanus cumsuis cedris suc cidatur, de quo in Zacharia legimus ! Aper;. Libane, portas tuas, et comedat ignis cedro. tuas : u'ula, abies, quia cecidit cedrus, quoniam magnifici vastati sunt (Zach. xi, 1, 2). Quod autem a Patre contritus et percussus esse dicatur, et illud iudicio est : Percutium pastorem, et oves dissipabuntur (Zuch. XIII, 7). Et aliud testimonium : Quonium qnem tu percussisti, ipsi persecuti sunt (Psal. LXVIII, 27). Verbum Hebraicum ( ) PHURA, quod Aquilaϰεραμεīον \ interpretatusesi, Theodotio Symmachusque verterunt ληνόν, id est, torcular, quod 155 et ipsum juxta inscrip ionem trium psalmorumdominicamsignificat passionem, ipso dicente in Isaia : Torcular calcavi solus, et de gentibus vir non erat mecum (Isa. LXIII, 5;. LXX :mtem pro torculari, novum sensum inferntes,glo- riosos interpetati sunt.

(Cap. XI. — Vers. i, '2.) i Et egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet: Et requiescet super eum Spiritus Domini, spiritus sapientiæ i t intellectus ; spiritus consilii et foriitudinis; spiritus scientiæ et pietatis;et replebit eum spiritus timoris Domini. > Usque ad principium Visionis, vel ponderis Bathylonis, quod vidit Isaias filius Annos, omnis hæc prophetia Je Christo est, quam per partes volumus explanare, ne simul proposita at juc disserta lectoris confundat memoriam. Virgam et florem dc radice Jesse, ipsum Dominum Judæi interpretantur: quod scilicet in virga regnantis potentia, in flore pulchritudo monstratur. Mos autem virgam de radice Jesse sanctam Mariam Virginem intelligamus,, quæ i ullum habut sibi fruticem cohærentem; de qua <t supra bgimus : Ecce Virgo concipiet et pariet filium (Isa. vn, 14). Et florem Dominum Salvatorem, qui dicit in Cantiro canticorum : Ego flos cantpi et lilium conval. lium (Cant. II, 1). Pro radice, quam soli LXX trans tulerunt, in He braico scriptum habet ( ) GEZA quod Aquila ct Symmachus et Theodotio ϰορμόν interpretati sunt, id est, truncumEt pro florc qui Hebraice dicitur ( ) NESER I, germen transtulerunt, at ostenderent, quod muho post tempere Babylonicæ captivitatis, nullo de stirpe David antiqu i regni gloriam possidente, quasi de trunco Maria, et de Maria Christus exortus sit. Illud qucd in Evangelio Mathaei omnes quærunt. Ecclesiastici, et non inveniuntubi scriptum si', QuoniamNuzaræus vocabitur (Matth. II, 23), cruditi He braeorum de boc loco assumptum putant. Sed sciendum quod hic NESER per SADE litteram scribatur : cujus proprietatem et sonum inter x et s Latinus sermo non exprimit. Est enim stridulus, et strictis dentibus vix lingua impressione profertur : ex qua etiam Sion urbsscribitur. Porro Nazaraei, quos LXX sanctificatos, Symmachus separatos , transtulerunt, per ZAIN I ( ) 156 semper scribuntur clementum. Super hunc igitur florem, qui de trunco et de radice Jesse per Mariam Virginem repente consurget, requiescet spiritus Domini, quia in ipso complacuit omnem plenitudinem divinitatis habitare corporalitcr : nequaquampcr paries, ut in cæteris sanctis; sed juxta Evangelium quod Hebræo sermone conscriptum leguntNazaræi: Descendet super eum omnis fous Spiritus sancii. Dominus autem Spiritus est, et ubi Spiritus Domini, ibi libertas (II Cor. III, 17). Ia eodem Matthæi voluminelegimus illud quod in consequentibusscribitur : Ecce puer mens quem elegi : ,lectus meus in quo complacuit animæ meæ; ponam spiritum meum super illum; judicium gentibus proferet (Matth. XII, 18), ad Salvatoris refetri intelligentiam,in quo requievit Spiritus Domini, id est, æternahabitatione permansit ; non ut avularet, et rursum ad eum descenderet ;sed juxta Joanns Baptistæ testimonium jugiter permaneret, qui ait: VidiSpiritum