Commentary on Isaiah

LIBER QUINTUS.

Plures anui sunt 1 quod a sanctæ memoriæ viro Amabili episcopo rogatus, utin decem Isaiæ scriberem visiones, pro angustia illius temporis quid mihi videreturin singulis brevi sormone perstrinxi; historiam tantum quod petebat edis- Serens. Nunc ad te, ϕτλοπονωτάτη Eusto hium, cogor in totum prophetamCommentarios scribere, et inierim orationibus tuis ad Babylonem usque perveni [Al. pervenimus ], quae prima decem visionum est, de quibus ante jam dixi. SuperfluuM' autem mihi visum est, aui cadem rursus iterare, aut in uno opere diversas sententias promere. Unde quintus in Isaiam liber erit hic, qui quondam solus edimus est, quo ad calcem usque perfecto, sexti voluminisjuxta tropologiam arripiemus exordium, et eadem te Dominum deprecante, spiritalis intelligentiæculmina perscquemur.

« Hucusque papa Amabilis, columen charitatis I et nomen, ac mihiomniuamquos terra genuit amantissime, per litteras flagitabas, uttibi dIcem visiomesquae in Isaia obscurissimae sunt, histori ca expositionedissererem, et omissis nostrorum Commentariis, qui varias opinionesscculi, mulLa volumina condiderunt, Hebraicampanderem veritatem : mequeretractantemet inolestissimum explanationisgenus in tempus aliud d Herentem, sæpissimecommon*ebas. Hoc antem anno misisti filium nostrum Heraclium diaconum qui me manu conserta in jus vocaret, et promissum per momen ta exigcret. Quid igitur faciam ? subeamne opus in quo viri eruditissimi sudaverunt, Origenemlo- quor, et Eusebium Pamphili, quorumalter liberis allegoriæ spatis evagatur, et interpretatisnominibus singulorum, ingeniumsuum facit Ecclesiæ sacramenta, alter historicam expositionem titulo repromittens, interdum 169-170 obliviscitur propositi, et in Origenis Scita concedit 3? An i - ccam, et aperte hujus generis expositionem nescire me dicam ? et quando libi potero persuadere, Inc non potuisse magis quant noluisse ; fluor...., alteruminibecillitatis est, alterum supeibisc ? Quibus adactus causis, malui a te ingenium meumquam voluntatem qn:eri ; brevilerquc annotabo quæ didici, fundam nia jaciens Scripturarum. Caeterum si aut tu volueris, aut spatium fuerit, et voluntati nostrae Christus annueritspiritale supra struendumest ardificiumut iinposilo culmine, perfecta Ecclesiae ornamentamonstremus. Proposuistidc Isaia visionem Babylonis et PhilisthiimMoab, et Damasci, iÆgyptique, et deserti maris, et Idumææ. et Arabiæ, etVallis visionis, et Tyri ; quas si latius nitar exponere, multis Irbris opus erit, ot cxacioris mei navigatio in annum alteruin diffentur. itaque ut vis, singuli, testimoniis breves sententiolascoaptabo, ut non tam exponam quid sentiam, quam paucis verbis tibi sentienda dimittam. Dicta.. mus hæc, non scribimus ; currente notariorum, manu currit oratio. Nolumus enim nostra laudari, sed prophetæ dicta intelligi, nec jactamus eloquentiam, sed scientiam quærimus Scripturarum. Incipiamus ergo a Babylone. »

(Cap. XIII. — Vers. 4.) « Onus Babylonis. quod vidit Isaias, filius Amos. > Verbum Hebraicum MESSA , vel onus, vel pondus, intelligi potest. Et ubicunque præpositum fuerit, minarum plena sunt quæ dicuntur. Unde miror LXX Translatores iit re tristi voluisse poncre visionem ; sed de hoc alias. Nunc quod cepimus exsequamur : Babylou fuit metropolis Chaldæorum, cujus rex Nabuchodonosor cunctis usque ad Æthiopiam gentibus superatis, inter caMeras vastavit et Judæam, diuque obsessam Jerusalem undecimo anno cepit regni Sedechiae ; quem ei ipsum captum duxit in Antiochiam, quæ tunc vocabatur Reblatha, ibique eoram patre fiiis interfectis, oculos Sedechiae jussit auferri, excæcatumque misit in caveant, ei in ritum ferarum traxit in Babylonem : completo vaticinio Jeremiae, quod cauehat ; Intrabis in Babylonem I, et noM videbis eam (Jerem. XXXIV, xxxix, LII). Ad consolationem ergo populi Judæorum, Bahylonis ruina prædicitur, quod quomodo Ninive metropolis Assyriorum, quorum reges Phul, et Theglathphalasar, et Salmanasar, et Semnach rih, decem tribus cepe- tant, Cbaldaeo vastante, subversa est ; ita etiam hæc, quæ contra Deun superbierit, Medorum atque Persarum impetu subvertatur. ^

(Ver8. 2 ) t In montem caliginosum elevate signum, exaltate vocein, levate manum. > Montem caliginosum, sivc lentbrosum, quod Hebraice dicitur NESPHE ( ), Babylonem propter superbiam intellige. Isti sunt montes tenebrosi, tristitiam, et caliginem præferentes, de quibus Jeremias ait : : Date gloriam Domino Deo vestro, antequam offendant pedes vestri ad montes tenebrusos (Jerem. xii, 16). Præcipiturque veI angelis, vel quibuslibet ministris, ut jubente Deo, ct ex Itata nuntiorum manu, veatura Babyloni captivitas prædicetur.

( VerSe 5, 4.) i Et ingrediantur portas duces : ego mandavi sactificatis meis, et vocavi fortes meos in ira mea exsul antes in gloria mea. > Principes, it g;g ,ntes juxta LXX Translatores Eusebius virtutes angelicas interpretatur, et pessimos dæmoi na, qui ad eversionem Babylonis missi sunt. Nos autem historiae ordinem prosequentes, Medos esse dicimus. De ciuibus in consequentibus apertius Scriptura tesatur, dicens : Ecce ego suscitabo super eos Medos, qui argentum non quaerant, nec aurum velint. Nee mirum si Medos ad subversionem Babylonis sanctificatos vocet, cum per Jeremiam ipsum Nabuchodonosor, quia ejus imperio serviebat, destruens prævaricatricem Jerusalem, servum suum et columbam dixerit. Porro quod ait : Fortes meos, et exsultantes in gloria mea, ostendit eos non suis viribus, sed Dei ira tam sublimis regni potentiam suhvertisse.

171 (Vers. 4, 5.) i Vox multitudinis in montibus, quasi populorum frequentium ; vox sonitus regunt gentium congregatarum. Dominus exercituum precepit militia; heMi venientibus de terra procul a summitate cœli. Domninus et vasa furoris ejus, ut disperdat omnem terram. > Medorum atque Persarum describitur impetus ; quod multis secum aux l is congregatis, Domino eorum exercitum pracedente, ad vastitatem veniant Babylonis, ut disperdint omnem terram ; non quod lotum orbem vastaverint, sed omnem terrain Babylonis et Chaldæorum. Idioma est enim sanctæ Scriptura* , ut omnemterram illius significet provinciæ, ile qua sermo est ; quod quidam non intelligentes, ad omnium terrarum subversionem trahunt.

(Vers. 6.) * Ululate, quia prope est dies Domini ; quasi vastitas a Domino veniet. > Apostropha fit ad popnlum Chaldæorum, ut ventura mala Oct bus resonent ; nec de ruina ambigant civitatis, cum Dominus vastator adveniat.

(Vers. 7, 8.) « Propter hoc omnes manus dissolventur, et omne cor hominis tabescet et conteretur. Torsiones et dolores tenebunt ; quasi parturiens dolebunt ; unusquisque ad proximum suum stupebit ; facies combustæ vultus corum. » Hoc expositione no.. indiget ; sed hreviter imlicatur, quol tantum malorum pondus incumbat, ut pugnatorum Babylonis solvatur manas, et cor pavore languescat, et in mortem parturientium feminarum dolor torqueat viscera, et unusquisque alterius quærat auxilium, luridam faciem pallore circumferens ; naturale est enim, ut imminentibus [ Al. ill ingenibus ] malis alios sapere plus putemus.

(Vers. 9.) « Ecce dies Donnini venit crudelis et indignationis plenus, et iræ furorisque, ad ponen- dam terram in solitudinem, cl peccatores ejus conterendos de ea. > Crudelem diem vocat, non mcrilo sui, sed populi '. Non estenim crudelis qui crudeles jugulat, scd quod crudelis patientibus esse videatur. Natu et latro suspensus patibulo, crudelem judiceln putat. Simulque solitudo et vastitas terra Babyloniæ nuntiatur ; et causa vastitatis cxpro ditur [ Al. ponitur J , quod propter accolas rjus hæc omnia Ii I ut.

(Vers. 10) « Q oniam stellæ cadi et splenlor carunt non expan lent lumen suum : obtenebratus est sol in ortu suo, et lunæ non splendebit 172 in lumine suo. > Verbum Hebraicun CHISILE 1 ( LXX 'Ωρίωνα transtulrunt. Hebræus, quo ego præceptore usus sum, arcturum interpretatus est. Nos generaliter sequentes Symmachum, stellam [A/. stellas] (diximus. Est autem sensus, quod cum dies Domini crudelis advenerit, et furor t'jus universa vastarit, præ timoris magnitudine mortal.bus cuncta tenebrescant, et sol ipse et luna astraque rruilantia suuin videantur negare fulgorem. Uude ct cœlum sacco induitur, quod scilicet tenebra? cuncta operiant, el prementibus malis, nibil aliud sentiant homines, nisi quod mens videre compellit.

(Vers. 11.) 4 Et visitabo super orbis mala, et centra impios iniquitatem eorum : ct quiescere faciant superbiam infi lcl ursi, et arrogantiam fortium bumiliabo. I Ex hoc loco et ex supcriore, uhi scriptorii est, quol obtenebrescat sol in ortu suo, et luna calirine compleatur, et stellæ fulgorem retrahant, ei totius orbis iniquitas visitetur, quidam putam nou de Babylonis ruina, se;! de mundi consummatione prædici : cum utique secundum superiora et oritis, qui Hebraice dicitur THEBEL ( ), et G æce οίϰουμένη, Babylon intelligenda sit. Οίϰουμένη enim lingua nostra habitatam sonat; et habitata propter ingentem populi multitudinem Uahylon diitur : ut ubi prius fuerat innumerabilis turba popularum, ibi sit vastitas et habitatio bestiarum.

(Vers. 12.) « Pretiosior erit vir auro, et homo mundo obrizo. > Causa manifesta quare Deus visitut οίϰουμένην, id est, Babylonis mala : ut habita. tore deserta redigatur in sul tudinem. Pretiosum aatem dicitur omne quod rarum cst; quomodo ct supra juxta historiam, pro hominum raritaie apprehendere legimus septem mulieres unum virum, dicentes : Panem nostrum comedemus, et vestimentis nostris operiemur; tantummodo invocetur nomen tuum super nos, et aufer opprobrium noslrum (Isa. iv, I). Et in Samuelis voluntne continetur : Sermo Domini erat pretiosus in diebus illis (1 Reg. in, 1), i l est rarus. Nota quod in Hebraico pro generali auro PHAZ ( ), pro obrizo OPHIR ), scriptum est.

(Vers. 13.) c Super hoc cœlum turbabo, et movebitur terra de loco suo : propter indignationem 173 Domini exercituum, et propter diem irae furuns ejus » Vel co sensu accipe, quo supra de stellis, et sole, et luna, et orbe exposuimus : vel ύπερολιϰω̄ς, quod ab indignatione Dei et colum triste. sit, ct terra moveatur, elementa quoque omnia iram Crcatoris agnoscant.

(Vers. 14.) « Et erit quasi damula fugiens, et quasi ovis, et non erit qui congreget. > Babylonium significat et Chaldæum populum, quo.! ila pavidus ad irruptionem Medorum Persarumque fugiat, quasi damula et ovis ad rugium leonis el ululatum lupi : nec habet defensorem ant principem, cujus sequatur imperium.

« Unusquisque ad populum suum convertetur, et singuli ad terram suam fugient. > Postquam calla fUCI'it Babylon, et per portas <jus intrarit hostilis exercitus, cuncta auxilia et diversarum gentium turmæ, quibus prius civitas defensabatur, ad suas provincias revertcutur.

(Vers. 15.) « Omnis qui inventus fu'rit, orcidtur : ct omnis qui supervenerit, cadet in gladio. > Qui non fugcrit, mucrone ferietur : qui vero aut re istere voluerit, aut reverti, in tantum captæ urbi non proderit, ut ipse quoque sanguinom fundat 2.

(Vers. 16.) « Infantes coruu allidentur in oculls corum : diripientur domus corum, ct uxores eorum violabuntur. > Hoc est quod David in spiritu prophetat : Filia Babylonis misera, beatus qui tribuet tibi retributionem tuam, quam retribuisti nobis. Beatus qui tenebit et allidel parvu'os tuos ad petrant (Psal. CXXXIX, 8, 9;. Tanta erit urbis vastitas et viclorum sævitia, ut nee inuoxi.c parcalur ætati, ut cunciæ domorum diripiantur opes, et in conspectu maritali uxorum violetur puiicitia.

(Vers. 17.) « Ecce ero suscitabo super eos Medos, qui argentum nou querant, neque aurum vcliul. > Apertum est quod latebat : quod nequaquam fones et gigaules, a!geli intelligendi sunt ut dvmones, sed Medorum gens, quoru.u princeps Darus primus Babyloniorum destruxit ini I'i ,: III, occiso B.lihasar nepote Nabuchodonosor, qui Evilmerodach [Al. Evilmarodach] filius fuit (Dan. v). Tantam autem scribit Madorum Persarumque sævitiam, ut ardore sanguinis effundendi aurum argentui que contemnant, 174 et oblatas opes pro luto c eputent.

(Vers. 18.) < Sed sagittisparvulos interficient, et lactentibus uteri non miserbuntur, ct super filios non parcet oculus eorum. > Interficientur par vuli, quorum vulnera erunt uon minora quam corpoia, et prægnantium uteri secabuntur, elideu- tuIque infantes, et ad ubcra pressos filios crudelis victor occidet.

(Vers. 19.) « Et erit Babylon illa gloriosa in regnis, inclyta in superbia Chaldæorum : sicut subvertit Dominus Sodomam et Gomorrham : non habitabitur usque in finem, et non fundabitur usque in generationem et generationem. 1 Audivimus Medos, audivimus Babylonem, audivimus inclytam in superbia Chaldæorum : nolumus intelligere quod fuit, et quærimus au tire quod non fuit. Et hæc diemius, nOli quod tropologicam intelligentiam condemnemus, sed quod spiritualis interpretatio sequi debeat ordinem historiæ ': quod plerique ignorantes lymphatico in Scripturis vagantur errore. Usque in præ sentem ergo diem prophetia Babytonis expletur : et sic ut subvertit Deus Sodomam et Gomorrham ; sic et ista subversa non habitabitur in æternum. Pro illa enim Seleuciam ei Cte- siphontem url es Persarum inclytas fecerunt.

(Vers. 20-22.) « Nec ponet ibi tentoria Arabs; nec pastores requiescent ibi : sed erunt ibi bestiæ, replebuntur donnus eorum draconibus, ei habitabunt ibi struthiones, et pilosi sahabunt ibi. Et respondebunt ululae in sedibus ejus, et Sirenae in delubris voluptatis. » In tantum Babylon vastata crit atque deserta, ut ne ad pascua quidein armentorum ut pecorum utilis sit. Non euim tendet ibi Arabs Saracenusquc tentoria, nec pastores post vestigia gregum fessi labore quiescent : s"d inter parietinas et augustias veterum ruinarum habitabunt SIIM ( ) : quod soli LXX bestias transtulerunt : alii ipso nomine quod apud Hebræos fcriptum est, volentes genera daemonum intelligi vel phantasmata. Et replebuntur, inquit, domus, ut nos diximus, draconibus : ut Aquila transtulit, typhonibus, ut Symmachus ONIM ( ) 1, ipsum verbum H ebraicum exprimens ; LXX vero et Theodotio clamores, vel sonitus interpretati sunt. Quodque sequitur : Pilosi saltabunt ibi, vel incubones, vel satyros, 175 vel silvestres quosdam homines, quos nonnulli Fatuos ficarios vocant *, aut dæmonum gencra intel igunt. Pro ululis quoque omnes ipsum verbum Hebraicum IIM ( ) a, soli LXX onocentauros transtulerunt. Sirenæ autem THENNIM ( ) vocantur, quas nos aut dæmones, aut monstra quælam, vel certe dracones magnos intrepretab - mur 4, qui cristati sunt et volantes. Perqua: omnia vastitatis et solitudinis signa monstrantur : quod tanta sit depopulatio urbis quondam potentissimæ, ut præ multitudine dæmonum ac bestiarum nullus cain audeat pastorum, id est, deserti appetitor iurare. Didicimus a quodam fratre Elamita, qui de illis linibus cgredicus, nunc Hierosolymis vitam cxigit monachorum, venationes regias esse in Babylone, et omnis generis bestias murorum ejus tantum ambitu cOerceri '.

(Cap. XI V. — Vers. 1.) c Prope est ut veniat tempus ejus ; et dies ejus non elongabuntur. » Instare dial tempus quo ab hostibus capienda sit. Post captivitatem quippe Jerusalem, non multum ten'pus in medio, et a Medis Persisque vastata eat.

< Miserebitur enim Dominus J acob, et eliget adhuc de Israel, et requiescere eos faciet super humum suam. » ne hoc Sophonias plenius loquitur: Lauda, filia Sion; jubila, Israel; lætare et exsulta in omni corde, filia Jerusalem : quia abstulit Dominus judicium tuum : avertit inimicos tuos (Soph. III, 14, 15), Significat autem tempus quo Cyrns rex Persarum captivum populum Jerusalem rcdirc permisit. Lege Esdrae librum (I Esdr. 1), Aggæum (Aggæi i) et Zachariam (Zach. i), quando suit Zorobabel, et Jesu sacerdote magno, et Esdra, et Neemia, altare, templum, murique urbis exstruct' suut.

(Vers. 2.) < Adjungetur advena ad eos, et adhærebit domui Jacob, ei tenebunt cos populi, et adducent eos in locum suum, et possidebit eos domus Israel super terram Domini in servos et ancilas : et erunt capientes eos qui se ceperant, et subjicient exactores suos. i Multos de diversis gentibus cum populo Judaeorum Hierosolymam venisse conjicimus, credentes Deo Israel, et errorum idola relinquentes. Quod autem rcducli sint ad litteras regis, et acceperint munera et impensus Templi, uulla dubitatio esi. In hoc solum 176 arctari videtur intelligentia, quomodo possederit Israel in terra Domini victores quondam suos, et subjecerint exactores, servosque eos habuerit. et ancill is. Nisi forte synecdochicω̃s totum intelligamus ex parte : quod tantæ posta felicitatis fuerint, ut de diversis quoque per circuituuM gentibus sibi servorum et ancillarum fainilias compararint. Potest et in Assueri temporibus intelligi (Esth. IX; Judith. XIII), quando occiso Holoferne hostilis ab israel est < æsus exercitus. Quod haereo litterae, et in umore serpentis terram comedo, tuæ est voluntatis, qui historicam tantum interpretationem audire voluisti.

(Vers. 3.) * Et crit in die illa cum requiem dcderit libi Dominus a laboretuo, et a concussione tua, ct a servitute tua dura quia (Al. quam) ante servivisti : sumes parabolam istam contra regem Babylonis, et dices. » Seriuo dirigitur ad Israelem, quod postquam rcveraus fuerit Jerusalem, et jugum servitutis excusserit, recordetur potentiae quondam Nabuchodonosor, et culininis Babylonii, miserabilique eum voce deploret : quia all tantali venerit cala mitatem, ut ho tibus quoque suis dignus miseratione videatur.

