Commentary on Isaiah

LIBER SECUNDUS.

Finito in Isaiam primo volumine, quod ut po- Illi. non ut volui , celeri sermone dictavi: sensum potius Scripturarum, quam compositæ orationis verba perquirens : nunc transcendam ad secundum; et quidquid in me virium est, pronæque in Dominum voluntatis, offeram ei qui per Prophetam locutus est : Ego visiones multiplicavi, et in manibus Prophetarum assimilatus sum (Osee XII, 10). Unde obsecro te, virgo Christi Eustochium, ut nobis in Scripturarum explanalionc certantibus, tu cnm Mose ad Dominum eleves manus : ut qui excuntes de Ægypto, mare transivimus Rubrum, vincamus Amalec, qui inlerpretatur devorans et elingens; ct possimus tecum dicere : Benedictus Dominus Deus meus, qui docet manus meas ad prælium, et digitos meos ad bellum (Ps. CXLIII, 1).

(Cap. III. -Verse 1.) i Ecce enim dominator DoMninus exercituum auferet ab Jerusalem, et ab Jutta validum, et fortem : omne robur panis, et omnerobur aquae. > Hucusque de judicio dici putant. Quod sequitur, de captivitate ventura , quam alii ad Babylonios, alii referunt ad Romanos. Sed melius est, lit supra diximus, cuncta referri ad Dominicam passionem. Post interfectionem quippe illius, omnes gratiæ et donationes sublatæe sunt a Judæis : secundum quod in Evangelio scriptum est : Lex et Prophetæ usque ad Joannem Baptistam (Matth. XI, 15). Et est ordo: Quoniam noluistis cessare ab homine, cujus spiritus in naribus ejus, qui excelsus reputatus esi : sed econtrario fudistis sanguinem justi, et cogitastis con- Milium pessimum, dicentes : Alligemus justum, quia inutilis eat nobis (Sap. II, 12); ideo fructum adinventionum vestrarum comedetis. Nihil apud Judæos post Passionem Domini forte, nihil validum est: sed omnia infirma et languida. Nec aliquis potest apud cos dicere : Omnia possum in eo qui me confortat (Phil. iv, 13), Chrislo Jesu Domino nostro. Et quia juxta LXX legimus validum et validam ; valido illud possumus coaptare : Donec occurramus omnes in virum perfectum, in mensuram ætatis plenitudinis Christi Ephes. iv, 13). 47 Porro validae : Volo, inquit, omnes vos virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI, 2). Fortitudo autem panis, et fortitudo aquae, pro omni cibo et potu accipitur. Legimus quod Moses fuerit in monte Sinai, et quadragin'a d ebus panem non comederit, et aquam nun biberit (Exod. XXXIV). lllud quoque quod ad Adam dicitur : In sudore vultus tui comedes panem tuum, donec rever- lari, in terram, de qua sumptus es (Gen. III, 19), similiter audiendum. Nec non quod a Salvatore dicitur : Non in pane solo vivit homo, sed in omni verbo quod egreditur per os Dei (Matth. iv, 4). Fortitudo igitur panis auferetur ab eis, 1 ille qui dicit : Ego sum paris rivus, qui de cælo descendi (Joan. V!, 51). Et fortitudo aquæ, de qua idem Dominus loquebatur : Omnis qui biberit ex aqua hac, sitiet iterum : qui autem biberit ex aqua, quam ego dabo ei, non sitiet iii æternum : sed aqua, quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquæ salientis in vitam æternam (Joan. iv, 13). De hujusmodi panibus et in Proverbiis legimus : Aperi oculos tuos, ei replere panibus (Prov. xx, 13). I Habent Judæi panem, sed absque tortifudine ; habent aquas, sed aLsque robore. Legunt enim Scripturas, sed non intelligunt ; tenent membranas, et Christum, qui in membranis scriptus est, perdiderunt (I Cor. m). Lacte enim aluntur, quasi parvuli, et non solido cibo. Et quia fortitudinem perdiderunt, et infirmi sunt, propterea olera comedunt. Athletarum antem solidus cibus est, qui et vitam sustentat humanam, et viventibus præbet fortitudinem (Rom. XIV). De istiusmodi pane ei aqua, qnod anferantur a Judeis, etiam alius Propheta testatur, dicens : Ecce dies veniel, dicit Dominus, et emittam famem super terram : non famem panis, ne que sitim aquæ, sed, famem I audiendi sermones Domini (Amos VIII, 11).