descendentem quasi columbam de cælo, et manenntem in eo, et ego nesciebam illum ; aed qui me misit baptizare in aqua, ille mihi dixit : Super quem videris Spirtium descendentem el manentem in eo, ipseeat q i baptizut in Spiritusancto * (Joan. I, 32, 55). Potio in Evangelio, cujussupra fecimus mentionem, hæc scripta reperimus : Factum eat autemcum ascendisset Dominus de equa, descendit fons omnis Spiritus sancti, et requievit super eum, et dixit illi : Fili mi, in omnibus prophetis exspectabam te, ut venires, et rEquiescerem in te. Tu es enim requies mca, tu es filius meus primogenitus, qui regnas in sempiternum. Qni Spiritus Domini aple latur et Spiritus sapientiæ : Omnia enim prr ipsum fucta sunt, et sine ipso factum est nihil, quod factumeat (Joan. I,3). Et in Psalmis canitur : Quam magnificata sunt opera tun, Domine! omnia in sapientia fecisti (Psal. XCI, 6). Et Apostolus scrib t: Christus Dei tirtus et Dei sapientia (I Cur. I,24). Ei , in Proverbiis legitur : Deu, in sapientia sua fundarit terram, et paravit cælos in prudentia [Prov. in, 19). Et quomodo idem sermo Dei vocatur lux, et vila, et resurrectio : sic et spiritus sapientiæ Cl interllectus, et consilii et fortimdinis, et scientiæ. et pietatis, ac timoris Domini nuncupatur; non quod diversus sit 157 juxla difforentias nominum, sed unus atque idem cunctarum virtutum fons sit atque principium. Absque Christo igitur nec sapiens quis esse potest, nec iutelligens, nec consilkirius, nec fortis. ne ceruditus, nec p:us, nec plenus timoris Dei. Et hoc notandum quod Spilitus Domini, sapientiæ, et intellectus, consilii, et fortitudinis, et scientiæ, et pietatis. et timoris Domini, id est septenarius numerus, qui septem oculi in une lapide dicuntur in Zacharia (cap. III), requiescat super virgam ct florem, qui de Jesse, ac per hoc David stirpe surrexit Specialiter amem spiritus timoris Domini impleverit eum propter eos qui timore Donnini indigent ; quia. pat vuli sunt, quem foras mittit porfecta dilectio. Qui enim timet. pœnam haet, et non est perfectus (7 Joan. IV, 18). Unde et Apostolus loquitur ad credentes : Non enim accepistis spiritum serviutis iterum in timore; sed accepistis Spiritum adoptionis, in quo clamamus : Abba Puter (Rom. VIII, i5). i, in Malachia legimus : Si Pater ego lum, ubi est gloria mea ? et si Dominns ego sum, uhi est timor meus (Malach. i, 6)? De quo timore canatur in Psalmo : Venite, fi ii, audite me: timorem Domini doc bo vos (Psal, XXXIII, 12). 4

(Vers. 3 seqq.). « Non secundum visionem oculorum judicabit, neque secudum. auditui. aurium argnet: sed judicabit in justitia pauperes, et arguet. in æquitate pro mansuetis terrae, et percutiet terram virga oris sui, et spiritu labiorum suorum iuterficiet impium. Et erit justitia cingulum lumborum cjus, ei fides cinctorium renum ejus. » Hæc nos ad . primum adventum referimus Salvatoris : Judjci tu line tutudi contendunt futura. Porro LXX transl..lerunt : i Non secundum gloriam judicabit, neque juxta sermonem arguet: sed judicabit huimili [Al. humile judicium] judicio, et arguet humiles tcrræ I . > Nullius enim personam accipit in judicio : sed Scribis et Pharisæis ac principibus loquitur : Vœ vobis, hypocrite : et, Auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus (Matth. XlIII, 13, et xxi, 43). Nec secundum sermonem et audiluna aurium corripuit. Illis enim dicentibus : Magister, scimus quia verax es, et viam Dei in veritate duces, et non ad te pertinet de aliquo : neque enim vides in faciem hominum (Matth. XXII, 16) : 158 . sciens malita u eorum, respondebat : Quid me tentatis, hypocritæ ? et cætera his similia. Judicabat autem in justitia pauperes