(Vers. 4-7.) < Quomodo cessavit exactor : requievit tributum? Contrivit Dominus baculum impiorum, virgam dominantium cædentem populos in indign atione : plaga insanabili subjicientem in furore gentes, persequentem crn leliter : conquievit et siluit : omnis terra gavisa esi et exsultavit. » Vox ista plangentis et miserantis est Israelis, quomodo dominus quondam victorque terrarum, ct tribuis cuncta depopulans, contritus sii et redactus in nihil. Ille, inquam, qui fuit bacolus impiorum, qui sceptrum et virga regalis omnes furibunde percutiens, cujus plaga non poterat sustineri, qni fugientes quoque crudeliter persequebatur ; qoo- modo xonqurevit et hnmiliatus est, ct ad ruinam ejus omnis terra consUluit, vocem tantum [Al. tamen] lætitiæ gestientis emittens?

(Vers. 8.) « Abietes quoque lætatae sunt super te et cedri Libani : Ex quo dormisti, non ascendit qui succidat nos. > Per abietes et cedros Libani principes gentium intellige, qui Nabuchodonosor pcrcutiente succisi sunt, qni et ipsi in vocem lætitiæ prorumpentes dicunt : Ex quo ad inferna 177 deductus es, nullus alius potuit inveniri, qui magnos potentesque succideret.

(Vcis. 9.) « Infernus subter tc conturbatus est, in occursum adventus tui suscitavit tibi gigantes : omnes principes terræ surrexerunt de soliis suis : cuncti principes nationum uninversi respondebunt, ct dicent tibi. i Hæc emphaticω̃s legenda sunt et secuæ modo; non quod facta siut, sed quod fieri potuerint : nisi forte animas regum quos interfererat, insultantes regi Babylonio occurrisse credimus. Solitium enim malorum est, cum inimicos viderint eadem sustinere.

(Vers. 10, 11.) i Et tu vulneratus es sicut nos, nostri similis effectus es : detracta est ad inferos superbia tua : concidit [Al. concidetur] cadaver tuum, subter te sternetur tinea , et operimentum tuum erunt vermes. i Sermo potentium et prinripum terræ, quos supra cedros ut abeu s appellarat, ad regem Babylonium dirigitur in inferis const itutun!. Jam non dolemus nos fuisse succisos, cuna et tu eadem securi corrueris. Omnis potentia tua, ct in cretum elevata superbia, ad terram detracta est. Ergone et tuum cadaver tineam sustentabit, et scatentium operiet vermium multitudo? Senties per mortem hominis vilitatem, qui Dei in te pot, ntiam praferebas.

(Vers. 12 - 14.) < Quomodo cecidisti de coelo, lucifer, qui mane oriebaris, corruisti in terram qui vulnerabas gentes, qui dicebas in cordc tuo, In cœlum ascendam, super sidera Dei exaltabo solum meum, sedcbo in monte testameNti ill lateribus Aquilonis; ascendam super altitudinem nubium, ero similis Altissimo. i Pro eo quod noS interprelati sumus ob facilitatem intelligentiæ, Quomodo cecidisti de caelo, lucifer, qui mane oriebaris, in Hebraico, ut verbum exprimamus ad verbum, legitur, Quomodo cecidisti de cœlo, ulula fili diluculi. Significamur antem aliis verbis lucifer; et dcitur ci quod fiere debeat et lugere, qui quondam siG fuerit gloriosus, ut fulgori luciferi comparatus sn. Sicut, inquit, lucifer discutiens tenebras, ardens et rutilus illucescit ; s:c et tuus progressus in populos et publicum claro sideri similis videbatur; sed cecidisti in terram gentium vulnerator, qui per superbiam loquebaris : Tantam potentiam consecutus -sunt, 178 ut cœlum mihi restet et siilera ut sub pedibus meis superna debeant subjacere. Quan- quam Judaei cœlum et astra Dei se velint intelligi, ex eo quod sequitur : Sedebo in monte testamentis i.l est, in tempto, ubi Dei jura sunt condita, et in lateribus Aquilonis, id ecl, in Jerusale m. Scriptum est euim : Montes Sin latera Aquilonis (Psal. XLVII, 5). Nec suffecerat superbiæ ejus desiderare cœlestia, nisi ad tantam prorupisset insaniam, ut Det sibi si nilitudinem vindicare!.

(Vers. 15.) i Verumtamen ad infernum detraheris in profundum laci. i Qui per superbiam dixerat. In cœlum ascendam, ero similis Altissimo, non solum ad infernum, sed ad infernum ultimum detrahitur. Hoc enim significat laci profunditas, pro quo in Evangelio tenebras exteriores legimus, ubi cst fletus et stridor dentium (Luc. XIII, 28).

(Vers. 16, i7.) < Qui te viderint, ad te inclinabuntur, teque prospicient (subauditur dicentes), Nunquid iste est vir qui conturbavit terram, qui concussit regna, qui posuit orbem desertum, et urbes ejus destruxit; vinctis ejus non aperuit carcerem? i Et hæc vox insultantium est atque mirantium, quomodo vastator omnium ct ipse vastat s sit. Quod autem ait, Vinctis ejus non aperunt carcerem I magnitudo crudelitatis et impietatis exprimitur, ut etiain vinctos teneret in carcere, et non sufficerent miseris catenæ, nisi illos et tenebrarum horror includeret.

(Vers. 18, 19.) < Omnes reges gentium, universi dormierunt in gloria, vir in domo sua. Tu autem projectus es de sepulcro tuo quasi stirps iititis, pollutus et obvolutus cum bis qui interfecti sunt gladio, et descenderunt ad fundamenta laci; quasi cadaver putridum non habebis consortium, neque cum eis in sepultura. > Narrant Hebraei hujusmodi fabulam, Evilmerodach 1 qui, patre suo Nabucbodonosor vivente per septem annos inter bestias, ante regnaverat, postquam ille restitutus in regno est, usque ad mortem . patris cnm Joachim reDe Judic iu vinculis fuit , quo mortuo, cum rursus in regnum succederet, et non susciperetur a principibus, qui metuebant ne viveret qui dicebatur exstinctus; ut fidem patris mortui fareret, aperuit sepulcum, et cadaver ejus unco et funibus traxit. 179 Et esi sensus, Sepultis omnibus qni a <e interfecti sunt, tu solus insepultus jncehis. Alii vero locum istum sic interpretantur. Omnes auimse apud inferos aliquam requiem accipientt tu solus in extremas tenebras religaberis. Omnium enim operieris sanguine et universorum te cruor promet velut obvolutum sanie mortuorum. Symmachus hunc locum sic transtulit, Etiam cum his qui occiduntur in bello, non mereberis habere consortium sepulturæ. Pro co autem quod nos diximus, quasi stirps inutilis, et in Hebræo legitur, CHANESER NE- THAB ( ), Aquila interpretatus est, quati sunies f oluta L. NESER ( ) autem proprie vir- gullum appellatur, qnod ad radices arborum nascitur, ei quasi inutile ab agricolis amputatur, possumus id ipsum saniem tabemque intelligere. Simulque discimus quod infernus sub terra sit, dicente Scriptura: Usque ad fundamenta laci.

(Vers. 20.) « Tu enim lerram tuam disperdidisti, tu populum tuum occidisti. » Juxa 2 LXX Interpretes qui dixerunt, « Quia terram meam perdidisti, et populum meum occidisti, quid dicam, nulla dubitatio cst. Terram enim Judæam, et populum rjus Israel Nabuchodonosor interfecit et perdidit. Juxta Hebraicum difficilis intellectus est, quomodo terram suam perdiderit, et populum suum occiderit : nisi forte hoc sensu accipiendum est, cos, quos libi Deus in correptionem dederat, tu penitus perdidisti. Vel aliter : antiquum Assyriorum regnum, te multum superbiente et elevante contra Deum cervicem tuam , omnino destructum est. Si enim te egisses humiliter, et scisses mensuram tuam, Assyrius et . Babylonius hucusque regnaret. Sive hoc modo : tam crudelis fuisti in externos, ut etiam subjectos tibi populos furibundus opprimeres.

(Vers. 2i. ) i Nun vocabitur in æternum semen pessimorum. Præparate filios ejus occisioni in iniquitate patrum suorum ; non consurgent, nec hæreditabunt terram, neque implebunt facies orbis civitatum. > Omnes historiae consentiunt, quod occiso Balthasar nepote Nabuchodonosor, et succcdente Dario in regnum Chaldæorum, 180 nullus de Nabucho lonosor deinceps stirpe reguarit. Hoc ergo ScriptUra prædici, quod in tantam Babylon veniet vastitatem, ul eliam de semine rcgio nullus remaneat, sed propter impietatem patris omnis soboles deleatur. Pro eo :utem quod nos in ullima parte sententiæ transtulimus, neque imptebunt facies orbis civitatum, in Hebræo scriptum est pro civitatibus, ARIM ( ), quod nos transferre POSS'I- mus et adversarios ; ut sil sensus : nullus ex semine tuo qui cupiat reparare regnum, adversarius suscitabitur. Secundum Septuaginta Interpretes. qui dixerunt; Semen pessimum, para filios tuos interfectioni propter peccata patris tui, quem sensum habeat, scire non valeo.

(Vers. 22,23.) < Et consurgam super cos, dicit Dominus exercitum ; et perdam Babylonis nomen, et reliquias, et germen, et progeniem, dicit Domipns. Et ponam carn in possessionem hericii, cUn paludes aquarum, et scopabo eant in scopa terens. dicit Dominus exercituum. » Babylonem fuisse potentissimam, et in campestribus per quadrum sitam, abaugulo usque adangulum muri, sedecim, a millia tenuisse passuum, id est, simul per circuitum sexaginta quatuor, refert Herodotus 4,ei multi alii qui Græcas historias conscripserunt. Aix autem, id est, Capitolium illius urbis, est turris quae ædificata post diluvium, in altitudine quatuor millia dicitur tenere passuum I, paulatim de lato in angustias coarctata, ut pondus imminens facilius a lattoribus sustentetur. Describunt ibi templa marmorea, aureas statuas, plateas lapidibus auroque fulgentes, et multa alia quai pene videantur incredibilia. Hoc totum narravimus, ut ostenderemus quod ad iram Dei omnis potentia pulvis sit, et favillae et cineri comparetur. Si liceret intreire barbaras nationes, et videre tantæ urbis extreina vestigia, videremus possessionem hericii, et paludes aquarum, et vere completum esse quod nunc Isaiæ vocibus canitur : Scopabo eam iu scopa lerens; exceptis enim muris coctilibus, qui propter bestias concludendas post 181 annos plurimos instaurantur, omne in medio spatium solitudo est 6.

(Vers. 24, 25.) « Juravit Dominus exercituum, dicens : Si non ut putavi, ita erit, ct quomodo mente tractavi, sic eveniet ut conteram Assyrium In terra mea, et in montibus meis conculcem eum . ct auferetur ab eis jugum ejus, et onus illius ab humero corum tolletur. > Revertitur ad præsentia, hoc est, ad Sennacherib regem Assyriorum, qui Samariam Judaeamque vastavit, et excepta Jerusalem, delevit per circuitum omnia ; et longe post futuris vicina consociat, ut imminens auferatur metus : quia dicere poterant audientes : Nos præsentem perpatimur obsidionem, iste multis post saeculis ventura promittit. Est igitur ordo prophetiae, quanquam post annos plurimos Babylon destruenda sit, et omne penitus stirpis Assyriorum et Chaldaeæ seminarium disperdendum : tamen ut non timeatis vicinam captivitatem, jurat Dominus ( cui etiam non juranti credendum est) quod sua aestimatio non fallatur, et quod mente conceperit, irritum non liat. Hoc autem humano loquitur affectu, quod scilicet non fallatur qui falli non potest: Conteram, inquit, Assyrium in terra mea, et in montibus meis conculcabo eum. Una enim nocte centum octoginta quinque millia exercitus Assyriorum angelo vastante deleta sunt (IV Reg. XIX). Et auferetur ab bis qui obsidebantur in Jerusalem, jugum ejus, et grave imperium quod omnibus im- minebat, ct pondus quo premebantur, in ipsum potius retrudetur. Fugiente euim Assyriorum rege in terram suam, liber cum populi reliquiis cgressus est Ezechias.

(Vers. 2G, 27.) « lloc consilium quod cogitavi super omnem terram, et hæc est manus extenta super universas gentes. Dominus enim exercituum decrevit, et quis poterit infirmare i Et manus ejus extenta, et qui avertet eam?» Hoc loco quidam arbitrantur generalem esse contra omnem orbem prophetiam, et quod vastitas Babylonis et Assyriæ civitatis typus sit consummationis mundi. Quibus ncquaquam contradicimus, dum sciamus, hic omnem terram Assyriorum proprie signilicari et universas gentes socias reris Assyrii demonstratas. Quidquid autem a Domino decretum est, nullius viriute prohibetur. Et extentam manum ejus, etad percutiendum paratam, nemo poterit coercere.

182 (Vers. 28.) < Anno quo mortuus est rex Achaz, factam est onus isiud. I Quatuor reges Judææ titulo prophetæ legimus esse .præpositos : Oziam, Joatham, Achaz, et Ezechiam, singulos sibi ordine et sobole succedentes, quorum Oziam mortuum supra legimus, referente isaia : Anno quo mortuus est rex Ozias, vidi Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum. Ex quo intelligimus et Visionem sedentis Domini, et ea quæ præcipiuntur propheta:, usque ad eum locum ubi scripturi est (Cap. VI): Sicut terebinthus et sicut quercus quæ expandit ramos suos : semen sanctum crit germen ejus, sub Joatham rege prophetatum (Ira. VII). Tertius succedit Achaz filius Joatham filii Oziæ regisJuda, sub quo ascendit Rasin rex Syriæ, ct Phacee lilius Romeliæ, rex Israel, in Jerusalem ad præliandum contra eam, et reliqua quæ Scriptura commemorat. Igitur sub Achaz usque ad præsenlem locum, quem nunc exponere nitimur, omnia quæ in medio posita sunt, vaticinata cognoscimus: quo mortuo quartus, id est, ultimus succedit Ezechias sub quo omnis usque ad finem texitur liber.

(Vers. 29.) ( Ne læteris Philisthæa omnis tu, quoniam comminuta est virga percussoris tui : de radice enim colubri egredietur regulus, et semen rjus absorbens volucrem, i Naturale est quod dicimus : mortuo rege adversarum gentium , semper laetantur iniici, ex rebus novis bella civilia et seditiones ac regnandi imperitiam præstolantes. Mortuo igitur Achaz peccatore, qui ambulaverat in viis regnum Israel, et cognatione eis fuerat copulatus, intelligimus Philisthæose vicino fuisse lætatos, et insultasse Israeli, quod maturo rege perdito, Ezechiæ juveni suhjacerent. Philisthaeos autem , at supra diximus, Palæstinos significat, quos alienigenas Vulgata sCribit editio : cum, hoc non unius gentis, sed omnium externarum gentium vocabulum sit. Ne, inquit, It teris, o Philisthaea, ne insultes populo meo, quod percussoris tui Achazvirga corrfracta sit; quod baculus qui te ferire solitus erat, videatur morte coutritus; quod coluber interfectus. Pro hoc enim nocentior nascetur Ezechias regulus, quem Græci vocant basiliscum, qui te suo aspectu interfiiai, et spiritu oris occidat. Quomodo enim nulla avis reguli aspectum potest illaesa transire ; sed quamvis procul fuerit, ejus ore sorbetur : 183 ita ei tu a conspectu regis Ezechiæ totus peribis. Et pulchre servavit metaphoram : quia enim serpentem et regulum nominarat, ore ejus et spiritu dicit volucres devorari. Qrod autem nullus regum Juda sic percusserit Philisthiim, quomodo cos depopu4atus est Ezechias, audi Regum librum : Ipse percussit Philisthiim usque ad Gazam, et usque ad terminos ejus : a turre custodum usque ad urbes munitas (IV Reg. XVIII, 8). Pro eo autem quod nos transtulimus absorbens volucrem, et in Hebræo scriptum est SARAPH MOPHETH ( ) interpretari potest, serpens volans : ut sit sensus : de radice colubri nascetur regulus, ct fructus illius, id est reguli, serpens volans, ut draconem volantem intelligas.

(Vers 30.) c Et poscentur primogeniti pauperum, et pauperes fiducialiter requiescent. » Cum te percusserit regulus, et draco volans tuos terminus devastaverit, nequaquam insidiaberis Judæ, et panperculum populum meum tua fraudc terrebis; sed pressus propriis angustiis, flebis calamitatem tuam. Humiles autem ct pauperes, qui non in divitiis et in potentia, sed in meo nomine confidebant, secura pace requiescent, et nullius hostis impetum formidabunt.

« Et interire faciam in Caine radicem luam, et reliquias tuas interficiam. » Totuin per figuras loquitur. Est autem sensus, quod, populo Dei fiducialiier requiescente, siccetur radix Philisthiim, et omnes reliquiæ consumentur.

(Vers. 31.) « Ulula porta, clama civitas 1, prostrata est Philisthæa omnis : ab aquilone enim fumus veniet, et non est qui effugiat agmen ejus. I Portam vocat pro his qui in porta sunt, et civitatem pro habitatoribus civitatis. Sermonem quoque dirigit ad urbes Palæstinorum quod ejulare debeant, et lugere veniente Sennacherib, et torrentis modo cuncta vastante. Sub rege enim Ezechia venit AssyriuR, et infer cæteras nationes vastavit Philisibæos. Ad quos loquitur Jeremias : Kcce aquæ ascendent ab aquiloic, et erunt quasi torrens inundans : et operient terram et plenitudinem ejus, urbem et habitatores illius (Jerem. XLVII, 2). Ab aquitone enim vcnit Assyrius, et de ejus ardore egredientes, Ninivem et nationes caeteras 184 subju- gantes. Eo tempore qao haec canebantur, fumus ascendebat in excelsum, id est, rumor in populos vagabatur per ordinem cunctarum gentium, Phœ- Dices quoqne et Palaestinos esse vastandos.

(Vers. 3i.) « Quid respondebit 2 nuntiis gentis ? quia Dominus fundavit Sion, et in ipsa sperabunt pauperes populi ejus. » Qnia dixerat, Nullus est qui effugiat agmen ejus, videbatur in generali sententia etiam Judas esse comprebensus '. Si , inquit, quæsterint angeli gentis Assyriae, quare solus Judas evaserit, respondete eis, quia Dominus fundaverit Sion, et ipse humilem populum sua virtute protexerit : Pro Angelis ( ) LXX transtulerunt reges ( ) unius ALEPII litterae errore decepti.