(Vers. 2.) < Fortem et virum bellatorem, judicem et prophetam, et hariolum. et senem. * Pro fonti, quod solum est in Hebræo, duo simul LXX transtulerunt, gigantema ei fortem, eumdem volentes giganteum esse, quem fortem. De forti supra dicium est. Gigantem autem in bonam partem, hoc est, de Domino Salvatore, ill octavo decimo Psalmo legimus : Exsuitavit ut gigas ad currendam viam suam : a summo cælo egressio ejus, et 48 occursus ejus usque ad summum illius (Psal. XVIII, 8). Sin autem legerimus, Nemrod gigantem (Gen. x), qui fuit venator coram Domnino, et gigantes (Gen. VI), propter quos venit diluvium super terram, in contrariam partem accipiendi suut. Virum qnoque bellatorem juxta historiam sic intelligimus, quod capti sint, et usque hodie serviant, et non deposuerint servitutis jugum. Sed ne judices quidem habeant proprios, Romanisque subjiciantur judicibus : in lautum ut de principibus eorum, qui esse videntur in populo, Romani principes judicent. Sed et hoc dicendum, quod nullus sil apud eos bellator in lege, habens scientiam judicanli : sed omnia vana sint, et caduca, et plena stultitiæ. De propheta autem, quod apud eos esse cessaverit, nulli dubium est. Quaerimus juxta Hebraicum, quomodo interpretemur hariolum, quem omnes interpretati sunt divinum : exceptis LXX, qui pro hoc conjectorem transtulerunt. Et dicendum quod sæpe etiam per bariolos futura dicantur, sicut in Balaam divino legimus, et in divinis quinque urbium Palæstinarum, Gazæ et Ascalonis, Geth, ct Accaronis, et Azoti, qui dant constilum quomodo arca Domini remittatur (I Reg. VI). Ei est sensus : Et vera et falsa a Judæis pariter a nferentur. Senem quoque, quem LXX presbyterum transtulerunt, intelligt [ At. intelliget ] ablatum a Judæis, qui scierit ill Scripturis sanctis presbyteros merii0 et sapientia eligi, non ætate. Neque enim, apud Jndaeos senes esse cessarunt, quos usque ad decrepitam senectute n saepe venire conspicimus. Et inveteratos dierum malorum duos presbyteros juxta Theodotionem in Danielis I principio legimus ( Dan. XIII),Nam et Mosi præcipitur, ut eligat presbyteros, quos scit esse presbyteros (Exod. XVIII). Et apostolus Paulus, qualis preshyter eligi debeat, plenissime scribit ad Timotheum (1 Tim. v). Unde et in Proverbiis dicitur : Gloria senum canities ( Prov. xx, 29). Quæ est ista canities ? haud dubium quin sapientia, de qua scriptum est : Canities hominum prudentia eat (Sap. IV, 8). Cumque nongentos, ei eo amplius aunos ab Adam usque ad Abraham vixisse homines legamus (Genes. XXIV), nullus alius prius appellatus est presbyter, id est, senex, nisi Abraham, 49 qui multo paucioribus annis vixisse convincitur. Unde scribit et Joannes post pueros et juvenes, etiam ad senes, dicens: Scripsi vobis, patres, quia cognovistis eum, qui a principio eat (1 Joan. II, 13). Et Roboam filius SalomonU ideo perdidit regnum, quia notuit audire presbyteros (III Reg. xn).