spiritu, quorum est re. gnum Dei : et argucbat in æquitate mansuetos et humiles terrae, dicens ad apostolos : Adhuc et vos insipientes estis ? Ei iterum : Necdum scitis neque intelligitis (Marc. vin, 17) ? Et ad Petrum specialiter : Modicæ fidei, quare dubitasti (Matth. XIV, 51) ? Vel certe pro humilibus atque mansuetis alios arguebat, qui eos opprimere conabantur. Percuss i quoque outnia terrena opera virga, sive. ut LXX transtulerunt, verbo oris sui, loquens in Evangelio : Nolite putare, quia venerim mittere pacem super terram : non enim veni mittere pacem , sed gladium (Matth. x, 34, et Luc. XII, 51). Et sp iritu labiorum suorum interficiet impium ; de quo in itono psalmo legimus : Increpasti gentes, ct periit impius : nomen cortun delesti in sœculum et in sœculum sœculi (Psal. ix, 6). Et Paulus apostolus scribit : Quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui (II Thess. II, 8); Percusso autem impio, accinctus est Dominus justitia, ct veritate et fi te (Ephes. VI). Ipse enin. factus est nobis a Den sapientia, et justitia, et sanctificatio ct redemptio (1 Cur. I), qni et in Evangelio loquitur : Ego sum lux, et vita et veritas (Joan. viI, 12; aiv, G). Et de Psalmis dicitur : Veritas de terra orta est: et justitia de cœlo prospexit (Ptal. LXXXIV, 12). Unde et Apostolus hortatur Ephesios : State ergo succincti lumbos vestros in veritate, et induti lorica justitiœ (Ephes. VI, 14). Quod si pro ,'crate fides legitur. illud dicendum, quod oingulum Domiui, quo cinctus est Jeremias (Jerem. xm), fides credentium sit.

(Yers. G seqq.). < Hubitabil lupus cun, agno, et pardus cum haedo accubabit; vitulus, et leo, et ovi simul morabuntur, et puer parvulus minabit cos. Vitulus et ursus pascentur : simul requiescent catuH eorum, et leo quasi bos comcdel paleas. Et delectabitur iufans ab ubere super foramine aspidis : et iri caverna reguli, qui ablactatus fuerit, manum suam mittet. Non nocebunt, et non occident iu uniVerso monte sancto meo, quia repleta cst terra scientia. Domini I sicut aquæ manis operientes. » Hæc quoque Judxi et nostri judaizantes juxta litteram futura contendunt, ut in claritate Christi, quem. putant in iine mundi esse venturum, omnes bestiæ 159 redigamur in mansuetudinem, et pristina feritate deposita, lupus et aguus pascautur simul, et cætera cum cæteris, quæ nunc videmus sibi esse; contraria. Quos interrogare debemus, si omnia præsentis loci sic accipiuutur, ul scripta suut, et nibel refertur ad intolligemiam spiritalem. juxta illu•. Apostoli, qui ait: Denedictus Deus, et Pater Dommi nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spiritali in cælestibus in Christio (Ephes. I. S), ergo ct radix, et virga, et flos non referantur ad sensum : terraque percussa verbo Dei, et interfectus impius spiritu labiroum ejus, sic intelligantur, Mt scripta suut; ei docere eogantur, quomodo rebus incorporeis, justitia, et veritate, renes Domini circumdentur ? Sed et hoc ens interrogemus, quid dignen sit Domini majestate, ut lupus et agnus pascantur simul, et pardus cum hædo accubet, et leo paleas comedat, et puer parvulus mittat manum suam in foramine aspidum ? nisi forte juxta fabulas poctarum aureum nohis Satutni sæculum restituent, in quolupi et agni pascentur simul, et mulso vino plena current flumina, et de foliis arborum stillabunt mella dulcissiMa, lacteisque fontibus oninia complebuntur. Quod si responderint pro beati. nudine temporunt hæc futura, ut absque <cujus quam noxa, homines bonis omnibus perfruantur. audiant a nobis, nibil I esse bonum nisi virtutem, ets nihil malum nisi vitium, dicente Psalmita ; Quis est homo qui vult viram, et diligit dies videre