(Cap. XV. — Vers. 1.) « Onus Moab : quia nocte vastata est An, Moab conticuit: quia nocte vastatus est murus, Moab contienit. » De onere, et pondere semel dixisse sufficiat. Hoc tantum breviter admoneo, qnod onus semper tristia consequantur. Visionem autem vel statim læta, vel in iine laeta post tristia. Moab provincia est Arabum, in qua fuit Balac lilius Beor ( Nun,. XXII); qui conduxit hariolum Balaam de Mesopotamia, ut malediceret Israel, ubi et initiatus est populus Beelphegor (Ibid., xxv). Hujus metropolis civitas AR ( ) quas hodie ex Hebræo ct Graeco sermone composita Areopolis nuncupatur ; non, ut plerique existimant, quod Αρεος, id est Martis, civitas sit. Interpretatur aulem Ar et άντίόιϰος, id est adversarius. Quantae autem fuerit potentiæ, Jeremias testatur (Jerem. XLVIII, 2, 7 et seqq.), dicens : Non est ultra exsultqtio in Moab. Et iterum : Ilabuisli fiduciam in munitionibus tuis, et in thesauris tuis. Et iterum : Fertilis fuit Moab ab adolescentia sua, et requievit in fæcibus suis, nec transfusus est de vase in vas, et in transmigrationem noM obiit, et idcirco permansit gustus ejus in eo, et odor ejus non est immutatus. Et in alio loco (Ibid. 35) : Quomodo fracta est virga fortis, baculus gloriosus? Et post nod cum (Ibid. 29): Au divimus superbiam Moab, superbus est valde. Sublimitatem ejus, et arrogantiam, et superbiam, et allitudinem cordis illius ego scio, ait Dominus, et jactantiam ejus. Sicut ergo contra Babylonem, et Philisthilm propheta vaticinatus cst, quod oppresserit populum Judaeorum, ita nunc vastitas 185 praedicitur Moabitarum ; id est, Arabiae ; ab Assy- riis, et Babyloniis. Ab utraque enim gente vastati sunt, eo tempore quo Sennacherib captivum duxit Israel, et quando Nabuchodonosor subvertit Jerusalem (IV Reg. XVII et XXV), Insultaverat enim ad utramque hostem Ephraim et Judae, dicente Jeremia : Allidet manum Moab in vomitu suo, et erit in derisum etiam ipse. Fuit enim inderisum tibi Israel, quasi inter fures reperisses eum (Jerem. XLVIII, 26, 27). Propter verba ergo tua, quæ adversus illum locutus es, captivus duceris. Quod autem ait : Nocte vastata est AR, Moab conticuit, decorum inve- ctionis principium, ut vastaretur in tenebris, qui de incestu patris nocte conceptus est. Nisi forte noctem pro magnitudine terroris 4 accipimus : et credendum; quia sibi confidebat in muris, iusidiis eam et cuniculis fuisse superatam. Audivi quemdam Areapolitem, sed et omnis civitas testis es:, motu terrae magno in mea infantia, quando totius orbis littus transgressa sunt maria, eadem nocte muros urbis istius corruisse.

(Vers. 2.) I Ascendit domus, et Dibon ad excelsa in planctum super Nabo, et super Medaba Moab ululabit. > Ne molestum tibi sit quod per historiæ viam gradior, ut euim hoc facerem, ipse voluisti. Subauditur autem, domus regia, et urbs Dibon ad idola quae in editis posita sunt ascendit : super Nabo, et super Medaba, nobiles civitates4 uluhbit universa provincia. In Nabo enim erat Chamos idolum consecratum, quod alio nomine appellatur Beel- phegor.

« In cunctis capitibus ejus calvitium, omnis barba radclur. » Apud antiquos barbae capitisque rasura lucius indicium fuit. Per haec ergo magnitudo moeroris ostenditur. Jeremia contra Moab eadem conclamante : Omne caput calvitium, et omnis barba radetur, ei in cunctis manibus colligatio, el super omne dorsum cilicium (Jerem. XLVIII, 57).

(Vers. 3.) < In triviis ejns accincti sunt sacco ; super tectu ejus, et in plateis ejus omnis ululatus descendet in fletum. > Non erunt privatæ 186 la- crymæ, publicum luctum publica lamenta resonabunt : nec matronæ, nec virgines, nec aetas parva puerorum, nec fracti senum gressus tenebuntur domibus, pudorem et imbecillitatem extrema captivitas nesciet.

(Vers. 4.) < Ciamabit Esebon et Eleale. » Nomina civitatum Moabiticae provinciae; quarum Esebon urbs fuit quondam regis Amorrhæorum, de qua idem Jeremias, Ignis egressus esl de Esebon, et flamma de medio Seon. Interpretatur autem Esebon, cogiratio, et ideo Jeremias alludens ad nomen, centra Esebon, ait, cogitaverunt mala (Jerem. III, 45; XLVIII, 45.)

< Usque Jasa audita est vox eorum. , Urbs Jaza fal. Jusa) Mortuo mari imminet, ubi est terminus provinciae Moabitarum. Hoc ergo indicat, quod usque ad extremos fines ululatus provinciæ personabunt. Uude et Jeremias ait ; De clamore Esebon usque Eleale et JaM dederunt vocem suam (Jerem. XLVIII, 34).

Super hoc expediri Moab ululabunt, anima ejus .ululabit sibi. I Verbum Hebraicum ELUSE ( ), i pro quo Aquila έξώμους, id est, expeditos, et exertis humeris, Symmachus accinctos interpretatus est, fluidam putant non viros, sed nomcn urbis intelligi, quae hodie appellatur Eluza, et esi in Moabitidis partibus sita. Possumus autem et hoc dicere, quod universa pugnatorum fortitudo corruerit, ct mutuis fletibus omnis terra resonarit. Sin autem Eluse, ut Aquila volrit, exertis humeris intelliganlur, ille nobis sensus suggeritur, quod ad plangendum cuncti nudaverint pectora.

(Vers. 5.) < Cor meum ad Moab ciamabir. > Propheta loquitur dolentis affectu, vei quod hostes quoque creatura Dei sint, in quos tot mala stiperveniant : vel quod tantis calamitatibus opprimendi, ut etiam inimicis miserabiles flant. Llipsum Jeremias ait : Propterea cor meum ad Moab quasi libia resonabit.

« Vectes ejus usque ad Segor vitulam conternantem. I Et Jeremias : A Segor, inquit, usque ad Oronaim vitulam conternantem. 187 De hae et in libris Quæstionum Hebraicarum 1 diximus, et nunc breviter annotanius, quod ipsa sil quinta urbs post bodomam, ct Gomorrham, Adamam, et Seboim, quæ ad preces Lot parva servata est. Appellaturque Bala, id esi, absorpta tradentibus Hebræis, quod tertio terræ motu prostrata sit. ipsa est quæ hodie Syro sermone vocatur Zoora (Al. Zora), Hebræo Segor, utroque parvula. Possumus vitulam conternantem pro perfecta aelale accipere. Sicut enim tricesimus annus in hominibus, ita in pecudibus ac jumentis tertius robustissimus est. Vectesquoque pro terminis et robore intellige, eo quod Segor in finibus Moabitarum sita sit, dividens ab eis terram Pbilisthiim.

< Per ascensum enim Luith fiens ascendet. > Et Jeremias : Per ascensum Luith plorans ascendet in fletum. Intelligimus autem clivum esse itineris quod ducit ad Assyrios, et per hoc captivitatem significari.

< Et in via Oronaim clamorem contritionis levabunt. > Rursum Jeremias : Vox clamoris Oronaim, vasvitas, et contritio magna. Longum est, si velim de singulis dicere, cum perspicuum sit vet urbium in Moab, vel iocorum esse nomina, quæ deserunt transmigrantes.

(Vers. 6.)< Aquae enim Nemrim desertae erunt. • Hoc oppidum super mare Mortuum est, salsis aquis et ob hoc ipsum sterilibus. Sive autem allusit ad nomen, sive quod ante non fuerat, post vastitatem accidit ut etiam aquæ in amaritudinem verterentur.

I Quia aruit herba, defecit germen, viror omnis interiit. > Non ut quidam putant, vere propter steriles Nemrim aquas omnis herba exaruit, sed per metaphoram Scriptura loquitur. Et est sensus, in cuncto Moab aquæ Nemrim erunt salsæ et amaræ ; quomodo ibi nulla hei ha pullulat, sic totam provinciam siccitas consequctur, id cst, a Scgor usque ad Oronaim, a linibus usque fiues. Id ipsum Jercmias : Aquæ Nemrim pessimæ erunt (Jerem. XLVIII, 34).

(Vers. 7.) t Secundum magnitudinem operis, et visitatio corum: ad torrentem salicum ducent eos. > Pro salicibus in Hebræo legimus 188 ARABIM , quod potest et Arabes intelligi, et Icgi ORBIM , id est, villa in finibus eorum sita, cujus a plerisque accolæ I in monte Oreb Eliae præbuisse alimenta dicuntur? quod nomen propter ambiguitatem transfertur et in corvos, atque Occidentem, locaque campestria. Est amem sensus : juxta morbi magnitudinem crit visitatio. Visitationem hic non pro remedio, sed pro plaga accipe. Visitabo, inquit, in virga iniquitates corum, et in verberibus peccata eorum (Ps. LXXXVIII, 33). Torrentem salicum, Babyloniæ accipe flumina, de quibus David, In medio ejus suspendimus organa nostra (Ps. CXXXVI, 2): sive valen. Arabiæ, per quam jergitur ad Assyrios.

(Vers. 8.) < Quoniam circuibit clamor terminum Moab, usque ad Agallim ululatus Cis, et usque ad puteum Elim clamor cjus. » Eadem prope omnia et Jeremias scribit. Sunt autem urbes, et loca Moabitarum, in quibus clamor, et ejulatio captivi populi describitur.

(Vers. 9.) « Quia aquæ Dibon 1 repletae sunt sanguine. Ubi prius crat luxuria propter irriguos agros, ♦l fontes jugiter emanantes, ibi præ multitudine interfectorum nivi sanguinis fluent.

« Ponam enim super Dibon additamenta his qui fugerint de Moab leonem, et reliquiis terrae. » Ne quis Scriptoris vitium putet, et errorem emendare dum vult, faciat, una urbs ct per M, et per B, litteram scribitur: e quibus Dimon silentium interpretantur ; Dibon, fluens. Indito utroque nomine propter laticcs qui tacite fluant, usque hodie indifferenter ct Dimon et Dibon hoc oppidulum dicitur. Quod autem an : Ponam super Dibon additamenta, et quæstionem facere videbatur, quid esse I , sequenti versiculo demonstravit dicens : His qui fugeriut de Moab leonem, ct retiquiis terræ: ut etiam qui fuga lapsi sunt, a bestiis consumantur. Quanquam et per metaphoram leonem, regem hostium possumus intelligere, ut potentiam ejus quasi rugitum nemo possit cvadere.

(Cap.XVI. — Vers. 1.) < Emitte Agnum, dominatorem terræ, de petra deserti ad montem GUlae Sion. Quod interpretamur, non est Historia, 189 sed prophetia. Omnis autem propbetia aenigmatibus involvitur, et præcisis sententiis, dum de alio loquitur, transit ad aliud: ne si ordinem Scriptura conservet, non sit valttinium, sed narratio. Et est sensus: 0 Moab, in quam desæviturus est leo, et de qua nc reliquiæ quidem salvari poterunt, habeto solatium hoc : Egredietur de te Agnus immaculatus qui tollat peccata mundi, qui dominetur in orbe terrarum. De petra deserti, hoc est, de Ruth, quae mariti morte viduata, de Booz genuit Obed et de Obed Jesse, ct de Jesse David, et de David CUristum. Montem autem tiliae Sion, aut ipsam urbem Hierosolymam interpretabimur , aut juxta sacratam intelligentiam, Ecclesiam, quæ sit in virtutum cuimine constituta.

(Vers. 2.) < Et erit, sicut avis fugiens,et pulli de nido avolantes, sic erunt filiæ Moab in transcensu Arnon. > Rcdit ad ordinem quem ceperat; Cum posuero, iuquit, his qui fugerint de Moab, et reliquiis terrae leonem sævissimum, qui corum artus, ossaqnc confringat, tunc pavidi avolabunt, ct omnes filix, id cst, villæ, et urbes provinciæ Moab, in transcensu Arnon migrabunt, qui est terminus Amorrhæorum, ct Moabitarum. Transcensum autem et hic ponens, captivitatem significat.

(Vers. 3, 4.) < Ini consilium, coge concilium : pone quasi noctem umbram tuam in meridie, absconde fugientes, et vagos ne prodas. H abitabunt apud te profugi mei : Moab, esto latibulum eurum a facie vastatoris, finitus est enim pulvis, consummaius est miser, defecit qui conculcabat terram. > Pro misero in Hebraico legitur SOD ( ), quod potest ct vastator intelligi. Loquitur autem ad Moab, ut consilium salutis inveniat, ct senibus congregatis, cogat salutare concilium. Vis, inquit, salvus esse, ct Dei misericordiam promercri ? In clara luce, et aperta fuga populi mei, tu quasi nox et umbra esto, suscipe fugientes, vagosque ne prodas. Et hoc quare dixerit, statim infert: Habitabunt apud te profugi mei. Vastata enim Jerusalem, et omni Judæa quoe confinis est Moabitis, ad te meus populus transmigrabit. Esto igitur latibulum eorum, nec timeas impetum vastatoris, quia sicut pulvis cito transibit : et depopulator universæ terræ, qui conculcabat eam, 190 et suis pedibus subjiciebat, aura flante disperiet. Quidam locum male de AnUchristo interpretantur, ut putent Sanctos eo tempore propter viciniam urbis Hierosolymae ad Arabas transituros, et nunc eis praecipi, ne prodant fugicntes ad se.

(Vers. 5.) < Et præparabitur in misericordia solium, et sedebit super illud 2 in veritate, in tabernaculu David, judicans et qpærens judicium, et velociter reddens quod justum est. > Hebraei locum istum sic interpretantur : Fugato Assyrio, regnabit Judae Ezechias vir justus, et retinebit solium David, subjectum sibi populum Dei judicans in veritate. Alii de Christo intelligunt. Finito Antichristi pulvere, et vastatore sublato, qui conculcabat universam terram, reI Christus adveniet, qui sedebit in taberoaculo David, et ill die judicii reddet cunctis pro operibus suis. Nec est ulla dubitatio, quin capitulum hoc de Christo vaticinetur. Sed nos in primo adventu idipsum intelligere possumus, atque in Ecclesiae tabernaculo demonstrare, quod in omni terra Moab Ecclesiarum tropaea surgentia Christi testentur imperium.

(Vers. 6, 7.) < Audivimus superbiam Moab, superbus est valde : superbia ejus, et arrogantia ejus, et indiguatio ejus, plusquam fortitudo ejus. Idcirco ululabit Moab ad Moab, universus uluiabit: his qui lætantur super muros cocti lateris, loquimini plagas ejus. > Rursum ad præsentia redit, et superbiæ arguit Moab,quod multo plus elatus sit quam eju; fortitudo poscebat,et propter hanc superbiam ululaturus sit Moab ad Moab, id est, populus ad utbem,vel metropolis ad provinciam, et cuncta ululatibus terra resonabit super muros cocti lateris, de quibus et Jeremias ait : Ideo super Moab ejulabo et ad Moab universum [Al. universam] clamabo ad viros muri fictilis tamentantes (Jerem. XLVIII, 31). Per haec auten, ct potentiam pristinæ felicitatis, et plagas repentinæ subversionis ostendit.

(Vers. 8.) « Quoniam suburbana Esebon deserta sunt : vinea Sabama '. i Inter Esebon et Sabama vii quingenti passus sunt, ct per metaphoram vineæ omnis provinciae significat vastitatem.

« Domini gentium exciderunt flagella ejus. > Servat translationem quam cœperat, ostendens rcges gentium, qni vastaverant Moab, omnes viculos castellaque depopulatos,

191 i Usque ad Jazer pervenerunt: erraYerunt in deserto : propagines ejus relictæ sum : transie- runt mare. > Flagella et propagines populum fugitivosque ejus intellige : ct transitum maris captivitatem in Babylonem, cle qua postea lecturi sumus, Onus deserti maris.

(Vers. 9.) i Super hoc plorabo in fletu Jazer, vinea Sabama : inebriabo te, lacryma mea, Esebon et Eleale. > Vox plangentis prophetæ, et magnitudinem vastitatis lacrymarum magnitudine contestantis, flentisque vineam Jazer, et Sabama, et E ebou, et Eleale, urbes quondam validissimas, A-syrio putanfe succisas.

< Quoniam super vindemiam tuam, et super messem tuam vox calcantium irruit. > Calcatores uvarum et vindemiæ lætitiam congregantes, hostium exercitus intellige, et quod in ipso laetitiae tempore captivitatis tempus advenerit.

(Vers. 10.) « Et auferetur laetitia, et exsultatio de Carmelo. > Idioma Scripturarum est, quod semper Carmelum montem opimum, atque nemorosum. qui Ptolemaidi imminet, et in quo oravit Elias, fertilitati et abundantiæ comparet, ac per hoc significat omnem lætitiam, et fertilitatem de uberrimis quondam urbibus auferendam.

« Et in vineis non exsultabit, neque jubilabit. I Subauditur prior vindemiator, id est, colonus Moabitidis provinciac. Denique statim subjecit:

« Vinum in torculari non calcabit qui calcare consueverat : vocem calcantium abstuli. > Nequaquam in vindemia laetus vindemiator celeuma 2 can- tabit, sed ubique ostis vastitas, et victorum orietur clamor.

(Vers. 11.) < Super hoc venter meus ad Moab <tuasi cithara souabit, et viscera mea ad murum cocti laturis. > Ne quis putaret planctum Prophetae exsultationis indictum, per quam inimicos populi Israel gauderet esse captivos, ex affectu, et ex intimo cordis dolore, et potentissimamquondam urbem subrutam lugere se dicit.

(Vers. 12.) < Et erit, cum apparuerit quol laboravit Moab super excelsis suis, ingredietur ad sancta sua, ut obsecret, ct non valebit. > Uhi:,,;, miscria est, nec in his, quos semper venerata est, habere subsidium. Deserta, inquit, viribus tuis, et cunctis propugnatoribus inlerfectis, perges ad idola, delubra vcneraberis, nec 192 in illis reperics auxilium, quibus vastitas tecum communis adveniet.

(Vers. 13.) < Hoc verbum quod locutus est Dominus ad Moab ex tunc. > Ex quo putas tempore? Videlicet ex eo, quo creatus est Moab. Et Dominus ait : Moabitæ et Ammonita' non intrabunt in Ecclesiam Dei (Deut. XliII, 3). Sive ex tunc pro antiquo tempore intelligamus, quod olim divina sententia ista decreta siut, non quod præscientia Dei causam vastitatis attulerit; sed quod vastitas futura Dei majestati prænota sit.

(Vers. 14.) < Et nunc locutus est Dominus, dicens : In tribus annis quasi anni mercenarii, aufcretur gloria Moab super omni populo multo, et relinquetur parvus et modicus nequaquam multus. > Prophetia ista, ut supra diximus, mortuo Achaz contra Moabitas dirigitur, regnante Ezechia, sub quo decem tribus a Sennacherib rege Assyriorum in captivitatem ductae sunt. Itaque sicut mercenarius solis exspectat occubitum, et diebus ac noctibus fiuem operis præstolatur, ut statutam mercedem accipiat : sic et post tres annos et Moab, Assyrio veniente, delebitur, et vix pauci relinquentur in terra, qui subrulas habitent civitates, et desertos agros exerceant. Potest et de Babylonica captivitate praedici, quod post captam Jerusalem, et transitum annorum trium, Moab a Chaldæis vastanda sit, sive quod in trium annorum spatio nulla eis danda sit requies.