(Vers. 3 ) « Principem super quinquaginta. » Συν- εϰδοχιϰω̄ς a parte totum. Quomodo enim centuriones vocantur, qui centuni præsunt militibus, et Chiliarchi, qui mille, quos nos tribunos appellamus, ab eo quod præsint tribui : sic in Israelitico exercitu Quinquagenarii vocabantur, qui in capite erant quinquaginta militum. Unde et decanos 4 dicimus. qui decem praesum hominibus. Nec mirum si apud Judæos dmnis perierit dignitas bellatorum, cum militandi sub gladio, et arma portandi non habcant potestatem. Quia vero quinquagenarius numerus semper rcfertur ad poenitentiam : princepsque pœnitentiæ, et caput eorum, qui salvantur per poenitentiam, Christus est: breviter numeri hujus sacramenta pandamus. In Genesi legimus, loquente Abraham ad Dominum, quod a quinquaginta primum justis, si inveniantur in civitate, dixerit urbem esse salvandam. Et septem hebdomadarum in I Numeris, id est, Pentecostes celeberrima festivitas est. Juhilaeus quoque, id cst, remissionis annus, qui septenis annorum hebdomadibus, id est, quadraginta novem annis texitur, in quo clangunt tu- bæ, ctad omnes revertitur antiqua possessio, hoc continet sacramentum. Unde et David in quinquagesimo numero Psalmum seribit pœnitentiæ. Legimus quoque in eodem Numerorum libro, quod de præda et spoliis, quinquagesimum [ Al. quingentesimum ] caput, tam de hominibus. quam de jumentis accipiant sacerdotes, et quinquagesimum levitæ, qui custodiunt fores tabernaculi. Illa quoque Evnugelii parabola (Luc. VII et xvt), in qna dicuntur dua debitores, unus qui debebat quingentos denarios. et alius quinquaginta, ad hanc refertur intelligentiam. Unde et Apostolus apud Ephesios, quibus mystica quaque dissolverat, vull permanere usque ad Pentecosten, 50 donec perfecte ad Domin m convertaulur, dicens ; Ostium euim mihi apertum eat magnum et evidens, sed adversarii multi (1 Cor. xvi, 9). Imitatur autem, et diabolus Israeliticum exercitum, de quo Jethro 1 dederat genere suo Mosi consilium, ut constitueret super populum tribunos et centuriones et quinquagenarios (Exod. XVIII). Uude impius rex (1 V Reg. 1) mittit duos quinquagenarios cum subdilis sibi militibus, ut exhiberent Eliam : qui divino igne Consumpti sunt. Tertius autem salvatur ex eis, qui conversus ad preces, poenitentiæ sacramenta cognoverat. Unde et Judæi, nolentes Dominum esse perfectum, nee priucipem quinquagenarium, dicunt ad eum : Quinquaginta amos 'tectum habes, et Abraham vidisti (Joan. VIII, 57) ? Et ille sciens se esse non soluti pœnitentium principem, sed et justorum, respondit: Antequam Abraham esset, ego sum (Ibid., 58). Quod autem Du- minus Princeps sit Quinquagenarius, es una festivitate intelligere possumus, de qua ait: Dominus est Sabbati filius hominis (Matth. XII, 8). Quod si Sabbati , et Kalendarum. Si Kalendarum, et Paschæ, id esl, Azymorum. Si Paschae, et Jubilaei. Si Jubilæi, ct Tabernaculorum. Si Tahernaculorum, et Pentecostes, quæ ad quinquagesimum refertur numerum.

i Et honorabilem vultu, et consiliarium. i Pro duobus, id est, honorabili2 vultu, et consiliario, LXX unum virum admirabilem consiliarium transtulerunt. Inter caeteras gratias etiam hoc Dominus auferet a Judaea, ut nullum habeant consiliarium : set! faciant cuncta absque consilio. Ei Graeci poetae a lautlabilis illa et admiranda sententia est : < Primum esse beatum, qui per se sapiat; secundum, qui sapientem audiat. > Qui autem utroque careat, hunc inutilem osse, tam sibi, qnam omnibus. Unde et illud in nostris libris legimus : Amici tibi sint plurimi, consiliarius autem unus de mille (Ecc/i. vi, 6). Et iterum : Curn consitio omnia age (Prov. XIII, 10) : et dabit tibi prudentia admirabilem consiliarium. Senatus quoque consulta dicuntur, et principes quondam Romani, consules appellati suut, vel a consulendo civibus, vel k a regendo cuncta consilio. 51 Et noa habemus in Ecclesia senatum nostrum, cœtum presbyterorum. Gum ergo inter cætera etiam senes Judæa perdiderit,quomodo poterit habere consilium, quod proprie seniorum est?