bonos ? Compesce linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur aulum. Declina a malo, et fac bonum (Psal. XXXIII, 13, 15). Divitiæ autem, et sanitas corporis, et retum omniium abundantia, et bis contrariæ, paupertas, infirmitas, ct inopia, enam apud philosophos sæculi, nec inter bona reputantur, nec inter Juata, sed appullantur indifferentia. Unde et Sto ci, qui nostro dogmati in plerisque concordant, nihil appellant bonum, nisi solam honestateM atque virtatem ; niliil malum, nisi turpitudinem. Hæc breviter diximus, ut judaizantes nostros gravissimo somno stertere convincamus. Cæterum juxta vivificantem spiritum facilis intelligentia est. Lupus enim PauliS, qni primum persequebatur, 160 et lacerabat Ecclesiam, dr quo dictum est : Benjamin lupus rapax (Gen. XLIX, 27), habitavit cum agno, vet -Anania a quo baptizatus est (Act. VIII), vel Petro apostolo, cui dictunt est : Place agnos meos (Joan XXI). Et pardus qui priusnon mutabat varietates suas, Itus in fulte Domini accubuit cum hædo, uon qui a sinistris est. sed qui immolatur in Pascha Domini. Et hoc notandum, quod non agnIs et haedus habitent, et accubent cum lupo et pardo, sed lupus ei pardus agni et haedi imitentur innocentiam. Leo quoque prius ferociscimum, et ovis, et vitulus pariter morabuntur. Qnod quotidie cernimus in Ecclesia, divites et pauperes, potentes ut humiles, reges atque privalos pariter commorari, et a pueris parvulis, quos apostolos intelligimus, et apostolicos viros, in per tos sermone, sed non scientia, regi in Ecclesia 2. Qui cum inter sc disciplina Domini luerit, tœderate, ila ut eorum quoque familiæ conjungantur, lunc complebitur ; Simul requiescent catuli eorum. Leo quoque non carnes comedet, sed paleas, quod scilicet v scatur < ibo simplici. El hic observandum, quod .uon bos caines, sed lec paleas come- dat. Paleas puto ill Scripturis sanctis verba simplicia intelligi. Triticum autem, et interiorem medullam, sensu u qui invenitur in littera : et frequenter evenit, ut homines sæculi, mystica nescientes, simplici Scripturarum lectione pascantur. Infans quoque, qui malitia parvulus est, mittit manum in foramine aspidis, et de obsessis hominuM corporibus fugat dæmones. Qui autem ablactatus est, nequaquam lecte nutritur infantiæ, sedjam solido tescitur cibo. Iste in reguli cavernam mitttit manum, hoe est, in ipsus Satanæ habitaculum, et inde eum extrabit. Unde et apostolis potestas data est, ut calcarent super serpentes, et scorpiones, et super omnem fortitudinem inimici (Luc. x). Nocere autem et occidere nequaquam poterunt venenata prius ani- walia eos qui habitaverint in monte sancto Dei, quod interpretatur Ecclesia, de quo in Evangelio dicilur ; Nou potest civitas, abscondi tupcr montem posita ( Matth. v, 14). At ne hoc putemus dici de monte Sion juxta Hebræorum errorem, sequenti versiculo Evangelicæ prædicationis 161 sacramenta monstrantur ; Quia repleta eat terra scientia Domini ; hoc est illud quod supra dicebatur obscurius ; Habitabit lupus cum agno, et pardus cnm hædo accubabit; et juxta consuetudinem suam prophetalia in fine verba panduntur : Sicut aquæ, inquit, maris- operientes. Quomodo aquæ maris operiunt profunda maris, hoc est terram quæ operta est fluctibus, sic scientia Domini omnis terra complebitur. Quam divorsorum prius morum conunctionem etiam beatus apostolus Petrus in vase linteo (Act. x), quod decœlo dimissum est, se vidisse testatur, haben e quatuor principia, quæ quatuor mundi plagas intelligimus, ut repletam terram Dei scientia cognoscamus ; in quo vase erant quadrupedia, et serpenles, et bestiæ et volatilia cœii, ut quod Area in diluvio, hoc Ecclesia praestet in mundo.