(Cap. XVII. — Vers. 1.) < Ouus Damasci: Ecce Damascus desinet esse civitas : et erit sicut acervus lapidum in ruina. Derelictæ civitates Aroer gregibus erunt, ct requiescent ibi, et non erit qui cxterreat. Et cessabit adjutorium ab F phraim, et reguum a Damasco, et reliquiæ Syriæ sicut gloria filiorum Israel erunt, c'icit Dominus excrcituum. > Post Babylonem et Philisthæos ct Moab, adDamascum, id est Aram, sermo convertitur, quæ et ipsa regalis quondam civitas fuit I, et in omni Syria tenuit principatum : necdumflorebant Antiochia et Laodicia et Apamia, quas urbes, post Alexandrum et Macedonum imperimn, auctas esse cognovimus. Quia igitur semper deccm tribubus contra Judam praebebat auxilium, ut Regum et Paralipomenon narrat historia : etiam ipsis vastilatem ab Assyriis appropinquare 193 significat, dicente rege Assyriorum : Cepi Arabiam, et Damascum, ct Samariam. Sicut enim illas cepi, et universa regna, capiam et te. Et in Regum volumine legimus : Ascendit rex Assyriorum Damascum, et cepit eam, et transtulit in Cyrenrm (IV Reg. XVI, 9). Rasin quoque interfecit, qui erat rci Damasci : quæ omnia, Ezechia Hierosolymis regnante, perpessa est. Ecce, inquit, Damascus desinet esse civitas; jam vicina captivitas est : jam Assyrius suam movit exercitum. Ei erit sicut acervus lapidum in ruinam, ut tantummodo parietinae ac pristinæ potentiæ vestigia in ruinarum magnitudine demonstrentur. Derelictæ civitates Aroer gregibus emnt. Aroer myrice interpretatur, quae proprie arbor in solitudine et salsa humo nascitur, et per hoc vastitas demonstratur. Requiescent ibit subanditur greges, et non erit qui exterreat. Tanta enim erit solitudo, ut nec insidiator timendus sit. Et cessabit adjutorium ab Ephraim : nequaquam decem tribus in illa contra Judam habebunt auxilium. Et regnum a Damasco; ἀπὸ ϰοινοῡ (a vulgata sive communi editione) subauditur, cessabit. Quam lo autem dicit cessare regnum et quiescere, non perpetuam significat vastitatem, sed aufert in præsens potentiam, per quam in omni Syria ante regnabat. Et reliquiæ Syriæ sicut gloria filiorum Israel crunt, dicit DomitiI exercituum. Quomodo, inquit, decem tribus Assyrio populante deletæ sunt, et omnis gloria earum in captivitatemducta esi: sic pand, qui in Damasco resederint, immutabuntur, et habebunt gentis gloriam sociæ. Gloriam per ironiam dictam accipe, pro ignominia. Hoc autem totum fiet, quia Dominus locutus est, cujus verba irrita esse non possunt. Quidam hanc prophetiam eamdem putant esse, quam in Jeremia legimus : Dissoluta eat Damascus, versa eat in fugam, tremor apprehendit eam, angustia et dolores tenuerunt eam quasi parturientem (Jerem. XLIX, 24,). Ei iterum : Succendum ignem in muro Damasci, et devorabit mænia Benadab. (ibid. i7). Sed sciendum qnod ab Jeremia Babylonia captivitas Damascenae urbis describitur, id est, paucorum quos 194 Assyriorum rex reliquerat in ea. Isaias autem vicinam ab Assyriis captivitatem nuntiat. Alii aestimant de Romana captivitate praedici, quoniam (Al. quando) et Judaeorum captus est populus; et Damascus cui imperabat Areta, similem sustinuit servitutem : ut cuncta quae super eam scripta sunt, ad Christi tempus, et ad apostolorum mysteria transferantur.

(Vers. 4.) « Et erit in die illa, attenuabitur gloria Jacob, et pingues carnes ejus marcescent. Quando, inquit, Damascus capta fuerit, et civitas esse desierit, et talis eam gloria coronaverit, qualis coro. navit Israel, id est, decem tribus : tunc omne prae- sidium, et pinguissimae carnes, et refugium emarcescet Jacob : nequaquam enim habebit, quibus juncUs vastet Jerusalem. Legimus supra quod ascenderit Rasin rex Syriæ et Phacee Filius Romeliae, rex Israel, in Jerusalem, ad praeliandum contra earn : nuntiatumque sit domui David ; Requievit Syria super Ephraim, de quibus Propheta loquitur ad Acbaz : Noli timere, et cor tuum ne formidet a duabus caudis titionum fumigantium horum, in ira furoris Rasin regis Syriæ, et filii Romeliæ, eo quod consilium inierit contra te Syria pessimum Ephraim et filius Romeliæ.

(Yers. 5, 6.) i Ei erit sicut congregans in messe quod restiterit, et brachium ejus spicas leget: et erit sicut quaerens spicas in valle Raphaim. Et rehuquclur in eo sicut racemus, et sicut excussio oleae duarum aut trium olivarum in summitate rami, sivc quatuor aut quinque in cacuminibus ejus fructus ejus, dicit Dominus Deus Israel. i Qui præsentem Damasci vastitatem sub Romano intelligunt regno haec de apostolis significata cuntendunt, quod quomodo pauce spicae et olivae remanere soleant in agro vel in arboribus, sic reliquiæ Israel salventur; maxime quia sequatur : In die illa inclinabitur homo ad factorem suum, et oculi ejus ad Sanctum Israel respicient, id est, aJ Christum. Duas olivas, et tres, et quatuor, et quinque, quatuordecim apostolos interpretantur, id est, duodecim qui electi sunt, et tertiumdecimum Jacobum 1, qui appellatur frater 195 Domini; Paulum quoque Apostolum vas electionis (Act. vn). Qui vero Assyriorum temporibus putant completa quae dicta sunt, hoc volunt intelligi, quod sub Assyria captivitate Damascus non sit omnino deleta, sed translatis quibusdam in Cyrenem, alia pars cultorum terrae dimissa sit, quae et ipsa postea Babylonio vastante deleta est : donec sub Macedonibus et Ptolemaeis I rursum instauraretur, et in adventu Cbristi esset quidem civitas, sed non tantæ potentiae quantae antea fuerat. Et est sensus : tam pauci remanebunt in Damasco, quam solent post messores paucae remanere spicae, quas in valle Rapbaita latissima ct potentissima solent pauperes legere : vel in olea paucæ olivae, quae diligentiam legentis evaserint.

(Vers. 7, 8.) « In die illa inclinabitur homo ad factorem suum, ct oculi cjus ad Sanctum Israel respicient. Et non inclinabitur ad altaria, quae tecerunt manus ejus, et quae operati sunt digiti illius : et non respicient lucos et delubra.» Hoc Christi temporibus putant esse completum, quando destructo rogno Damasci, perpetuum Salvatoris successit imperium, et idololatriæ error est imm!- nutus. Pia quidem voluntas interpretantium, sed non servans hisloriæ ordinem. Nos autem dicinus, quod subversa Damasco, et decem tribubus ductis in Assyrios. residui tribuum qui crant ex Israel, ad Ezechiæ litteras conversi sint ad cultum Dei, et ad templum Jerusalem advenerint, sicut Paralipomenon narrat historia (H Paral. III). Deleta ergo Va- masco, convertentur homines ad factorem suum, id est, all cum qui eos crcavit, et oculi eorum nequaquam idola quæ fecerant in Bethel et in Dan, sed Deum respicient , coutemnetes delubra ct altaria, quæ operati Sum digiti eorulu.

(Vers. 9.) c In die ilIa erunt civitates fortitudinis ejus derelictæ sicut aratra, et segetes quae derelictæ sunt a facie filiorum Israel , et erit deserta. » Hoc non loquitur contra Damascum, sed contra decem tribus, quae vocabantur Israel; ut quomodo all adventum ex Ægypto populi Dei, omnes getes quæ inculebant terram repromissionis 1, subitO pavore conterritæ aratra dimisserunt, acervosque frugum 196 et media opera , salutem pedibus requirentes : sic et terra Israel multo tempore de- solata permaneat Unde miror pro aratris et acer- vis frugum voluisse Aquilam interpretari, testam , et Emir; Symmachum, ailvam et Amir; LXX Amorrhœos, et Evœos. Solus Theodotio Hebraicumver- bum posuit, ARS ET EM R : quod apud eos emenda- tius legitur HORES ( ) ET AMR ( ) ,id est, omeres et acerri segetum .

(Vers. 10.) « Quia oblita es Dei Salvatoris tui, et fortis adjutoris tui non es rccorllala. » isia, in- qui, perpetieris ,o Israel, quia reliquisti Deum Salvatoteem tuum, qui te liberavit ex Ægypto, qui tibi gentes subjecit inimicas : et adjutoris tui non es recordata.

c Propterea plantabis plantationem fidelem, et germen alienum seminabis . » Hoc pressius et per ironiam legendum . Quia, inquit, oblila es Dei Sale vatoris. tui, et fortis ad jutoris lui non es recordala : num ideirco plantare debebis plantationem fidelem, ct non pOlitis alienum seminare germen, quod hostis cripiat? Vel certe sic : filios meos, qni de populi mei stirpe generati sunt, ideo fundasti in terra, ut cos aliens et pessimos facias.

(Vers. i i .) c In die plantationis tuae tabruca, et mane semen tunm florebir.Ablata est messis in die hæreditatis, et dolebit [Al. dolebis) graviter. »Hos, inquit, opcrum tuorum fructus capies : vitis tua Sorec degenerabit in labruscam, semen tuum spen1 promittet in germine; sed cum maturitas advenerit, ab alio dementetur .Et tunc dolebis graviter, quando sperata et pene jam tenta perdideris .

(Vers. 12-14.) « Væ multitudini populorum mul- lorulU, lit multitudo maris sonantis ; et tumultus turbarum sicut sonitus aquarum multarum ; so- nalbunt populi, sicut sonitus aquarum inundantium; et increpabit eum, et fugiet procul ; et rapietur sicut pulvis montium a facie venti, et sicut turbo coram tempestate.In tempore vesneræ ; et ecce turbatio in matutino, et non subsistet. Hæc est pars corum, qui vastaverunt nos, et sors diripientium nos. » Qni superiorem Damasci captivitatem a Romanis illatam æstimant, et hoc quod scriptum est ; Inclinabitur homo ad factorem suum, et oculi ejus ad Sanctum Israel respicient, ad Christi , et apostolorum tempora referunt. 197 Nec non illud quod sequitur : Plantabis plantationem fidelem, et germen alienum seminabis : in die plantationis tuœ tabrusca, et cætera, de infidelitate 2 sentiunt Judæorum. Et hoc capitulum quod nunc proposuimus, super Ethnicis interpretantur, qui persequuntur Ecclesiam. Illud quoque quod sequitur ,IncrepaGit eum, et fugiet procul, de diabolo accipiunt, tropologica interpretatione vastitalem persecutorum et dæmonum demonstrantes. Nos autem cœptum se- quimur ordinem, et historica fundamenta historico culmine protegimus .Væ, inquit, universis genti- bus, quae militaverunt contra populum meum, quarum tantus impetus fuit, ut maris fluctibus coæ- quandus sit . Sed cum venerint saevientes, et munda- verint terram meam, tunc princeps earum Sennacherib ab eo fugiet increpatus, et sicut pulvis vento raptante dispergitur ,et turbo in sublime volvitur in Lempestate : sic ille appropinquabit quidem Jerusalem, obsidens eam : sed percutietur ab angelo ; veniet mane, et deletum poteutiæ sum videbit exercitum.Et hœc erit pars eorum qui vastaverunt nos. Hoc Propheta loquitur vel ex persona populi, vel se ipsum jungens genti suæ Postea legimus : EgresiMi est angelus Domini, el percussit in castris Assyriorum centum octoginta quinque millia : et surrexerunt mane, et ecce omnes cadavera mortuorum. Et egressus est, et abiit, et reversus est Sennacherib rex Assyriorum et habitavit in Ninive (I V Reg. XIX, 35, 36).

(Gap. XVIII. — Vers 1.)c Væ terrae cymbało alarum quae est trans flumina Æthiopiæ. » Verbum Hebraicum SELSEL ( ), quod Symmachus, sonitum,Theodotion, aves interpretati sunt 3, et nos in cymbalum vertimus.Aquila Gia umbram transtu- Id. Sed sciendum quod umbra SEL ( ) dicitur, hic autem syllaba ipsa geminatur. Ex quo possumus dictum intelligere : Vae terrae, quae in umbra alarum suarum pollicetur auxilium. Et eam Scriptura dicat : Qui habitat ire adjutont) Altissimi, in protec- tione Dei cæli commorabitur (PIal. XC, 1), pro qoo in Hebræo scriptum 198 est, In umbra Omnipotentis commorabitur : ipsam Dei similitudinem habere se jactans, et in periculis constituta aliis suffragari repromittit. Significat autem sive No, Ægypti civitatem, quæ nunc Alexandria dicilnf, sive Ægyptum, in qna semper Jerusalem quasi super quasRatam arundinem innixa est, quæ confracta manum perro- rat incumbents. Et est Lic ordo pulcherrimus : ut quomodo in priori Visione sermo propheticus Da- masco minabatur, quod decem tribus in illa habuerint auxilium, misericordiam Dei rogantes ; sic etiam nunc .Egypto vastitas prædicetur; ob cujus nuxilhun. Dei neglecta sit invocatio. Ipsa est enim terra, quae est trans flumina Æthiopiæ, id est, trans rivos Nili fluminis, quem de aEthiopia in Ægyptum fluere nemo dubilat. Potest Ægyptus alarum cymbalum, dici propter velocitatem frugum ; velox quippe et concitus avium volatus reddit cymbali Itonitum. Quidam ex eo quod sequitur : Qni mittit in mari legatos, et in vasis papyri super aquas. Ro - manum regnum intelligunt et omnem historiam referunt ad Vespasiani, et Titi tempora, a quibus Hierosolyma subversa est. Sed hoc fidei nostrae non convenit, ut minetur Dominos regono Romano, quare impiam gentem subverterit, et rursum in , montem Sion dicat munera deferenda, pisi forte et hæc spiritualiter in Ecclesia accipianlus.

(Yers. 2.) e Qui mittit in mari legatos, et in va- his papyri super aquas. Ite, angeli veloces, ad gentem convulsam et dilaceratam, ad populum terribilem, post quem non estalius, ad gentem exspectantem et conculcatam, cujus diripucrunt flumina , terram ejus. » Apud Hebra'os et Ægyptus et Ægyptius et ÆgypLii, uno vocabulo nuncupantur MESRAiM ( ). Hoc dictum sit, no quis in verbo hæreat, cum pro genere feminino masculinum invenerit, id tSl, pro terra hominem, quia et nunc dicitur : Qui mittit in yMon legatos, hoc est, ipsa Mesraim, ipse Ægyptius, eo quod de Alexandria, quae tunc, ut diximus, No vocabatur, 199 legati missi sunt Hierosolymam et in vasis papyri, id est, epistolis 1, sive navibus, saum illis auxilium promittentes, dixerint : Ite velociter ad Judæorum gentem convulsam, et Assyriorum impugnatione taceratam : ad populum quondam terribilem, qui Dei utebatur imperio, ad cujus potentiam nullus a'ius compa- randus est ; ad gentem, quæ Dei semper exspectabat auxilium, et nihilominus ab omnibus conculcatur ; cnjus terram flumina, id est, diversi reges depopulati sunt. Alii autem putant, quod apostropha dirigatur ad Dominum, et eit sensus : 0 Deus, qni mittis in mare sæculi istius prophetas, et quasi per ePistolas navigantes, populum commo- neOI, tuis imperas nuntiis : Ite veloCiter ad gentem meam laceratam atque convulsam, ad populum robustissimum, qui omnibu. quondam in circuito gentibus terrori tuit, qui semper Dei exspectavit auxilium. et pro peccatorum magnitudine, quod sperat, non merctur accipere; cujus diversarum genUum reges vastavere terram, et caetera quae se- uuotur. Eusebius Cæsariensis historicam interpretationem titulo repromittens, diversis sensibus evagatur, cujus cum libros legerem, aliud multo reperit quam indice prominebat. Ubicunque enim eumhistoria defecerit, transit ad allegoriam, et ita separata consociat, ut mirer eum nova sermonis fabrica in unum corpus lapiden1 ferrumque con- jungere. Hoc breviter admonui, nc quis : nos putet ex illius fontibus mutuasse quæ dicimus; nam et in praesenti caphulo adversum Judaeos et Hierosolymam dicit prophetiam dirigi, qnod in principio fidei Christianae aditotas gentes epistolas miserint, ne susciperent passionem Christi ; et miserint usque ad Æthiopiam et Occidentalem plagan), totumque orbem hujus blasphemiae disseminatione compte- verint.

(Vera. 3.) « OMnes habitatores orbis qui moramini in terra, cum evelatum fnerit signum in montibus, videbitis, et clangorem tubae audietis. » Cunctae inquit, gentes, per circuitoln, quando meam jussionem, quasi signum in montibus elevatum, meumque 200 imperium, quasi clangorem tubae sublimiter resonantis audieritis, tunc videbitis quid praece- perim.

(Yers. 4.) c Quia hæc dicit Dominus ad me : Quiescam, et considerabo in loco meo. » Quid est quod locutus est Dominus ad Prophetam l Hoc quod sequitur : Donec veniant quæ prrecepi, in mea aede requiescam ; ut Judaei putam, in Templo; ut nos, in cœlestibus. Et considerabo, inquit, qui rerum Onis adveniat.

c S:cut meridiana IUI clara est, et sicut nubes reris in dic messis. » Sicut in toto die nihil est cIa- rius meridie, quando sol de medio caelo rutilat, et omnem orbem pariter-illustrat, et sicut ill æstu et caloro torrente, quando nudus messor escoquiLur, et operis magnitudinem anhelitus probat, gratissima est roris temperies, si arentes stipulas 2 matutinus humor secabiles faciat : ita meus sermo, quem considerabo in loco meo, cunctis in me crc- dentibus gratus adveniet. %

(Vers. 5, 6.) « Ante messem enim totas effloruit, et immatura perfectio germinavit, et præcidentur ramusculi ejus falcibus, et quae derelicta fuerint, abscindentur et excutientur. Et relinquentur simul avibus montium et bestias terræ, et aestate perpetua erunt super eum volucres, et omnes bestiæ terræ super illum hyemabunt. » Quia de meridie dixerat, et nuhem rods in aestate ac messe præmiserat, et ab agricultura translationer" sumpserat, servat e:un in reliquis, describens Ægypti superbiam, et pupuli illius vastitatem, et cadavera per universam provinciam, quæ a volucribus devoranda sint. Quomodo enim ante maturitatem segeles erumpentes, cito percunt, et antequam perfectio temporis veniat, germinantes inutiles sunt : sic, inquit, Ægyptii populi quasi rann inutiles falcibus præcidentur, et cunctae propagines nudabuntur. Ac ne putareseum devinea dicerc, et non de hominibus, vertit metaphoram in historiæ veritatem : Et relinquentur, inquit, simul avibus montium et bestiis super terræ. Aves enim et bestiae non abscisos arborum ramos, sed cadavera devorant. Legamus plenius Ezechiel, ubi prophetat 201 contra Pharaonem et contra Ægyptuln : et haec omnia apertissime srripta reperiemus (Ezech. XXIX). Quodque dicit : Æstate perpetua erurit super eum volucres, et omnes bestiæ super illum hyemabunt, aut vere interfectorum signi-. ficat multitudinem, aut per eamdem translationem demonstrat, quod a cunctis gentibus vastandus siL

(Ycrs. 7.) < In tempore ino deferetur munus Domino exereituuIJ) a populo divulso et dilacerato, a populo terribm, post quem non fuit alius : a gente exspectante, exspectante et conculcata, eujus diripuerunt flumina terram ejus, ad locum nominis Domini exercituum montem Sion. » Post Ægypti vastitatem et deletum ejus imperium, nequaquam israel in umbrae tHius vanitate cOllfidet, sed revertetur ad Domiuum, ct sua munera deferet ad montem Sion, id est, in temptum ejus, et illum solum rogans, cujus verum æternunque præsidium est. Hoc autem sub Zorobabel et Jesu, et Ezra ac Neemia tactum intelligimus. LXX, pro eo quod nos diximus : exspectantem, exspectantem, et in Hebraico scriptum est, sparentem, sperantem, econtrario interpretati sunt ὰνέλπιστον, id est, non sperantem. Et ob bane causam dederunt occasionem Eusebio I, ut hoc de gentibus magis, quæ nec spem habeant, nec Testamentum Dei, nec Prophetas, intelligendum putaverit, quam cle Judaeis : quod ab ipsis postea Ecclesiæ, quae in specula constituta est, dona mittenda sint, et offererulæ victimae spirituales.