« In die illa radix Jesse, qui stat in signum pepulorum ipsum gentes deprecabuntur. et erit sepulcrum ejus gloriosum. i LXX : < Et erit in die illa radix Jesse, et qui consurget, at princeps sit gentium, in ipso gemes sperabunt, et crit requies. cjus honor. > Pro requie ejus, in Hebraico positum est, MNUATHO ( ), quod omnes similiter trans- tulerunt. Pro honore quoque in Hebræo legitur CHABOD ( ), quod perspicue gloriam sonat. Ei est sensus : erit mors ejus gloriosa, ut impleatur illud quod Salvator in Evangelio deprecatur : Pater, glorifica me gloria, quam habui prius quam mundus esset apud te (Joan. XVII, 5). Dictum cst de nativi. tate ejus, dictum est de caeteris in medio Sacra- mentis : venit ad mortem, quæ non consueto mortalium nomme, sed qnia in Christe erat vita perpetua, requies appellatur. Nus autem III manifestum legenti sensum faceremus, pro dormitione, et requie altero verbo, sed codem sensu, sepulcum vertimus. In tempore igitur illo, quando Christi in toto mundo Evangelium coruscarit, et repleta fuerit omnis terra scientia Domini, sicut aquae maris terram operientes, erit radix Jesse, et qui de <jus stirpe conscendet in signum omnium populorum, ut videant populi signum Filii hominis in cælo (Matth. XIV). Qui habebit cornua in manibus suis, in quit us ab condetur fortitudo rjus, ut exaltatus omnia trahat ad se (Habac. III). Sivc ut LXX transtulerunt, resurget a mortuis, ut princeps sil omnium nationum, et universæ gentes 162 sperent in eo.Quod etiam Jacob de tribu Juda mystico sermone testatur : Non deficiet princeps ex Juda, neque dux de femoribus ejus, donec venial cui repositum est, et ipse erit exspectatio gentium (Gen. XLIX, 10). Et erit in die illa, adjiciet Dominus secundo manum suam ud possidendum residuum populi stti, quod derelinquetur ab Assyriis, et ab Ægypto, et a Phetros, et ab Æthiopia, ei ab Ælam, et a Sennuar, et ab Emath, et ab insulis maris. Et levabit signum in nqtiones,et congregabit profugos Israel, et dispersos Judæ colligel a quatuor plagis terræ : et auferetur zelus Ephraim, et hostes Juda peribunt. Ephruim non a:. mulabitur Judam, et Judus nun pugnabit contra Ephraim. Et volabunt in humero Philisthiim per mare, simul prædubuntur filios Orientis : et Idumæa et Moab præceptum manus eorum, et filii Ammon obedientes erunt. In die illa, hoc est, in iloa tempore, de qua CL supra dicIum est, cum surrexerit radix Jesse in signum populorum, sive ut dominetur gentium, apponet Dominus secundo manum suam, ut nequaquam juxta nostros judaizantes iti fine mundi, cum intraverit plenitudo gentium, tunc omnis Israel salvus fiat (Rom. XI); s ed hæc omnia in primo intelligamus adventu. Neque enim possun:us, cum una dies dicatur et nunc et sopra, illam referre ad primum adventum, et istam ad secundum ; ue per hæc quae sequuntur, et illa quæ præcesserunt ad eum referenda sint Christum, qnem Judæi necdum venisse, sed venturum esse conlendunt. Post vocationem igitur gentium, quæ quondam in caudam reputatæ sunt, Israel in caudam repulabitur (supra cliP. x) : ut apponat Dominus secundo manum suam, et possideat residuum populi sui, de quo et supra legimus, non omnem Israel, sod reliquias esse salvandas, quærelictæ fuerint ab Assyriis et ab Ægypto, ut a diversis par circuitum nationibus. Primum enim duodecim apostol', et s ptuaginta, et centum viginti animæ, ct quingenli, quibus pariter congregatis Dominus apparuit, d einde tria millia, ct quinque millia Judæorum in Dominum crediderunt. Jacobus quoquc ad Paulum apostolum loquitur, qui et ipse de reliquis erat : Vides, frater, quanta millia sunt Judæorum credentium ? hi omnes æmulatores tegis sunt (Act. XXI. 2U). Et in eodem volumine legimus : Erant autem in Jerusalem habitantes Judæi viri timorati, de universis 163 gentibus quæ sub cælo sunt, qui omnes mirabuntur atque dicebant : Nonne isti Galilæi sunt, et quomodo nos audivimus unusquisque linguam nostram, in qua nati sumus ? Parthi, ct Medi, et Elamitæ, Et habitantes in Mesopotamia et Syria, Cappadocia, Ponto et Asia, Phrygia et Pamphilia, et Ægypto et Libya, et Cyrene, ei advenæ Romani, Judæi et Proselyti, Cretes et Arabes audivimus loquentes cos nostris linguis magnalia Dei (Act. II , 5 seqq.). De his igitur universis gentibus per apostolos Israel reliquia salvabuntur. Tradunt ecclesiasticæ historiæ, quod apostoli in toto orbe dispersi Evangelium pracduarint : ita ut quidam Persas Indosque penetrarent, et Æthiopia daret manus suas Deo, et trans flumina Æthiopiæ inde Christo munera deferrentur. Ac ne solum orientales populos sicnificare videatur, jungit et reliqua : Et ab insulis maris. Insulas autem maris occidentalem plagali significai, qux Occani ambitu clauditur. Levabit igitur signum Ciucis in universis nationes, et de synagogis Judæorum primum Israel populum congregabit, ut. apostoli præcetum Salvatoris impelerent, qui dixerat : Ite ad oves perditas domus Israel (Matth. x, 6). Denique ut Paulus at! incredulos loquitur ex Judæis : Vobis oportebat primum loqui verbum Dei; sed quoniam repulistis illud, et indignos ros judicastis æternæ vitæ, ecce convertimur ad gentes, sicut præcepit nobis Domi,,,,. (Act. XIII, 46, 47). Quatuor autem plagas, orientem, et occidentem, meridiem et septentrionem significat, ut per hæc mundi vocatio demonstretur. Eo tempore, inquit Isaias, nequaquam Ephraim etJudas, qui nunc, me prophetante, inter se hostili odio dissident, inimici erunt, sed juxta Ezechielis prophetiam, duæ virgæ in unam virgam copulabuntur, et jungentur in Christi Ecclesia, qui prius fuerant separati (Ezech. VII), ita ut in gentibus communi labore disudent, et volent in lucro Philisthiimper mare, hoc est, irimum maritimis prædicent Palæstinis [Al. Palæstinæ] et per mare volueri cursu pergant ad cateras nationes. Sive juxta LXX. Interpretes : Volabunt in navibus alienigenarum, mare simul prædabuntur : quod de unius Pauli apostoli exem lo intelligamus,qui per Pamphiliam,et Asiam, et Macedoniam, 164 et Achaiam, et diversas insulas atque provincias, ad Italiam quoque (Act. XXVIII), et ut ipse scribit, ad Hispanias, alicnigenarum portatus cst navibus (Rom. XV). Igitur Ephraim ei Judas, id est, qui de duodecim tribubus in Christum crediderunt ex Judæis, simul prædabuntur Orientem, et in Idumea ct Moab extendent manus suas, juxta illud quod sub persona David Christus mystice loquitur : In Idumæam extendam calceamentum meum : mihi alienigenæ ser. vient (Psal. LIX, 10). Hæ cnim gentes eo tempore quo Isaias prophetabat, adversariæ erant populo Judæorum, et idcirco nunc dicit quod postquam surrexerit radix Jesse, ut regnet in gentibus, et vexillum Crucis ob salutem totius orbis fuerit elevatum, tunc etiam Idumæa et Moab et lilii Ammon, omnis scilicet Arabiæ latitudo dent apostolis maiIs, et in locis idololatriae Christi Ecclesiæ suscitentur.