(Cap. XIX. — Vers. 1.) « Onus Ægypti. Ecce Dominus ascendet supra nubem levem, et ingredietur Ægyplum, et movebuntor simulacra Ægypti a facie ejus, et cor Ægypti tabescet in medio «jus. » Moris est Scripturarum, obscuris manifesta subnectere, et quod prius sub ænigmatibus dilCriut, aperta voce proferre. Unde et in praesenti loco, quia contra Ægyptum fnerat comminatus : Væ terræ obumbranti alis, quæ est trans flumina Æthiopiæ, et cætera quae propheticus sermo contexuit : nunc manifestiorem fecit intelligentiam, et ad ipsam comminans Ægyptum loquitur, quod nequaquam per angelos, sed ipse Dominus veniat super nubem levem, id est, velocem, et ingrediatur 202 Ægyplum, et idola Ægypti contremiscant, tabescatque cor fortium, et Ezechielis [AI. Jeremiæ] vaticinium compleatur : Disperdam simulacra, et cessare faciam idola de Memphis (Ezech. XXX, 13). Quidam tutam hanc prophetiam ad Salvatoris tempora referunt, quando ingressus est super nubem levcna, id est, corpus humanum, quod ex Virgine assum- pseral, nullo humanae commistionis semine prægravatum : sive qnod a nube levi portatus sit, id est, corpore virginali, et ad ingressum ejus omnes dæmones contremuerint, tuncque prima idolorun, ruina fuerit, præsentiam Domini ferre non sustinens.

(Vers. 9.) « Et concurrere faciam Ægyptios adversus Ægyptios, et pugnabit vir contra amicum suum, civitas adversu. civitatem, et regnum adversus regnum. » Ingresso Ægyptum Domino, et potentissimam gentem sui præsentia destruente, erit prima victoria dissidere Ægyptios contra Ægyptios, et adversum se rebelli odio dimicare : quod temporibus Assyriorum ct Nabuchodonosor regis Babylonii factum esse, manifestum est, aliis sedentibus, et aliis repugnantibus. Qnod autem hæc cie Babylonica captivitate prædicat , Jeremias testis est, dicens : Vitula elegan. atque formosa Ægyptus, stimulator ab Aquilone veniet ei. Et rursum : Confusa est filia Ægypri, et tradita in manu populi Aquilonis (Jerem. XLVI, 20, 24). Ezechiel quoque prophetiae auctoritate consentiens : Et cessare, inquit, faciam multitudinem Ægypti in manu Nabuchodonosor regis Babylunia. Et iterum : Confortabo brachia regis Babylonis, daboque gladium meum in manu ejus , et confringam brachia Pharaon;,. Et scient quia ego Dominus, cum dedero gladium meum ire manu regis Babylonis, et extenderit eum super terram Ægypti, et dispergam Ægyptum in nationes (Ezech. xxx, 10, 24 et seq.). Si autem ad tempora referimus Salvatori, illud de Evangelio sumamus exemplum : Nolite putare quod veni pacem mittere super terram : MOM venipacem miittere. sed gladium. venienim dividere virumadversus proximumsuum, et filiam contra matrem suam, et nurum contra socrum suam,et inimici hominisdomestici ejus (MAtth. x. 34 et seqq ). fit rursum in alio loco : Erunt divisiduo in tres, et 203 tres ill duo : pater contra filillm, et mater contra filiam, et nurus contra socrum (Lue. XII, 52, 53).

(Vers. 3.) «Et disrumpetur spiritus Ægypti in visceribus ejus, et consilium ejus præcipitabo: et interrogabuntsimulacra sua et divinos suos, et pythones et hariolos,»Cumseditio fuerit ora in Ægypto, sive Babylonio servire cupientibus, sive nolentibus jugoejas colla submittere : sive aliis Christo credentibus aliis repugnatibus, disrum- retur et scindeturspiritus Ægypti, non eadem cunctisvolentibus, et omne consiliumcorumred!- getur ad nihilum. Tunc ibunt ad simulacra sua; et divinos, et hariolos, ac vates, magicisque edoctos artibus interrogabunt, cur ista acciderint.

(Vers. 4.) c Et tradamÆgyptumill manu dominorum crudelium, et rex fortis dominabitur eorum, ait Dominus Deus exercituum. » Duplicemintelligentiamsequimur : vel Chaldaicorum temporum, quando a Nabuchodonosor Ægyptus expugnata est; vel Romani imperii, quando Antonio Cleopatraque superatis, Augustus Caesar Ægyptum subjugavit. Babylonios fuisse crudeles, omnis Scriptura testa- tur, qui parvulis non pepercerint, et suis eos jaculis vulnerarint, nec præguantibus sint Iniserli. Romanum autem regnum fortissimum, et Danielis Scriptura testatur (Cap. VII), exponens quartam bestiam habentem demes et ungues ferreos.

Verse 5-7.) c Et arescet aqua de mari, et Duvius desolabitur atque siccabitur, et deficient Dumina, attenuabuntur et siccabuntur rivi aggerum. Calamus et jancusmarcescent, nudabitur alveus rivi a fonte tuo, et omnis sementis irrigua siccabitur, arescet, et nonerit. » Naturale est, ut cum per iram Dei captivitas venerit, indignationemejus pestilentia subsequatur, et adversum ens qui offenderint Deum, cuncta simul elementa desaeviant. Unde scriptum est in alio propheta (Ierem. XII), et volucres in aere deficere, et pisces in aquis, ut omnia humano usui subtrahantur. Hoc didlUUS, si simpliciter sicciLa- tem Nili fluminis ct rivorum ejus voluerimus accipere. Sin autem ptr metaphoram: in Ouvio regnum, et in rivis duces ejus intelligimus ;et in virore et junco et papyro cunctam Ægypti abundantiam, uf per cas res, opes Ægypti describantur, 204 quarumÆgyptus fertilissimaest. Legamus Ezechiel, ubi ex Pharao draco magnus habitare describiturin numinibus, et dicit : Meuscst fluvius, et egofeci memetipsum.Et audit : Ponam frenum in maxillis tuis, et agglutinabopiscesfluminumtuorumire squamistuis, et extraham te de medio flumi- rum, et universi places tui squamistuis adhærebunt, et projiciam te in deserto (Ezech. XXIX, 3, 4). In adventu autem Christi haec omniaτροπιϰω̄ς intelligenda sunt, juxta illudquodsupra legiomus : Desertum facietDominus mare Ægypti. Et rursum : Immittet Dominus manum suam superfluriumÆgypti violentum et percutiel eum in septem vallibus, ira ut pertranseat eum quia calceato pede : quod scilicet omnis error Ægyptiarumaquarum, ct artes male- fleæ, quibus subjectis populis illudebant, Christi siccentur adventu. Qundqut: dicit : Arescet agua de mari, et historice possumus accipere, non mare magnum significari, sed lacum Mareotiden, eo quod Scriptura omnes congregationes aquarum appellet maria. Possunt et hyperbolice dicta intelligi. Quoquesequitur : Nudabituralveus rivi a fonte auo, describit qnod rivus et fons arescant simul.

(Vers.8-10.) < Et. mærebunt piscatores, et luge- hunt omnes mittentes in flumen hamum, ct expandentes rete super faciem aquae marcescent. Et confundemur qui operantur linuln, plectentes, et texentes subtilia; et erunt irrigua ejus flaccentia: omnes qni faciebant lacunas ad capicndos pisces. » Et hoc dupliciter accipe, quod vastata Ægypto, et cuncta provincia ariditate siccata, moereant piscalores, et Jugeantquiin flumen mittebant banlurn, et qui operabantur retia ac sagenas, et texebant junco diversi gener is vascula, id est, principes, et rcTii generis, atque rectores ; et quod in adventu Christi omnes perversi generis piscatores, quicontra apostolicamdisciplinam capiebant homines in perdi- tionem, et stulta sapientia texebant retia et sagenas, quibus perditosirretirent, confusisunt, et nullus aut rarus in Ægypti terra sit talis piscator 1. Hoc opere videmus expletum, quod Ecclesiarum tropæa consurgunt, et in omni Ægypto idola corruerunt.

(Vers. i 1-13 ) «Stulti principes Taneos, sapientes consiliarii Pharaonis dederunt consiliuminsipiens; 205 quomodo dicetis Pharaoni : Filius sapientium ego, filius regum antiquorum? Ubi sunt nunc sapientes tui? annuntient tibi, et indicent, quid co- gitaverit Dommus exercituumsuper Ægyptum. Stultifarti sunt principes Tancos, emarcuerunt principes Mempheos; dereperuntÆgyptumangu- lumpopulorum ejus. » Tanim metropolim fuisse Ægypti, et Psalmista declarat, quod ibi Moyses muha signa fecerit, quæ in Exodo describuntur : Posuitin Ægypto ligna sun, et prodigia sua in campo Taneos (Psal. LXXVII, 43). Memphim quoque magicis artibus deditam, pristini usque ad praesens tempus vestigia erroris ostendunt. Et hoc breviter indicatur, quod Babylonia vastitate veniente, omnia Magorumconsilia, ct eorumqui futurorumscientiam . promittebant, stultitiae coarguamur, et in adventu Christi cuncta redigantur in nihili, non invenientibus consilium Ægypti vatibus, quomodo dogma opprimant Christianum. Idioma autem Scriptura- tum est, ut angulum pro regno ponant, eo quod populos contineat, et quasi in tota domo forus- simum sit. Unde et Christus dnorum populorum parietes continens, lapis dicitur angularis (Ephes. II). Quodque intulit : Quomodo dicetis Pharaoni, Filius sapientium ego, filius regum anliquorvm, signillcat quod Ægyptii heroas et deos auctores suae gentis simulent, Oron I, et Isin, et Osirin, et Tipho- nem.

(Vers. 14. 15.) c Dominus miscuit in medio ejus spiritum vertiginis; et errare fecerunt Ægyptum in omni opere suo, slcut errat ebrius et vomens ; et noa erit Ægypto opus quod faciat, caput et caudam incurvantem, et refrenantem. » Primum de interpretatione dicamus , et postea de his quæ scripta sunt, disseremus. Pro apiritu vertiginis. interpretari potest et spiritus erroris. In eo (Iuoque quod nos transtulius, incurvantem, et refrenantem, possumus ,licere incurvum et lascivientem, ut intelligamus semen et puerum. Nos autem verbum Hebraicum AGMON ( ) 2, dum celeriter quæ scripta sunt vertimus, ambiguitate decepti, refrenantem diximus, quod significantius Aquila trans- tudit στρεϬλου̃ντα, id est, qui nihil recte agit, sed omne perversum, ut puerum significaret. Est igitur sensus : Stulti facti sunt principes Taneos, et sapientes consiliarii Pharaoni dederunt 206 con- silium insipiens, et emarcuerunt principes Mempheog, et deceperunt Ægyptum angulum populorum, quia Dominus miscuit eis spiritum erroris vertiginis, ut ignorent quid loquuntur, et errare faciam Ægyptum. Et sicut ebrius et vomens egerit quod ingesserat, et ubi sit, nescit, sed jacet mentis alienæ : sic nullum habebit Ægyptus opus, sive consilium, quod aut caput habeat, finem, aut seni- hus conveniat, aut pueris, quorum alii per nimiam ætatem desipiunt atque delirant, alii per lasciviam et infantiam ignorant quid agant. Hoc autem sive in Babylonia vastitate ejus, sive in adventu Christi, et juxta litteram, et justa spiritualem intelligentiam recipere volueris, habebit consequenlialn.

(Vers. 16, 17.) c In die illa crit Ægyptus quasi mulieres, et stupebunt et timebunt a facie comniO- tionis manus Domini exercituum, qnam ipse movebit super eam. Et erit terra Juda Ægypto in festivitatem : omnis qui illius fuerit recordatus, pavebit a facie consilii Domini exercituulu, quod ipse cogitavit super eam. r Melius reor etiam preprium errorem reprehendere, quam dum erubesco imperitiam confiteri, in errore persistere. In eo qnod transtuli, Et erit terra Juda Ægypto in festivitatem, pro festivitate in Hebraico legitur AGGA ( ), quod interpretari polest et festivitas (onde et Aggæns in festivum vertilur) et timor, qnod significantius Aquila transtulit γύρωσιν, cum aliquis pavidus, et tremens circumfert oculos, et advenientem formidat inimicum. Ergo si voluerimus in bonam partem accipere, quod recordatio Judæ Ægypto sit gaudii, recte festivitas dicitur. Sin autem, ut arbitror, in timorem pro festivitate vertitur, intelligamus forlnidi- nen nel pavorem, quod cum Nabuchodonosor venerit, et omnes virorum fortium manus quasi mulierum fuerint dissolutæ, etiam vocabulum Judae terrori sit Ægypto, quia dum ei vult auxilium praebere, tanta mala perpessa sit. De nostris temporihus nemo dubitat, quod comparatione Christianorum omnes Ethnici quasi mulieres sint, infirmas baben- tes sententias, et quidquid dixerint verti in stultitiam, dum stupeant tantam gentis conversionem, et mirentur atque intelligant 207 manum Domin!, et quicunque gentilium nominis Christiani fuerit recordatus imbecillitatem idololatriæ timore fateatur.

(Yers. 18.) c In die. illa erunt quinque civitates in terra Ægypti loquentes lingua Chanaan, et jurantes rer Dominum exercituum: civitas solis vocabitur una. » Pro civitate solis, nescio quid volentes LXX interpretati sunt asedec 3, quam quidam nostrorum4 urbem justitiæ interpretatur, et ductus errore, quod juxta Hebraicum ARES ( ) scriptum sit, terraM putat, quae ałiłs litteris scribitur. Melius ergo transtulit Symmachus, civitas lotis vocabitur una: ARES euim verbum ambiguum et testa dicitur et sol, eo quod utrumque areat, et siccum sit. Hunc locum non intelligens Onias, templum ex- struxit in Ægypto in oppido ῾Ηλιοπόλεως I. Lege Josephi Historias (Joseph, lib. XII, cap. 9). alii Ares, id est, δστραϰον, boc esi, testam, urbem Ustraci- nom intelligi volunt, et cœteras juxta Hbinooorll. ram, et Casium civitates, quas Mque hodie in Ægypto lingua Chananitide, hoc cst, Syra loqui manifestum est: et putant e vicino Syros atqne Arabas a Nabuchodonosor in illam terram fuisse translatos. Porro qui in adventu Christi, et Romano imperio prophetiam disserunt, qninque civitates, vel legem Domini I, quae in Alexandria primum interpretata est a, vel quinque Ecclesiæ ordines, episcopos, proshyteros, diaconos, Odeles, catechu- menos sentium : aut certe spiritualem leis intel- ligentiam, cie qua et Apostolus ait: Volo quinque verbis loqui in ecclesiis ill sensu meo, quam decem millibus verborum in lingua (1 Cor. XIV, 19): et quod una quinque civitatum appelletur civitas solis, 208 videlicet justitiae, in cujus pennis est sanitas.

(Vers. 19-21.) < In die illa erit altare Domini in medio terræ Ægypti, ct titulus juxta terminum ejus Domino. Et erit ill signum, et in testimonium Domino exercituum in terra Ægypti. Clamabunt cnim ad Dominum a facie tribulantis : et mittet eis Salvatorem, ct propugnatorem, qui liberet eos. Et cognoscetur Dominus ab Ægypto, et cognoscent Ægyptii Dominum in die ilia, et colent eum in lio- stiis, ct muneribus, et vota vovebunt Domino, et solvent. » noc lOCO usque ad finem Ægyptiæ Visionis, sive Ponderis, et Judæi et nostri de Christi adventu intelligi volunt; Bed illi vota sua differunt in futurum, nos quasi jam transacta reline- mus. Diem autem pro tempore accipe: quanquam sub Onia Josephus hæc facta contendat, qui profugus in Ægyptum, cum turba plurima Judæorum ædificavit templum, et altare, et prophetiam Christi cassa implere temcritale conatus est. Ita autem 4 unum altare dicitur, quomodo una fides, et unum . baptisma, et una Ecclesia. Et titulu, juxta terminum ejus Domino, haud dubium quin Evangełium, et apostolorum scripta significet. Quomodo enim supra juxta tropologicam intelligentiam terra Juda Ægypto formidabilis, sive solemnis, vetus intelligitur Testamentum : sic et titulus in terminis Ægypti Evangeliorum historia demonstratur. Denique jungit : Et erit III signum, et ill testimonium, Dominicæ videlicet passionis. Tunc hi qui crediderint, concurrentibus Ægypliis contra Ægyptios, et pugnante viru contra fratrem suum, et civitate contra civitatem dimicante : cum persecutionis tempus in- gruerit5, 209 implorabunt Domini misericordiam, statimque Salvator adveniet, id eSI, Jesus, hoc enim in lingua nostra sonat. Et cognoscetur Dominus ab Ægyptiis, et cognoscent eum, sive persecutores qui fuerint superati, sive credentes praesenti auxiliu liberati. Et colent eum in hostiis et muneribus, votaque vovebunt Domino et solvent. Respondeant Judæi: Lege praeceptum est, ut altare non Mat nisi in loco uno quem elegerit Dominus Deus, et hostiae tantum a sacerdotibus Levitici generis immolentur (Deut. XXVI). Ecce Isaias aperte docet quod Ægy- ptii cognoscant Dominum, colant eum, et hostias, et munera offerant, et vota voveant atque persolvant. Si Ægyptii sacerdotium habent, impletur et in iliis Pauli testimonium dicentis: Tranl- lato sacerdotio, necesse eat let legis translatio fiat (Hebr. vII, 12).

(Vers. 22.) c Et percutiet Dominus Ægyptum plaga, et sanabit eam : et convertentur ad Dominum et placabitur eis, et sanabit eos. » Quem enim di- Ugh Dominus, corripit, castigat auten) omnem alium quem quem recipit. Persecutio non ad negationem. credcuLium, sed ad probationem perLillet, et coronam.

(Vers. 23.) « In illa die erit via de Ægypto in Assyrios, et intrabit Assyrius in Ægyptum, et Ægyptius in Assyrios: et servient .Egyptii Assur. » Ante adventum Christi unaquæque gena suum habebat regem °, et de alia ad aliam nullus ire poterat nationem iin Romano autem imperio unum facta sunt omnia. Doctus lector veteres revolvat historias, et ab Euphrate usque ad Tigrim, omnem in medio regionem Assyriorum fuisse cognoscat. Ergo quos veteres Assyrios, nunc nos vocamus Syros, a parte totum appellantes. Quod autem dicitur : Ægyptii servient Syris, vel sie acciplendum, qnod Romanae legiones Syro instructæ (Al. instructo) milite Ægyptum custodiant, aut quod utriusque genltis inter se commercia sint, et abundantiam Ægypti Syriæ suscipiant civitates, sicut econtrariO Palæstinæ et Phoenicis bonis Ægyptus irrigetur. Quidam nostrorum male hæc ad mille annos rere- runt, et more Judaico ill consummatione mundi 210 fotura pronuntiant, quando Antichristus de Assyriis veniens, Ægyptum Æthiopiamque possedrit.

(Vers. 24, 25.) c In die illa eri Israel tertius Ægyptio et Assyrio, benedictio in medio terrae, cui benedixit Uominus exercituum, dicens, Benedictus populus meus Ægypti, et opus manuum mearum Assyrio: haereditas autem mea Israel. » Nequaquam Israel inter Ægyptum et Assyrium me- dius eJitJetur, nunc Antiochis et Demetriis ad se Judæ I trahentibus regnum, nunc Ptolemaeis possessionem ejus sibi vindicantibus; aed et ipsa sub Romano imperio, ac per boc Christi imperio constituta, erit ejus conditionis, cujos et Ægyptus et Assyrii, et benedicetur in omni terra. Quia ex Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem. Tunc dicetur a Domino : Benedictus populus meus Ægypti: quando nequaquam Moyse, sed Christo Domino præeunte, infinita hominum millia solitudines re- pleverint, et Pharaone submerso, dixerint in deserto: Cantemus Domino, gloriose enim magnifica.. tua est: equum, et ascensorem dejecit in mare (Exoct. XV, 1). Tunc et opus manuum Domini erit in As. syriis ; hæ enim vel maximæ genies monachorum florent examinibus, Ægyptus, et Mesopotamia, et paM inter se pietate contendUnt. Hæreditas autem Christi Israel, hoc est, nativitatis, et crucis, et resurrectionis, ascensionisque ejus loca, ad quae de toto orbe concurritur.

(Cap. XX. — Vers. 1.) c Anno quo ingressus est Thartan in Azotum, cum misisset eum Sargon res Assyriorum, et pugnasset contra Azotum, et cepis- seteam. In tempore illo locutus est Dominus in manu Isaiæ filii Amos, dicens: Vade et solve saccum tuum de tumbis tuis, et calceamenta tua tolle de pedibus tuis: et fecit sic, vadens nudus et discalceatus. Dixitque Dominus: Sicut ambulavit servu. meus Isaias nuduseL dilcalcealus, trium annorum signum, et portentum erit super Ægyptum, et super Æthiopiam. Sic minabit rei AssyrioruM captivitatem Ægypti, et transmigrationmu Æthiopiæ. juvenum ct scnum nudam et discalceatam, discocpertis natibus, ignominiam Ægypli. Et titnebunt. et coufulI- demur ab Æthiopia spe sua, et ab Ægypto gloria sua. Et 211 dicet habitator. illsulæ hujus in die illa : Ecce haec erat spes nostra, ad quos confugimus in auxilium, ut liberaret nos a facie regis Assyriorum, et quomodo effugere poterimus nos? » Totam posuimus capituli hujus continentiam, uL per partes singula disseramus. Azotus quæ Hebraice dicitur ESDOD ( ). urbs ruit potentissima Palæstinæ de quinque urbibus : hanc Sargon rex Assyriorum, qui septem nominibus appellatur, misso duce exercitus sui, sui nomen erat Thartan, cepit et tenuit. Eo igitur tempore quo vicina civitas capta est, praecipitur Isaiæ, ut deposita saccea tunica (hic enhn erat I habitus prophetalis populi delicta plangentis), et calceamentis e pedibus, quae LXX caligas vocant, nudus et discalceatus incederet, typum praebens captivitatis Æryptiæ et Æthiopum, qui ÆSypliis in adjutorium fuerant ; quod quomodo Isaias nudus ambularet, et fœdita- tem cernentibus nudis natibus demonstraret: ita omnis Ægyptus atque Ælhiopia, populante Assyrio. nudae lierent, et nihil omnino in terra remaneret. Nec hoc aliquis putet superiori felicitati, quas Ægyptiis repromittitur, esse contrarium ;quia ibi post mata de iutura beatitudine praedicatur : hic autem praesens narratur captivitas, per quam deleto Israel et Damasco, et Philistiim recta via perrexit Ægyptum, et ipsos pariter Æthiopesque superavit. Qnod ne cui videatur ambiguum, ipsius Isaiæ pona. mus testimonium: Reversus. autem Rapsaces, invenit regina Assyriorum prœliantem adversus Lobuam : audierat enim quia profectus easet de Lachis : et audivil de Tharaca reye Æthiopiœ dicentea : Egres- aus est ut pugnet contra te (1 V Reg. aix, 8, 9). Simulque discimus obedientiam prophetarum, quod vir nobilis (Lradullt enim Hebraei Isaiam socerum fuisse Manasse filii Ezechiæ reGis Juda) non cru- buerit nudus incedere; sed Dei praeceptis nihil ho- nesliu8 judicans, deposuerit saccum, quo abjecto nudus fuerit, unam prius habens tunicam, et ipsam cilicinam. Quod autem dicitur: Trium annorum signum, et portentum erit super Æguptum et super Æthiopiam, hoc significat, quod nibus annis ab Assyriis Ægyptus vastauda sit et Æthiopia. Tunc, iuquil, dicet habitator insulœ hujus, hoc est, Jerusalem 212 quæ vicinarum gentiulu fluctibus tun- tlitur: Hœccine erut spes nostra ? et all hos confu- Bimus, ut nobis præberent auxiliuln, qui se de captivitatis malo eruere non quiverunt ? Est igitur hic ordo providentiae Dei, omne hominum genus ineffabili judicio dispensantis . Contra Dei iran. Israel speravit in Damasco: diruatur civitas quae adversam illius voluntatem impiis præstat auxilium. Judas speravit in Ægypliis : et Ægyptus destruatur. Ægyptii confisi sunt in Æthiopibus: Ælhiopes quoque vincantur ab Assyriis. Assyrii superbierunt, non Dei, sed suarum virium arbitrantes esse victoriam:et ipsi vincantur a Babyloniis. Babylon clevavit contra Deum caput: et ipsa a Medis Persisque superetur. Persæ et Medi ex parte persecuti sunt populum Dei, et aries sævssimus ad Orientemet Occidentemomnes populos ventilavit ; veniat hireusAlexander, et conterat eum pedibus suis. Et isle qni ultra modum erectus est, veneno pereat, regnumque ejus dividatur in partes : et cum multo tempore inter se collisum fuerit, Romano vincente, populetur. Romanus ipse ferratis dentibusunguibusque sanctorumcarnes, et cruento ore laceravit: excidatur lapis de moule sine manibus, et potentissimum primumregnum ac ferreum, deinde fragile et iuBrmum, in testarum modum conterat (Daniel. 11).

(Cap. XXI. — V ers. 1.) «Onusdesertimatis. » Nisi in consequentibus hujus capituli legerem : Babylon dilecta facta eat mihi in miraculum. Et ile- rum : Cecidil, cecidit Babylon, et omnia sculptilia deorum ejus contrita sunt in terra, Et supra: Ascende Elam, et obside Mede : dubitarem quod esset hoc Pondus, quod deserto mari imponitur : Perspicuutn ergo est, quod descertum mare Babylon appellatur, Jeremia dicente ex persona Dei: Et desertum faciam mare ejus, et siccabo terram illius, et erit Babylon in tumulos arenarum (Jerem. LI, 36, 37). Mare autem proper multitudinembabitantium dicitur. Unde et supra Ægypti multitudo mari comparata est. Desertum faciet Dominus mare Ægypti. Quod amem Medi et Persæpuguavcriul contra Babylonem, et subverterint eam in supradicto Jeremia legimus : Acuite sagittas, implete pharetras. Suscitabit Dominus spiritum regum Medorum 213 et contra Babylonem mens ejus, ut verdat eam, quoniam ultio Domini est, ultio Templi aui. Super muros Babylonislevale signum, augete custodiam, elevat custodes, præparate iJlaidta. ; quia cogitavit Dominus, et fecit quæcunque locutus eat contra Babylonis habitalores.Et rursum : Lavate lignum ill terra, clangite buccina ill genlibuJ, sanctificate super eam genles, annuntiate contra illam regibu. Ararat, Menui, et Ascenez, numerate contra eam Tapsar, adducite equum quasi bruchum aculeatum. Sanctificatecontra eam gentes, reges Mediæ, duces ejus et universos magistratus ejuI, cunctamqueterram potestatis ejus. Et commovebitur terra, et turbabitur,quia vigilavit contra Babylonem cogitatio Domini, ut ponal terram Baby. lonis desertam, et inhabitabilem (Jerem. LI, i1, seqq.)

(Vers. I, 2.) c Sicut turbines ab Africo veniunt, de deserto venit de terra horribili. Visio dura nuntiataest mihi. » Vox Babylonii populi timentis inducitur, sive ipsius Babylonis, quod audiat Medos et Elamitas contra se exercitum præparare, et venire de loliludine, ponitque comparationis exemplum. Sicut, iuquit, ab AfricO vento vchemens tempestas venire consuevit : ita mibi de solitudine vastitas venit, de terra horribili, cujus ne nomen quidem audire possum absque fOrmidine. Visio dura nuntiata est mihi : quid enim durius quam praesens captivitas

c Qui incredulus est, infideliter agit : et qui depopulator est, vastat. » Potest in Hebræo ita legi : Qui cæd is, cæde; et gui vastas, vasta, ut ad ipsum Elamitemet Medum prophetiæ vaticinium dirigatur, hortantis eum impłere quodcaepit, iOlre- pidmn ascendere, obsidere potentissimam civitatem. Sin autem sic legitur, ut transtulimus, quasi de persona tertia dicatur, qui incredutus eat infideliter agit : et qui depoprdator eat, vastat : eum supe- rioribus copulandum est, in quibus sibi Babylon visionem duram prædicat nuntiatam.

c Ascende Elam, obside Mede : omnem gemitum ejus cessare feci. I Ne timeas, inquit, o Persa et Mede, Babylonis reformides : omuem gemitum ejusmultitudinem, ne illius præteri- Lam potentiam ac pondus, quo te ante premere consueverat, cessare feci : seu quod nullus jam gemat et doleat pres- IUS potentia Babylonis : seu quod tantis malis op- pressa sit ipsa Babylon, ut ne 214 gemitum qui- den1 liberum habeat.

(Vers. 3, 4.) c Propterea repleti sunt lumbimei dolore:angustia possediunc, sicut angustia parientis: corrui cum audirem, conturbatus sum cum viderem. Emarcuit cor meum, tenebras obstupefecerun me. Babylon, dilecta mea, posita est mihi in miraculum. »Prophetae ideo obscuri sunt, quia personæ in his plurimae commutantur. Ergo et nunc vox lsaiæ inducitur plangentis Babylonem spiritu pro- phelali, quod tanta mala super eam ventura sint, utipse qui narrat, timore superatus nequeat in verba prorumpere, videns tantæ multitudinis sanguinem fundi : et misericordiæ motus affectu (homo enuM de hominibus loquitur) non ninus doleat, quam mulier ululare in partu solel ;sed conturbatus oculis nesciat quid loquatur. Pro eo autem qnod nos vertimus: Babylon, dilecta mea, in Hebræo legitur, NESEPH ESC1 ( ) ; et est ipsum verbum quod in principio Babylonii Oneris posuimus, super montem caliginosum: pro caliginoso enim, seu tenebroso scriplum est Neseph. Proprieque hæc urbs sic vocatur, propter altitudinem et erectum usque ad coetum superbiae verticem.

(Yers. 5.) « Poue mensam, contemplare in specula comedentes et bibentes : surgite,principe., arripite clypeum. r Locus me dupliciter accipitur : o Medi et Elamitæ. quibus supra diti i Ascende Etam, obside Mede, sumite cibum, iuturo vos præparate, ne postQuam dimicationis tempus advenerit, lassitudo vos retrahat. Cumque comederitis et biberius, surgite, arma corripite, Babylonium tlebellale. Quodque ait, contemplare ila specula, boc sensu legitur : diligenter quæ. ventura sunt, pro- spice. Potest et sic intelligi : o Cabylon, para Baithasar filio Evilmarodach nepoti Nabochodonosor regi tuo mensam a:que convivum, et vide quid host cibum eveniat. in quo scortis et concubinis in ,.aia Dolmini propinabit. 0 principes, qui cum rege accumbitis, Medos autem Pergasque higniflcat, surgite et ad interficiendum regen arma corripite. Hoc plenius in Danielis volumine discimus (Cap. v).

(Vers. 6 seqq.) « Hæc enin mihi dixit Dominus : Vade et pone speculatorem, et quodcunqne viderit annuntiet. Et vidit currum duorum equitum, ascensorem asini, et ascensorem 215 cameli. Et contemplatus est diligenter multo intuitu, clamavitque leu : Super speculam Domini ego sum stans jugiter per dieu), et super custodiam meam ego sum stans totis noctibus. Ecce iste venit ascensor vir bigae equitUtn, et respondit et dixit : Cecidit, cecidit Babylon, et omnia sculptilia deorum ejus centrita sunt in terra. Tritura mea, et fili areae meæ, quae audiri a Domino elercitnun, Deo Israel, annuntiavi vobis. » Causas reddit superioris formidinis, quare angustia possederit eum sicut parturientem, et corruerit audiens, et perterritus sil, ac tenebroso bor- rore circumdatus. Haec I inquit, "dixit Dominus mihi : Vade et constitue speculatorem, ut spiritu prophetali tibi futura prænuntiet ; quem cum po- suissem in speculam, vidit venientem bigam, et aurigam desuper, asinumque, et camelum currum trahere. Significat autem Cyrum Persaru!n regem atque Medorum, cum parvo et magno imperio venientem. Persae enim ante Cyrum ignobiles erant, et nullius iuter gentes loci habebantur : Medi semper potentissimi. Iste ergo unus ascensor, duarum gentium fultus csercitu, venit contra Babylonem : et speculator ille qui positus erat, ut ventura pro- spiceret, clamavit quasi leo, sive ipse propheta appellatur leo. Et quia dubium erat de persona speculaloris, qui Cyrum viderat ascendentem, ipse exponit Inanifestius, et ait : Super speculam Domini ego sum stans jugiter per diem, speculatorem Domini se esse pronuntians, qui semper positus in officio prophetali, et diebus ac noctibus Domini parens imperio, quodcunque jusserit loquitur. Quitl igitur clamavit leo : Ecce ide venit ascensor fir bigœ equitum : haud dubium quin Cyrus indi. retur. Et respondit et dixit ipse leo qui supra cla- maverat : Cecidit, cecidit Babylon, et omnia sculptilia deorum ejus contrita sunt ill terra. Vastante enim ascensore bigae, Babylon usque in æternam deleta est, et Belis templum omniaque idola usque ad solum strata. Quod autem sequitur : Tritura mea, et fili areœ meœ, ad Jerusalem apostropham facit, et ad temptum quod in area Ornae situm est dicitque all eam : 0 Jerusalem, et popule fili Templi mei, non tibi videatur incredulum esse quod dixi : non mea euim verba sunt, sed Domini et per os 216 meum illius vetba resonarunt. Quidam putant, sed male, hoc non ad Jerusalem, sed ad Babylonem dici, de qua et supra Babylon dilecta mea posita est mihi in miraculum ; et esse sensum : quæ contrivisti me, cris ct ipsa contrita, non meo sermone, sed Domini potestate, quae tibi hæc ventura prænuntiat. Quid sibi autem voluerint in hoc loco LXX interpretes, ut pro leone, qui Hebraicc dicitur ARtA , uriam transtulerint, non satis intelligo, præsertim cum supradictus sacerdos Urias, qui vocatur in lestiruonium, aliis litteris scriptus sit.

(Vers. ii, 12.) « 0nus Duma. Ad meclamat ex Scir : Custos, quid de nocte?custos, quid de nocte? Et dixit custos, venit mane et nox : si quaeritis, quærite, convertimini, venite. » Pro Duma, LXX Idumœam ponunt. Est autem Duma non tota Idumæa provincia, sed quædam ejus regio quæad Austrum vergit, et ab urbe Palaestinae, quæ hodie dicitur Eleutheropolis, viginti distat millibus ; juXta qnam sunt montes Seir, sumpto ah auctore nomine : Seir quippe interpretatur hispidus ef pilosus, quod Esau fuit. In Abdia propheta plenius super hac gente a nobis disputatum est : in quo De- cesse fuit veterem historiam revolvere, et Ezechielis Jeremiæque easdem in testimonium trahere visiones, et maxime prophetiam contra montem Seir (Ezech. xxv et XXXV, Jerem. XLII). Et illud de Psalmis : In Idumœam extendam calceameulum meum. Et alibi : Tabernacula Idumaorum et Ismahelitœ, Moab, et Agareni, Gebal et Ammon, et Amalech Psal. LIX, 10 ; LXXXII; 7, 8). Amos quoque in- quit: Stiper tribus sccleribus Edom, et super quator nOli aversabor eum, eo quod persecutus sit ill gladio fratrem suum, et violaverit misericordiam suam (Amos 1, 11), sive, ut Symmachus transtulit, viscern sua, quod adversus cognatos populos ausus sit dimicare, et hostili odio dissidere. Fuit antem regio [Al. regia] Esau, in regione Duma, hoc est, in montibus Seir. Hanc ut metropolim, juxta ordinem superio- runt Visionum, ala Assyriis, sivc a Nabuchodonosor expugnatam esse credimus, memoremque pristini generis, quod de Abraham et Isaac sil stiipe gene- rata, implorasse auxilium Do, et necessitate cogente, illius clementiam flagitasse. Narrat ergo nunc Dominus : Qui obsidetur ill Scir, et ab hosti.. bus cingitur, meum implorat allxilium, et dicit : 0 custos Israel, qui populum Uum 217 tueris custodia sempiterna, et quasi in nocte, illis dormientibus, vigilas, nc hostis irrumpat;quare ct nos qui de ejus semine sumus1, non simili clementia protegis? Quibus ego custos vigilque respondeo, de quo scriptum est : Non dormitabit neque obdormiet qui custodit Israel(Psal.cxx, 4). Venit mane populo meo, et nox genti Idumæorum; illis præbebo lucem, vos in tenebris derelinquam. Vel certe ita:Venit lux nocte transacta;si meum invocatis auxilium, et estisdestirpeservimei Aurahalu, nolite me tantum in necessitatibus quærere, sed tuto ad rue animo convertiJniui. V cHile, ct suscipiam pœnitentes. Hoc iuxta historiam dictum sit : cæterum propter similitudinem litterae, ct ex eo quod REs CL DALETII, non multum inter se discrepent, quidam Hebræorum pro Duma, Roman legunt, volentes prophetiam contra regnum Romanum dirili, frivola persua- sione, qua semper in idumææ nomine Romanos existimant demonstrari : Duma amem interpretatur silentium.