« Et desolabit Dominus lingnam maris Ægypti, et levabit manum super flumen in fortitudine spiritus sui, et percutiet eum in rivis septem : ita ut transeant per cum calciati. Et erit via residuo populo meo qui relinquetur ab Assyriis, sicut tnit Israel in die qua ascendit de terra Ægypti. > Quomodo Idumxa et Moab, et filii Ammon tradent manus suas apostolis, ut obediam evangelicae praedicationi sic ipse Dominus qui in apostolis suis illa perfecit, desolabit non mare juxta LXX, sed juxta Hebræos, linguam 'naris 'Egypti, quae prius contra Dominum blasphemabat ft superstitioni Ægyptiæ præerat Unde et in Psalmis legimus : Hoc more magnum et spatiosum, ibi reptiliaquorum non eat numerus (Psal. cin, 25). Quibus infertur : Draco iste quem plasmasti, ut illuderet ei. Desolabit igitur, sive interficiet hoc est ἀναθεματίσετ 1, ut Theodotio, Aquila et Symmachus transtulerunt, linguam maris Ægypti, et levabit manum suam super flumina Ægypti in fortitudine spiritus sui, vel spiritu violentissimoquoil regnutn intelligimus Romanorum. Regnante enim Cæsare Augusto (Luc. II), quando flos de radice Jesse conscendit, et in orbe Romanoprima facia est descriptio, potentissimum prius regnum Ægyptiorum, quod mulis dn. ravit artitibusCleopatræ morte destructum est, 165 et percussus est amnis Ægyptius in septeni livi, sive in septem vallibus. Nilus euim aquarum multarum, qui prius uno fluebat alveo, ct intransibilis era. in septem valles humillimaset rivos divisus est atqueconcisus, ut calciatis pedibus transiretur. Hoc autem tropologice significatquod gentem Ægypt orum, in tantum idololatriæ ct vanissimæ superrstitioni deditam, ut accipitres, noctuas, canes, et hircos, et asinos, divino nomine consecrarent, de infinita regiii potentia per singulos Romani imperii judices distribuerit, ut alium judicem habeat Thebe, alium Libya, alium Pentapolis, alium Ægyptus, alium Alexandria, et diversæ legiones, quas νóμους i£gyptii vocam I. Propterea autem sub metaphora Nilus divisus in partes est, et scissus [Al. cæsus] in rivos, ut possit absque ullo impedimento evangelicus sermo dis - currere, et ad populos Ægypti ultimospervenire. Et quomodotemporibus Moysi Rubrum siccatum est mare, ut populus de Ægyptotransfugeret: sic e contrarioÆgypti flumina siccabuntur, ut reliquiæ populi Dei, quæ ab Assyriis et diversis gentibus salvabuntur, transeant in Ægyptum, nequaquam fugientes eam, sed capientes et suo calcantes pede. Prudens et Christianus lector hanc habeat repro- missionum prophetaliuym regulam, ut quæ Judæι et- nostri , immo non nostri judaizantes, carualiter futura contendunt. nos spiritualiter jam transacta doceamus, ne per occasionem istius modis fabularum ei inextricabilium juxta Apostolum (II Tim. II) quæstionum, judaizare cogamur.