(Vers. 13scq1.) « Onus in Arabia. in saltu ad vesperam uoraniclis, in semitis Dodanim. Occorrentes sitienti ferte aquam : qui habitatis terram Austri, curo panibus occurrile fugienti. A facie enim gia- diorum fugerunt, a facie gladii imminentis, a facie arcus extenti, facie gravis prælii. Quoniam hæc dicit Dominus ad me: Adhuc in utro anno quasi in annA mercenarii : et auferetur omnis gloria Cedar, et reli- quiæ numeri sagittariorum fortium de filiis Cedar imminuentur : Dominus enim Ocus Israel locutus est. » Quaerenti mihi et diu cum deliberatione tra- ctanti quæ esset Arabia, ad quam propheticus sermo dirigitur, utrum Moabitæ, an Ammonitæ, et Idumæi, cunctæque aliæ reGiones, quae nunc Arabia nuncupantur, occasionem tribuit in hac eadem visione quod sequitur : Aufereturomnis gloria Cedar, et reliquiæ numeri sagittariorum (orlium de fillis Cedar imminuentur (Isa. XXI, 16, i7 ), Ismaelitas debere intetligi. Liber Geneseos docet ex Ismaele Cedar et Agarenos, qni perverso nomine Saracenos vocantur, esse genitos. Ili per totam habitant solitudinem, de quibus puto et poetam dicere : Lateque vagantes Barcæi ( Virge C Æneid. iv ) ; et supradictum volumen, Contra faciem omnium fratrum suorum habitabit (Gen. XVI, 12) : eo quod latissima eremus 218 ab ludia ad Mauritaniam usque tendatur, et Atlanticum Ocea- num, quod, puto Jeremiæ titulum sonare : Ad Ced ar et ad regna Asor, quæ percussit Nabuchodonosor rex Babylonis (Jerem. XLIX, 28) ; statimque scquitur : Hæc dicit Dominus, Surgite et ascendite ad Cedar, et vastate filios0. ientis : tabernacula eorurn, et greges eorum capienli- pellea eorum et omnia vasa, et camelos tolent libi (Ibid., 28, 29) : et iterum : Inivit enim contra vos Nabuchodonosor rex Babylonis consilium, cogitavit adverau. VOl cogitationes. Surgite el ascendite ad gentem quietam, et confidenter habitantem, ait Dominus:non oSlia, uon vectes eis : lOti habitant. Et erunt cameli eorum in direptionem, et multitudo jumentorum in prædam. Et dispergam eos in omnem ventum qui sunt attonsi in comam : el ex omniconfinio eorum adducam interitum super eoa, ait Dominus : eritque Alar habitaculum draconum deserta in sempiternum : non inoolet eam filius hominis (Ibid., manebit ibi vir, nec 30 seqq. ). Totum prophetiæ testimonium de Jeremia posui, ut quae sit Cedar, indubitanter intelli- g,s. Et considera quomodo Ismaelitarum, hoc est, Saracenorum proprie gentem descripserit, quia habitam in tentoriis : qui quas nos compulerit, sedes tenent : quibus armenta sunt, et pecora ea- melorumque greges ; qui non habent ostia nec vectes ; non enim versantur in urbibus, sed in solitudine habitant. Et hi ergo a Babyloniis deleti sunt, eo quod Asor civitatem, quae metropolis gentis illius in cremo fuit, usque ad solum sub- verterim ; et tamen cum camelorum etovium greges capti sunt [At. sint], pellesque eorum atque tentoria sorte divisa ; noM omnis gentis illius significatur interitus, eo quod dromedariis camelis centum et amplius millia uno die per vastam solitudinem fugere soleant, Au feretur, inquit, omnis gloria Cedar : et imminuto sagittariorum numero, quia maxime pollent arlc pugnandi ; cæteri qui fu- Heriot, remanebunt. Quia intelleximus quæ sit Cedar, et quae Arabia, quaeque Asor, videamus Isaias propbeLa quid dicat : In saltu ad resperum dormietus,in semitis Dodanim. Verbum ARAB , ut sæpe jain diximus I, et vesper, et Arabia, ct corvus, et planities, et Occidens appellatur. Et pro eo quod nos juxta LXX transtulimus, 219 dormictis potest interpretari, morabimini, sive habitabitis, boc est αὐλιθήϭθε, quod Hebraice dicitur THALINU . DODANIM quoque in propin- quos vertitur et cognatos. Itaque prædicitur nunc Judæis, qui obsidionem Babyloniam effugere po- lueriul, et de totius provinciae vastitate ad cre- Ilium transire vicinam, quod habitaturi sint in solitudine Arabiae in itinere quod ducit ad fratres. Rursumque ad Ismaelitas sermo cooverlitur, et eos ad misericordiam cohortatur : Currite, et lassis fratribus ac periclitantibus ardore sitis, obvii ferte aquas : tantus enhn fervor est solis, ut nisi subveneritis, in solitudine pereant , et non solum aquas, sed etiam panem ferte fugientibus, ut quos confecit obsidio, vestra clementia relevet. Simulque reddit causam quare hæc imperet fieri, dicens : fugerunt Babylonium gladium , fugerunt arcus Elamitarum , fugerunt imminens prælium. Nec despiciatis miseros ; cito veniet et vestra captivitas. Quomodo enim velox mercenarii annus est, et omnem laborem brevem putat, dum ad desideratam mercedem perveniat, sic universa gloria filiorum Cedar auferetur a vobis, et sagittæ vestræ conteremur, et parvus remanebit numerus pugnatorum. Quidam volunt ex eo quod dicitur, adhuc in uno anno, et auferetur omnis gloria Cedar, non Babyloniam captivitatem prædicari, de qua et Jeremias loquitur, sed Assyriorum, qui post unum annum vastationis Judaicæ, Saracenos la- tissime persecuti sunt. Illum praeterea locum, in quo nos transtulimus , Qui habitatis terram Austri, cum punibus occurrite fugienti : et quasi ex persona Donnini imperativo modo legimus, in Hebræo sic legi posse affirmant : Qui habitant terram Austri, cum panibus occurrerunt fugienti; ut cum Deus eis dixerit, Occurrentes sitienti ferte aquam, illi inimica mente panes tulerit [al. tollerent] absque aquis, ut cibo augerent sililn.

(Cap. XXII. — Veri. 1.) < Onus vallis visionis.» LXX, licet, non habeatur in hebræo, manifestius transtulerunt, verbum uallis Sion I. Hæc enhn civitas seminarium prophetarum est, in qua exstru- ctum templum, et visiones Domini multiplicatae sunt. Quia ergo inter caeteras gentes ponitur, 220 et reputatur una de plurimis, nequaquam mons appellatur, juxta illud propheticum : Fundamenta ejus in montibus sanctis : diligit Dominu, portas Sion super omnia tabernacula Jacob ( Psal. LXIXVI, 1, 2);sed vallis, ex eo quod humiliata sit. Alias verbis hoc ipsum Jeremias loquitur, quando accepit calicem plenum vini, et dat universis gentibus, ac novissime porrigit Jerusalem, ut bibat, et vomat, et ruat, et iusaniat : significans a Babyloniis et hanc esse vastandam ( Jerem. XXV). Quod plenius Regum et Jeremiae narrat historia. Ex quo intelligimus omnium creatorem æqualiter esse Deum, et eodem cuncta dispensare judicio, juxta illud qnod ipse loquitur per Amos : Nunquid non m filii Æthiopum vos estis mihi filii I srael ? ait Dominus. Numquid non Israel ascendere feci de terra Ægypti, et Palæstinos de Cappadocia, et Syros de Gyrene 2 Ecce oculi Domini super regnum peccans (Amos IX, 7, 8). Ne putareut Judae! ideirco 8e meritorum habere privilegium, quia educti essent de Ægypto, dicit etiam caeteras gentes ad alias terras suo imperio fuisse translatas.

« Quidnam tibi quoque eat, quia ascendisti et tu omnis in tecLa, clamoris plena, urbs frequens , civitas exsultans ? » Referebat mihi Hebræus, præsentem visioneln non pertinere ad illud tempus, quo Nabuchodonosor Jerusalem cepit, et Sedechiam vinctum oculisque privatum duxit in Babylonem , sed ad Sennacberib tempora, quando Sobua pontifex magnam partem prodidit civitatis, et tantum Sion, id est, arx et lemphun, ac nobiles remanserunt, in exemplum Romanae urbis, quae irruentibus Gallis, patricios et florem juventutis in arce servavit. Nos autem possumus et de Babylonia captivitate dicere : quanquam Eusebius omnia ad Christi adventum referat, et putet Vespasiani Titique temporibus fuisse completa. Carpamus ergo singula, triplicem expositionem breviter attingentes. Quidnam tibi quoque est ? quid habes, inquit, Sion, quod eUam tu ascendisti omnis in tecta ? Quando dicit, etiam tu, ostendit quod cacteri prius ascelulerint. Num et tu reputata es inter seutcs, qUE ab hostibus obsideris, et tecta conscendis plena ululatus et planctus miserabilium feminarum, urbs quondam regia ?

221 (Vers. 3). c Interfecti tui non interfecti gladio, nec mortui in bello. Cuncti principes tui fugerunt simui, durcque ligati sunt. Omnes qui inventi sunt, vincti sunt pariter : procul fugerunt. » Si ad Sen- nacherib tempora referas, quando ex parte capta est civitas, recte dicuntur non fuisse victi Kla- dio, nec occisi in bello, Bed prodflione. aliis ex urbe fugientibus, aliis, quos hostis oppressit, vin- cutis alligatis. Sin autem ad Babyloniam captivitatem, quod et verius est, dicemus quod nou pugna, sed obsidione superati sint. Quod si in adventu Christi, juxta Eusebium, tropologice intelligere volueris: dices eos interfectos non gladio, sed infidelitate, omnesque principes eorum reces- sisse a Deo, et peccatorum funibus alligatos, lice quemquam fuisse de Pharisæis, qui non diaboli retibus alligatus sit.

(Vers. 4). c Propterea dixi : Recedite a me, amare flebo : nolite incumbere, ut consolemini me super vastitatem filiæ pupuli mei. » Si in vastitate Babylonis lacrymatur propheta Ingentis affe- rtu, et dicit : Angustia possedit me, sicut angustia porientis : corrui cum audirene, conturbatus sum cum viderem, emarcuit cur meum, tenebræ stupefe- cerunt me : Babylon dilecta mea polita eat mihi in miraculum, quanto magis nunc in urbis suae ruina nullam accipere consolationem potest, lotum se planctibus tradens I

(Vers. 5.) c Dies enim interfectionis, et coneul- cationis, et fletuum Domino Deo exercituum in Valle visionis. » Reddit causas juxta triplicem intellisentialll, quare dixerit : Recedite a me, amare flebo; quia conculcata sit Sion, mons quondam visionum. et nunc vallis fletuum.

(Yers. 6.) c Scrutans murum, et magnificus super montem : et Etam sumpsit pharetram, currum hominis equitis, et parietem nudavit clypeus. » Describitur Babylonis exercitus intrans urbem, templum occupans, et quadrigis per plateas superbus incedens. Quodque auratos postes et marino- rum crustis vestitoa parietes clypeus, qni alia solet legere, nudaverit, eleganter in Hebraeo resonat, sensusque pulcherrimus est, quod scutum non pro- texerit quempianl, sed nudaverit : eo quod per robur militum omnes opes erutas sint. Sin autem Elamitæ ponuntur in prælio, quæ urbs Assyriorum est : non potest referri ad tempora Romanæ 222 subversionis, nisi Corte cuncta allegorice interpretemur.

(Vers. 7-9.) c Et erunt electae valles ture planæ quadrigarum, et equites ponent sedes suas in porta. Et revelabitur operimentum Judæ, et videbis in illa die armamentarium domus saltus, et scissuras civitatis David videbitis, qnia multiplicatæ sunt.» Manifeste captivitatem describit, quæ undecimo anno reRis Sedechiae facta est, de qua et Jeremias loquitur : Ecce ego convocabo omnes cognationes regnorum aquiloni., ait Dominus, et venient, et ponet unusquisque solium suum in introitu portarum Jerusa/em, et super omnes muros ejus iri circuit" (Jerem. I, i5). Quod ne putemus voce prædictum, et opere non expletum, idem Jeremias ait : Undecimo anno Sedechiae, mense quarto, quinta mensis, aperta est civita" et ingressi aunt omnes principes regia Babylonis, et sederunt in porta media (Jerefn. XXXIX, i, 3). Tunc ergo in circuitu civitatis Jerusalem innumerabilis est fusus exercitus, et aperla sunt Sancta sanctorum, et armamentarium, quod ne- more consitum erat, hostili populatione reaeratuln, et per cunctas urbis partes divisis muris bostis ingressus caL

(Vers. 10, 11.) « Et congregastis aquas piscinæ inferioris, et domos Jerusalem numerastis, et destruxistis domos ad muniendum murum. Et lacum fecistis inter duos muros, et aquam I piscinæ vete- ria : et non suspexistis ad eum qui fecerat eam, et opera!orcm illius de longe non vidiitis. » Narrat quomodo obsidioni paraverint civitatem, et aquas inferioris piscinæ, quae capi poterant, ad superiorem munitionem transtulerint 2, destructisque domibus muros ædificaverint, et per singulas cognationes, quæ domus quantum aquae deberet accipere, dinumerarint, fecerintque cisternam inter duos muros, et piscinam vetereo) instaurarint ad servandas aquas : et non magis Dei invocaverint auxilium, qui conditor urbis siL piscinæque Dominus;quasi aliis verbis dixerit : Fiduciam habuistis in homine, ct non in Deo, qui factor est hominis. Quillan) juxta mysticos intellectus piscinam veterem. Legis urn- bram intelligunt, et inter duos muros, Novum videlicet et Vetus Testamentum, ædificatum lacum Pharisæorum traditionibus atque mandatis, qui aquas continere non possit ; et nou respexisse uos ad Filium Dei, nec illius praesentiam credidisse 223 quem olim non viderint, quia semper Dci præceptisincreduli fuerint.

(Vari. 12-14). « Et vocabit Dominus Deus cserci- tuum in die illa ad Oeluru, et ad planctum, et ad calvitium, et ad cingulum sacci. Et ecce gaudium et lætitia occidere vitulos, et jugulare arietes, come- Jere carnes, et bibere vinum : comedamus et bibamus, cras enim moriemur, et revelaLa est in auribus meis Domini exerchuolll. Si dimittetur iniquitas hæc vobis donec moriamini, dicit Dominus Deus exercituum. » Captivitate præsente et obsessa Je- rusaleln, cum ferruln, facies, sitis urgeret urbem, Jeremias ad pœnitentiam populum provocabat (Jerem. XXXIV), et e contrario reges ac principes, et vulgus miserabile desperatione pereuntium se tradebat epulis. Nibil autem sic offendit Deum quam post peccata erecta cervix, et ex desperatione cuntempius. Quod et per Amos loquitur : Super tres et quatuor impietates non aversabor eum; quod et cogitaverit, et fecerit, et non egerit pœnitentiam : insuper et docuerit malum. Unde et nunc dicitur : Si dimittetur iniquitas hæc vobis, donec moriamini Putam , (Amos 1,3, 4). allegorici interpretes de pas- sione Christi esse praedictum, quod vocaverit Deus etiam post crucem Domini Salvatoris infelicem populum ad pœnitentiam, et nihilominus ille se despe rationi tradiderit et voluptati. Principium quippe istius visionis, in quo ait : Clamori' plena, urbs frequens, civitas exsultans, ad illud tempus referunt, quando a Pharisæis populus incitatus pari con ra Jesum voce resonabat : Crucifige, crucifige talem : non habemu. regem nisi Cæsarem (Joan. XIX, 6, 7). Hujus testimonii exemplo etiam Apostolus abusus est, scribens ad Corinthios de resurrectione : Si mortui non resurgunt, manducemus, et bibamus, cras enim ntortenrur (I Cor. xv, 32).

(Vers. 15 seqq.) c Naec dicit Dominus Deus exercituum : Vade, ingredere ad cunt qui habitat in ta- bernaculo, ad Sobnam praepositum templi, et dices ei : Quid tu hic ? aut quasi quis hic, quia excidisti tibi hic sepulorum? Excidisti in excelso memoriam, diligenter in petra tabernaculum tibi. Ecce Dominus asportari te faciet, sicut asportatur gallus gallinaceus, et quasi amictum sic sublevabit te. Coronans coronabit te tribulatione, quasi pilam mittet te in terram latam et spatiosam : ibi morieris, et ibi 224 erunt currus gloriæ tuæ, ignominia domus Domini tui. Et expellam te de statione tua, et de ministerio tuo deponam te. Et erit in die illa, vocabo servum meum Eliacim filium Helciæ. Et induam illum tunica tua, et cingulo tuo confortabo eum, et potestatem tuam dabo in manu ejus : et erit quasi ater habitantibus Jerusalem et domui Jodft. Et dabo clavem domus David super humerum ejas, et aperiet, et nemo erit qui daudat : et claudet, et non erit qui aperiat. Et figam illum paxillum in loco fideli, et erit in solium głoriæ domui patris sui- Et suspendent super cunt omnem gloriam domus patris ejus, vasorum diversa genera : omne vas parvulum, a vasis claterarum usque ad omne vas musicorum. 1u die illo, dici Dominus exercituum, auferetur paxillus qui fixus fuerat in loco fideli, et frangetur et cadet, et peribit quod pependerat in eo, quia Dominus loculus est. » Supra diximus Sobnam fuisse pOnlificem, qui Assyriis prodidit civitatem. Sed quia hoc traditionis est Hebraicæ I, et Scriptura non loquitur, intelligamus eum super- blun, tumidum et voluptuosum, suisque pedibus populos conenltantem : et quia feceritcuncta quæ propheta describil, sacerdotiumejus ad Eliacim lilium Helciæfuisse translaltum ilL illo ejecto, no- vus pontifexfieret. Ex quo intelligimus omuni studio superbiandeclinandam, quæ offenditDeum, et ne pontificatusquidem privilegio tuta esse potest. Is e eat Sobna (sicut quidam putallt) et Eliacian, de quibus idem propheta subtexuit : Misit rex Assyriorum Rabsacemde Lachis in Jerusalem ad regem Ezechiam in manu gravi : et stetit in aquæductu piscinæ superioris, in via agri fullonis, egressusque tit ad eum Eliacim filius Helciœ, qui erat super domum, et Sobna scriba, et Johae filius Asaph a commentariis (lw. XXXVI, i et seqq.). Jubetur ergo ingredi propheta ad pontificem, qui habitabat, juxta LXX, ill pallo- phorio ;julia Aquilam, in tabernaculo : pro quo se- queM Hebraicam veritatem Theodotion ait : Ingredere ad Socen istum, quod interpretari potest, æquum et rectum. (ut scilicet ϰατὰ ἀντίϕρασιν, iniquua iuLcl- ligatur et pravus), ad pontificem templi, et dices ei : Qui habitas in domo Dei, cujus scelera in tuta civitate bacchantur, cur securus es in operibus tuis, quasi non verearis 225 captivitatem : excidisti tibi ill petra sepulcruw, et tam superbe ædificasti, ut ambitio te et in morte sequeretur ? Audi quae sit in te Domini sententia : quomodo gallus gallinaceus bumero portantis aufertur, et siuguli hominum te vant in scapula pallium suum : sic tua facilis erit in captivitatem translatio. Hahebis coronam non laminae aureas et sanctificationis Domini, sed tribulationis et angustiæ. Sicut enim pila si mittatur in proclive, stare non potest, sed veloci cursu volvitur : ita et tu ad terram latissimam deduceris, quam aut Ægyptum, aut Babyloniæ campos intelli- samus, ibique morieris : et ihi erunt currus gloriae tuæ, omnes potentiæ et opes, quibus nunc fultas iucedis. Ibi senties ignoMiniam domus Domini tui : quia propter opera mala et violatum templum Dei tui ista patieris. Detraham te de gradu tuo, et de pontificatus officio projiciam, et pro te Eliacim ser- vum meum filium lIelciæ induam vestimentis tuis, et cingulo tuo decorabo : sicut Eleazar vestimentis Aaron patris indutus est. Ipsi dabo potestatem templi, qui habeat populum non subjectum sibi quasi servum, sed amatorem sui quasi-filium. Ipse accipiet clavem domus meæ, et in suo portabit humero, ipse habebit cæremoniarum omnium potestatem. Et quomodo paxillus si figatur in pariete templi, et in loco firmissimo collocetur, omnia vasa sacerdotum et Levitarum, tam quæ in sacrificiiS necessaria sunt, quam omnis generis musicorum,suspen- duntur ill eo : sic omnis populus ex EUacin. servi mei potestate pendebit. Quod autem ait : In dia ilia auferetur paxillus qui fixus fuerat in loco fideli, et frangetur, et cudet, et peribit qnod pependerat in eo, quia Dominus locutus eat, multi ad Sobnam referunt, quod Ełiacim infixa paxillo, prior paxillus qui infixus fuerat, corruat. Sed quia sequitur : Et peribit quod pependerat in eo : quod dejecto Sobna nequaquam factum est. intelligimus boc dici, quod deposito Sobua, pontificatum acceperit Eliacim, cujus sacerdotii dignitatem subvertit extrema captivitas. Qui juxta ἀναγωγὴν cuncta accipiunt, volunt in Sobnæ pontificatu Judæorum sacerdotium cadere, et ill successione Eliacim, qui interpretatur Deus resurgens, evangelici cultus sacramenta monstrari , ita at hoc quod sequitur : 226 In die illo, dicit Dominus exercituum, auferetur paxillus, gui fixus fuerat ill loco fideli, et frangetur et cadet, ad prioris populi ruinam pertineat. Nemo autem dubitat, ei juxta historiam, et juxta allegorialD, quia paxillum dixerat, servari metaphoram in suspensione vasorum diversi generis : et quod prioribus fractis alia suspendantur.

(Cap. XXIII. — Vers. ł.) < Onus Tyri. Ululate, naves maris, quia vastata est domos, unde venire consueverant : do terra Cethim revelata est eia. Tw- cete qui habitatis in insula negotiatio ; Sidonia. I Manifestius et plenius Ezechiel propheta at subversionem Tyri, et causas subversionis exponit, dicene : Fili hominis, pro eo quod dixit Tyrus de Jerusalem : Euge, confractæ sunt portæ populorum, conversa est ad me, implebor, deserta eat. Propterea hæc dicit Dominus Deux : Ecce ego super te, Tyre, et ascendere faciam all te gentes multas, sicut ascendit mare fluctuans, et dissipabo muros Tyri, et destruam turres ejus, et radam pulverem ejus de ta (Ezech. XXVI, 2 et aeqq.) Quae autem istæ sint gentes multae, quae inundabunt TyrulI. sicutmarefluctuans, nominatim in consequentibus docet : Ecce ego adducam ad Tyrum Nabuchodonosor regem Babylonis ab Aquilonz, regem regum, cum equis, et curribus, et eguitibus, et cœtu popu/oque magno. Filias tuas quæ Wilt ia agro, gladio inter ficiet, et circumdabit te munitionibus, et comportabit aggerem in gyro, et elevabit contra te clypeum, et vineas tuque ariele. temperabit in muros tuos, et turres tuas destruet in armaura sua, et caetera quæ usque ad finem visionis sequ un- tur. Nam et in alia prophetia, quae adversum Ægyptios cernitur, cadem Scriptura contexit : Fui hominis, Nabuchodonosor rex Babylonis servire fecit exercitumactura servitute magua adversum Tyrum : oncne caput decalvatum, et omnis humerus depilatus, et merces non est reddita eit neque exercitui ejus de Tyro (Ezech. XXIX). Per quae significat multo tempore ab exercitu Babylonis aggerem compoitatum, ut quod postea fecit Alexander, insulam continenti terrae socians, ille ante facere sit conatus (Quint. Curt. lib. IV). Quomodo ergo adversus Babylonem et Philistiim, ct Moab, et Ægyptum, et Idumæos et ISmaelitas, supra Dei comminationem legimus, quod insultaverint captivitati populi ejus, ita etiam nunc adversum 227 Tyrum iniluicam, et insultatricem subversionis Jerusalem prophetia texitur, quod etiam ipsa ab eodem hoste sit destruenda. Legimus [al. legamus] Græcorum historias, et maxime eorum qui Assyriae gentis bella describunt ; ibique reperimus post captivitatem Jerusalem, Palaestinos, et Arabas, ct Damascenos, ac deinceps Ægyplios fuisse subversos. Quoa auteu) semper bae gentes, ct praecipue Tyrus impugnaverit Israel, et in illius subvur- sione lætata sil, Anos propbeta in exordio sui voluminis explicat (Amos. l),et breviter laudes Dco canens Psalmista declarat : Deus, quis similis erit libi [at. tui 1 ? ne taceas, neque compescaris, Deus. Quoniam ecce iuimici tui sonuerunt : et gui te odcrulIl, extulerunt caput. Super populum tuum malignaverunt consilium, et cogitaverunt adversus sanctos tuos. Dixerunt : Venite, et disperdamus eos de gerite, et nou memoretur nomen Iscraelultra. Quoniam cogitaverunt unaninimiter, simul adversum te testamentum disposue- runt, laberrnacula Idumaeorum, et Ismaelitæ, Moab, et Agareni, Gebal, et Ammon, et Amalech alienigenæ cum habitantibus Tyrum (Psal. LXXXII,1 et seqq.). Ex quibus omnibus discimus, pondus trae Dei super Tyrum venisse meretricem, quae hic sub specie scorti, in Ezechiel sub navis translatione describitur (Ezech. XXVI). Ululate, inquit, naves Maris. Pro quo in LXX legimus Carthaginis : et habetur in Hebræo THAISIS : de quo et in Jona propheta, et in quadam epistola 1 disputavi. Possumus autem, quia Carthago Tyriorum colonia est, in praesenti loco Tharsis, non mare generaliter, sed et Carthasginem accipere : qued nequaquam de Africa naves Tyrum veniant, nee de terra Cethim, quam Cyprum quidam interpretantur : usque hodie euim est apud eos urbs Citium, de qua et Zeno Stoicae sectae haeresiarches fuit : quanquam plerique nostrorum, et maxime Machabæorum principum, Cethim Italiae Macedo- niæque insulas arbitrentur. Hoc enim Seriptura commemorat, quod Alexander rex Macedonum egressus sit de terra CeLlaim. Insulam quoque nominans, non mentitur : postea enim a Nabuchodonosor, 228 vet Alexandro terrae continens facta est, propter expugnationem multis in brevi freto aggeribus comportatis. Negotiationem quoque Sidonis appellal, juxta sequentem versiculum, in quo ait: Erubesce, SidoJl. Tradunt enim historiae, qnod Tyrus colonia Sidonis sit.

(Vers. 3.) c Transfretantes mare repleverunt te, 4n aquis multis semen Nili, messis fluminis fruges ejus. I Tyrum negotiatione gaudercJ et totius orbis esse emporioll, et præsentia tetnpora probant, et Ezechiel lato sermone describit. Quod autem negotiatores in subvehendis mercibus transfretent maria, nemo est qui dubitet; nec tantas babet opes ipsa arbs de terra regionis suæ, quae valde angusta est, et Galilææ Damascique finibus premitur, quantas de subvectione navium. Nilus omnis et Ægypti fer- tilitas e vicino infunditur Tyro. Pro Nilo, quod apud Hebræos legimus siOR ( ) , LXX et Theodotio negotiatores interpretati sunt; quod verbum, turbidum, et erboc Nili aquas siRuificaL, Jeremia te- stante, Quid tibi et Ægypto, ut bibas aquas Geon (Jerem. II, 18) : pro quo in Hebraico babetur Sior, id est, turbidas.

(Yers. 4.) c Erubesce, Sidon : ait enim mare for. titudo maris, dicens : Non parturivi, et non peperi, et non enutrivi juvenes, nec ad incerementum perduxi virgines. Dixi supra cołouiam Sidoniorum esse Tyrum. Audi igitur, InaLer, cuncta simul contra lilian, tuam maria clamantia, ct quodammodo vocem emittentia, quæ per naturam loqui non valent : frustra divitias comportavi : sine causa de toto orbe in Tyrum opes contuli : illa dives, illa luzuriosa. et populorum quondam gaudens multitudine, in qua nascebatur turba Daortalium, raterva puerorum, juventutis examina, cujus plateae virginum, et inran- tium, ac juvenum, et puellarum lusibus perstrepebant : nunc ad solitudinem redacta est. Fieri autem προσωποποιτας ex rebus mutis 2 solemne est.

(Vers. 5.) c Cum auditum fuerit ill Ægypto;dolebunt cum audierint de Tyro. » Hoc perspicuum est,quod Ægyptii postquam audierint potentissimam, et vicinam 229 gentem, longa obsidione delelaOI, sciant etiam sibi interitum propinquare.

(Vers. 6.) « Transite maria, ululate qui bahitatis in insula. »Rursum pro mari et Tharsis LXX Carthaginem transtulerunt. Legimus in historiis Assyriorum, obsessos Tyrios postquam nullam spem eva- dendi videbant, conscensis navihus fugisse Cartba- Hincm, seu ad a ias lonii Ægæique oraris insulas. Unde et in Ezechiel dicitu r; Merces non eat reddita ei, neque exercitui ejus de Tyro (Euch. XXIX, 18) ; eo quod omnes urbis opes translatæ sint [al. sunt], et nobiles quique eam vacuam dereliquerint3.

(Vers. 7.) «Numquid non hæc vestra est, quae gloriabatur a diebus pristinis in antiquitate sua? » Arguit superbiae Tyrurn, quod in conditionis suæ antiquitate sit gloriata, et non respexerit ad Ueum : scd nomina patrum recolens, se æternam putaverit. c Ducent eam pedes sut longe ad peregrinandum. »Eos dicit, qui in urbe remanserant, et captivi ducti sunt ill Dabyloneln.

(Vers. 8.) c Quis cogitavit hoc super Tyrum quondam coronatam? »Rursum lege Ezechiel (Eucli. XXVII), et quantae gloriae Tyrus fuerit, ex principis ejus lamentatione cognosces. Coronatam vocat eam, quod sicut rea inter plurimam hominum multitudinem ornatum diademate erigit caput, ita Tyrus fulgens et excelsa opibus, auroque et gemmis et scrico ac purpura nitens. regina sit in cunctis gentibus æstimata.

c Cujus negotiatores principes, institores ejus inclyti lerræ. » Mirantur legatum Pyrrhi quondam di- xisse de urbe Romana : Vidi civitatem regum. Ecce multo ante illa tempora negotiatoreset institores Tyri, principes et inclyti descrihuntur ; ut per bæc ostendatur opulentiæ magnitudo, cum negotiator Tyri alterius verbis esse rex possit.

(Vers. 9.) c Dominus exercituum cogitavit hoc, ut detraheret superbiam omnis gloriæ, et ad ignominiam deduceret universos inclytos terræ. I Quia supra interrogantis more dixerat : Quis cogitarit hoc super Tyrum quondam coronatam? nunc ipse respondit : Non fatorum, ut stulti putant, sic fila deducta sunt : non fortunae cucurrit rota, sed Dei judicio et ipsius voluntate perfectum est, qui super- his resistit, ct humilibus dat gratiam (Jacob. IV) : et 230 commonet arrogantes conditionis suae, ilL discant potentiam ejus per Iniserialn, cujus clementiam per beneficia sentire noluerant.

(Vers. to.) c Transi terram tuam quasi flumen, filia maris : non est cingulum ultra tibi. » Sicut, inquit,fluvius, sive ut in Hebraico significantius habet, rivulus, hoc enhn dicitur IOR , facile transitur pede : ita et tu terram tuam, in captivitatem ducta, transibis, o filia maris, vel qnia insula es, vel quia supra de te scriptum est : Dixit mare, (ordludo maris, Non parturivi, et non peperi. Quodque infert, Non eat cingulum ultra tibi, quem sensum habeat, :apertius Symmachus docet, non poteris ultra resistere, id est, nOli habebis vires, nee accinctos ad pugnandum lumbos tuos, ut possis adversariis contraire.

(Ver3. 11.) I Manum suam extendit super mare, conturbavit regna. » Qnis extendit manum ? haud dubium ex ipsa sermonis continentia quin Deus, de quo supra dixit : Dominus exercituum cogitavit hoe, ut detraheret superbiam omnis gloriæ, Extendit ergo manum suam super omnia maria, sæculum nr- bemque significans, et conturbavit nniversas gentes, inter quas et tu, Tyre, turbata es, sive super mare, in quo proprie sita es.

(Vers. 12.)« Dominus mandavit adversus Chanaan, ut contereret fortes ejus. » Ostendit quod sit marc, super qnod extenderit Dominus manum suam, dicens: « Mandavit adversus Chanaan. » Tyrus enim in terra Chanaan condita cst. Lege Scripturas, maxi- meque Evangelium (Marc. VII), ubi Syrophœnissa interpellans pro filia, egreditur de terra Chanaan, quæ dicitur mulier Chananaea. Simulque quia diae- rat: Extendit manum suam, ne operantem membris et officio corporali crederes Dominum, adjecit, mandavit, ut Dei fecisse, jussisse ait.

(Vers. 13.) < Et dixit ; Mon adjicies ultra ut glo- rieris, calumniam sustinens, virgo filia Sidonis, in Cethim consurgens transfreta : itai quoque non crit requies tibi. » Deus, qui cogitavit deLrahere superbiam omnis gloriae, qui mandavit adversusChanaan. ilL contereret fortes ejus, ipse (Ucit : Neq"aquam ultra gloriaberis, et in tua confides potentia. 0 virgo filia Sidonis, id est, colonia Sidoniorum, fugies quidem navibus ad insulas Occidentis, seu in Cyprum, et 231 caeteras Macedoniæ Græciæque terras, sed et ibit adversante Deo, requietn invenire non poteris. Alioquin, omnis vagus atque in orbe peregrinus, et incertarum sediutu, semper in angustia, jugiter in maerore I est.

(Ven. 13, 14. ) « Ecce terra Chaldæorum, talis populus non fuit : Assur fundavit eam in captivita- tem, traduxerunt robustos ejus, suffoderunt domos illius, posuerunt eam in ruinam. Ululate, naves maris, quia devastata est fortitudo vestra. » Quia supra dixerat : Ducent eam pedes sui lunge ad peregrinandum : et iterum, Transi terram tuam quasi flumen, duplexque fuit populus Tyr!, eorum qui fugerant et transfretaverant in Cethim, et eorum qui in urbe remanserant, ad utrumque loquitur. De his qui fugerant, supra ait : In Cethim connsurgena transfreta, ibi quoque noti erit requies tibi. De his qui remanserant, et ducti sunt in captivitatem : Ecce, inquit, accolæ terræ Chaldæorum, cujus pn- tentiam nulli populi ante habuerunt, et quæ ab Assyrio fundata est, transduxerunt robustos Tyri. Suffoderunt noa solum muros, sed et cuncta habita- cula civitatis, posueruntque eam in ruinam. Quia igitur alii fugerunt, alii capti sunt, ululate, naves, vet maris, vel Carthaginis; negotiatio enim et colonia vestra deleta est. Simulque considera, quomodo laudaverit Chaldæos. Non dilil, talis populus ultra non erit : potentius quippe, et durius regnum est Romanorum ; sed, ante non fuit. Qui priora negavit, concessit sequentia.

(Vers. 15.) < Et erit in die ilia, in oblivione eris, o Tyre, septuaginta annis, sicut dies regis unius. » Ah hoc loco usque in tinem hujus prophetiae, Tyro prospera nuntiantur, quod debeat agere pœniten- tiam, quod herum exstruenda sit, quod septuaginta tantum annis, quibus et templum hei desolatum fuit, Tyri subversio maneat : ut cujus ruinis insultabat, et ruinarum cjus tempus imitetur. Septuaginta autem annos unius regis, multi putant Nabu- cbodonosor dicit quibus regnum gentis Assyriae in Jerusalem permanserit. AHi generaliter pronuntia- tum, quod qui longum regnandi tempus habuerit, septuaginta annos transire non possit.

232 (Vers. 16.) c Post septuaginta autem amnos erit Tyro quasi canticum meretricis. Sume citharam, circumi civitatem, meretrix oblivioni tradita, bene cave, frequenta canticum, ut memoria tui sit. » Quia cum plurimis gentibus fornicata es, et desolatam te nudamque et captivitatis squalentem sordibus , amatores pristini contempserunt, assume nunc citharam , congemina carmina, circumi civitatem plange lupanar pristinum, et antiqui erroris vestigia lacrymis lava, ut possis Dei in te misericordiam provocare.

(Vers. 17.) c Et erit, post septuaginta annos visitabit Dominus Tyrum, et reducet eam ad merces suas, et rursum fornicabitur cum universis regnis terrae super faciem terræ. » Hæc omnia juxta historiam expleta esse , consonis Graecorum Phoenicum litteris indicatur, quod post LXX annos instaurata, ad potentiam pristinam sit reversa, et negotiatio universarum gentium fuerit, quas ego puto fornicationes appellari, ut quomodo qui for- nicalur, ad lupanar ingreditur et mercedem stupri. tribuit, sic et institor, de toto 01 IN! concurrens, pulchritudinem urbis quasi meretricis impleverit.

(Yers. 18.) c Et erit negotiatio ejas, et merces I ejus sanctificatæ Domino : non condentur, neque reponentur. QNia his qui habitaverim coram Domino, erit negotiatio ejus 2, ut manducent in satu- ritate, et vestiantur usque ad vetustatem. » Haee secundum historiam, necdum facta comperimus, nisi forte putandum est, quod post ædificationem JeruSlleln, et instaurationem Tyri, amicae inter se fuerint civitates, et ad templum Dei crebro Tyrii dona transmiserint : sicut et in Ezdra legimus (II Esdr. XIII, 16), quod Tyrios qui pisces vendebant, in Sab- baio abegerit, et introire urbem nun permiserit : atque ex uno mercimonio etiam de cæteris æstimandum sit. Judæi MMa in (uturum vota differunt, post Antichtistum in mille annis hec explenda me- morantes. Nec mirum si lata confingant, qui spreta veritate Christi, organum diaboli Antichristum recepturi sunt, cum etiam Christiani judaizantes de mine annorum beatitudine hæc dicta contendant. Ege autem quomodo in visione Babylonia sub typo eversionis ejus, 233 consummationis tempus intelligo, et in Ægypto destructis idołis altare Domini collocatum ad Christi tempus refero, et in visione Moab, thronum Salvatoris in terra ejus positum recognosco, et in Damasci cæterisque visio- nibus omnibus, nostrorum esse temporum sacramenta nen dubite : ita et ill visione Tyri, quae extrema eat, Christianae felicitatis tempus interpre- tor : quod postquam ædificata est, et recepit pristinum statum, et omnis negotiator in antiquam cOnsuetudinem, portum ejas ingressus est, et meN cimonia et labor eorum Domino dedicentur. Cer- namos in Tyro 3 exstructas Christi ecclesias, consideremus npes omnium, quod non reponantur, nec thesaurizentur, sed dentur his qui habitant coram Domino, qui servientes altari participant cnm altari (1 Cor. IX). Ministrent antem Tyrii non ad divitias, nec ad cumulandas sacerdotum opes, sed ad victus necessaria suppetenda: 234 ut, juxta Apostolum, habentes victum atque vestitum, bis contenti simus (7 Tim. VI). Et nota quod non dixerit negotiationes, et merces Tyri sanctificatas Domino his dandae qui habitaverint Jerusalem, sicut Judei arbitrantur; sed qui fuerint coram Domine, qui serviunt ei. Sic enlm et Dominas constituit, ut qui Evangelium prædicant, vivant de Evangelio (1 Cor. IX). Servire autem Domino, et habitare coram eo, non est loci, sed meriti. Hucusque visiones Isaiæ, sive onera qaae certis gentibus imposuit, ut jussisti, et ut nos qui'imus, historica interpretatione disseruimus, Hebraicae tantum veritatis prementes vestigia. Quae sequuntur, ad omnes pertinent nationes, et generaliter ad totius mundi consummationem. De quibus nec tu petisti, ut scri- berem, nec mibi otiosum fuit, ut ex snperOuo non quaesita dictarem, qui quaesita vix scripsi.