CAP. XII. — Vers. 1,2.) « Et dices in die illar Confi bor tibi, Domine quoniam iratus es mihi: conversus est furor mus, et consolatus es me Ecce Deus salvator meus, fiducialiter again, et non Ii - mebo, quia fortitudo mea, et laus mea Dominus Deus, et factus est mibi in salutem. i Qui prius in solitudine dixeratis, quando ascendistis de terra i£gypli s, et mare siccatumest Ruhnim : Cantemus Domino, gloriose enim magnificatus fAI. honorificatus] tat (Exod. xv, 1), ct reliqua : nunc percussa lingua maris i£gypti, et flumine illius arefacto atque conciso, et humiliato,glorifreate Dominum et dicite : 166 Confitebor tibi, Domine : quoniam qui iram merui et furorem tuum, misericordiamconsecutus sum ; tu es enim salvator meus, id est, Jesus, et nequaquam fiduciam habeo iir idolis, nec timebo quæ non sunt timenda; sed tu es fortitudo mea, et taNS mea, qui factus es mihi in salutem. Audiat sceleratissima hæresis, factum Dominum his qui salvaniur, et quorum prius Domimis non erat, utcrcationem in Scripturissanctis atque facturam, non setnper conditionemeormn quae non erant, sed interdumgratia.., in eos qni meruerint sibi Deum fieri, intelligamus.

(Vers. 3.) < Haurietis aquas in gaudio, de fontibus Salvatoris. i Quem supra Emmanuel, deim le, spolia detrahe, festiua praedari, et reliquis appellarat nominubusne videretur alter esse præter cum quem Gabriel Virgini nuntiavit, dicens : Et vocabis nomen ejus Jesum, ipse enim salvum faciei populum suum (Matth. i, 21) : nunc vocat Salvatorem, et de ejus fontibus aquas praedicat hauriendas, nequaquam de aquis fluminis Ægypti, quæ percus sæ sinit, neque de aquis fluminis Rasin., sed de funtibus Jesu, hoc enim. Hebræorum lingua Salvator exprimitur. Unde et ipse clamabat in Evangelio. Qui sitit, veniat ad me, et bibat. Qui crediderit in lie, sicut dicit Serip ura : Flumina de ventreejus fluent aquæ vivœ. Hoc autem, it quitEvangelista dicebut de Spiritu sancio, quem credentes in eum accepturi erant Ei in alio ipse loquitur Evangelii luto : Qui biberit de aqua quam ego dedero ei, noM sitiet in æternum : sed aqua quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquœ salientis in vitam œternam(Joan. VII, 8; IV, 13, 14). Fontes Salvatoris, doctrinam intelligamus evangelicam, de qua in sexagesimo septimo psalmo legimus : In Ecclesiis benediciteDeo Domino de fomibus hrael (Psal. LXVII, 27).

(Vers. 4, 5.) < Et dicetis in illa die, confitemini Domino et invocate nomen rjus ; notas facile in populis adinventionesejus ; mementote, quoniam excelsum est nomen ejus. Cantate Dominoquoniam magnifice fecit ; annuntiate hoc in universa terra. » Hec præcipiuntur ab apostolis d reliquiis Israel liis qui de gentibus crediderunt; ul soli eonfiteantur Domino, et idolis derelictis, invocent. nomen ejus ; ei cunecta opera ejus pradicentinfi. delihus ; 167 utsciant. quoniam solus excelsus esi ; cui cantatum sit quod magnificefecerit, ei in omniorbe illius misericordia prædice tur.

( Vers. 0. ) « Exsulta et lauda, habitatio Sion : quia magnus in medio lui Sanctus Israel. » Primamdiccendumjuxta litteram : 0 habitatio Sion, exsulta et lauda Deum tuum, quod qni tuus ante vidcbalur Deus. et modicis Judææ terræ claudbatur angustiis, nune repleverit ommemterram scientia sua, et de morte consurgens, regnet in geutihus, et ipsum nationes deprecentur, atquc adorent ; ita duntaxat, ut adjiciat seccundo manum 168 suam ad possidendum qnod reliquumest populi sui, et congregandos profugos Israel, et dispereos Juda colligendos a quantuor plagis terræ ; quia seminarium Evangelii per apostolos, qui ex Judaeis erant, processit a fontibus Israel. Melius autem est, ut Sion id est, speculam in sublimibis collocatam, interpretemurEcclesiam de qua et quinquagesimuspsalmus canit : Benigne fac, Domine in bona voluntate tua Sion, utœdificentur muri Jerusalem. (Psal. L. 20); ut acceptabilefiat in ea Deo sacrificium justitiæ, oblationes, et haulocausta, et vitulus, quem filio poenitenti pater clementissimus immolavit (Luc. iv ).