< Et sapientem architectum. > Pro quo Aquila transulit sapientissimum artificum, ut ostenderet eas plures quondam habuisse artiliccs : qualis ct ille fuit Beseleel filius Uri, filii Ur de tribu Juda, quem implevit Deus spiritu sapientiæ, et intelligentiæ, ac disciplinæ, ut in omni opere esset faber perfectissi- mus, non solum in auro, et argento, sed ct in ære, et caeteris quæ Moses enumerat, qui ædificavit Tabernaculum Dei (Exod. XXXI). lllis ergo perdentibus architectos, omnis ædificandi gratia translata est ad Ecclesiam. Unde Paulus apostolus dicit : Quasi sapiens architectus fundamentum posui (/ Cor. III, 10). Et Jeremias architectus erat, qui nou solum eradicabat, et suffodicbat, et perdebat, sed et aedificabat (Jerem. XVIII)). Unde idem Apostolus loquitur : Dei agricultura, Dei ædificatio sumus (I Cor. III, 9). Dominus quoque noster appellatur structor maceriarum (Ephes. II). Ei in Evangelio filius fabri sugillatur, qui universa condiderit (Matth. XIII). In Regum quoque volumine legimus, quod miserit rex Salomon, et tulerit Hyram Tyrium, filium mulieris viduae, qui crat de tribu Nephthali,et habebat patrem Tyrium, artificem aeris. Ingressusque est ad regem, et fecit omnia opera rcgi Salomoni ; in quo typus cst ædificandæ Ecclesue, quas non solum de tribu Jutta, sed de Nephthali quoque, et patre Tyrio generatus sit, qui habuit matrem viduam : quia priorem virum perdiderat (III Reg. VII). Et mulio plures sunt filii deserte, magis quam ejus quæ habet virunt (Isa, xv). Sed et in Paralipomenon libro legimus vallem. artificum : Saraias autem genuit Joab patrem rallis artificum : ibi quippe artifices crant (I Paral. IV, 14). Qai propterea habitare dicuntur in valle, quia non eus inflabat scientia, sed humilem atque mansuetum sequebantur Jesum,et cum Apostolo dicere poterant : Ego enim sum minimus apostolorum, qui non sum dignus vocari apostolus (I Cor. xv, 9). Et alibi : Ex parte cognoscimus, et ex parie prophetamus, ei nunc per speculum videmus in ænigmate (I Cor. x III, 9).

i Et prudentem eloquii mystici. > Pro quo 52 LXX interpretati sunt, prudentem auditorem ; Theodotio, prudentem incantatorem ; Aquila, prudentem susurratorem ; Symmachus, prudentem eloquii mystici, quem et nos in huc loco sec'" i sumus, Diceodum primum juxia LXX, quod inter cæleras gra-. tias spiritales, etiam prudens auditor in Ecclesia neccssarius sit. Alii euim dalur prophetia : alii ais cretio spirituum (1 Cor. III, 10). Unde, et constituti erant in populo Judæorum sacerdotales gradus, qui prophetas, pseudoprophetasque discernerent: hoc esi, intelligerent, qni de Dei spiritu loquerentur, qni de contrario. Legamus Jeremiam. Prudens autem eloquii mystici (Jerem. XIV). sive susurrator, et ut Theodotio voluit, incantator, videtur mihi vir esse eruditus et exercitatus tam in lege et prophetis, quam in Evangelio et apostolis, qui possit singulas animi perturbationes sua sanare doctrina, et ad statum meritis reducere : dum et scortator recipit castitatem, et ganeo 1 frugalitatem, et quondam avarus dat eleemosynam. Eventila omnes Judaeorum synagogas, et nullum poteris invenire doctorem, qui sancta praecipiat, et contemptis divitiis, sectandam doceat paupertatem. De istiusmodi incantatoribus contra serpentes et aspides, id est, contra peccatores, qui Dei justitiam reliquerunt, David loquebatur in Psalmo, Alienati aunt peccatores n vulva : erraverunt ab utero, loculi sunt falsa. Furor eorum juxta similitudinem serpentis : sicut aspidis surdæ et obturantis aures suas, qua MOM exaudit vocem incantantium, et venefici medicantis sapienter (Psal. LXVII, 4 .seqq.). Omnis sermo Apostoli contra serpentes et aspides incantatio est, quem non exaudiunt peccatores, et haeretici, quia claudunt aures sUs, ne audiant veritatem.

(Vers. 4.) c Et dabo pueros principes eorHm. a Si ex persona Prophetae dicitur : Ecce enim dominator Dominus exercituum, auferet ab Jerusalem, et i ab Juda validum et validam : omne robur panis, et omne robur aqua, et reliqua, quomodo nunc idem propheta loquitur, Dabo pueros principes eorum, et effeminati dominabuntur eis ? Ergo juxta consuetudinem prophetalem loquente Propheta, subito Deus loquitur per Prophetam ex persona sua, et dicit, Dubo pueros principes eorum : sublatis enim his quæ ame 53 donaveram, et quasi bona iratus abstuleram, nunc econtrario dabo mala. Tuli senem et quinquagenarium, et admirabilem consiliarium, et sapientem architectum et prudentem auditorem, etc. Pro his dabo pueros principes. Qui enim presbyterum perdiderunt, qualem superior sermo [Al. servo] monstravit, qualis et Abraham primus appellatus est presbyter, recte juvenes principes accipiunt (Genes. VII). De quibus, et in Ecclesiaste legimus, Væ tibi, civitas, cujus rex juvenis, et principes tui mane comedunt. Beata terra, cujus rex filius ingenuorum (Eccle. x, 16). Talis fuit rex juvenis Roboam filius Salomonis, qui secutus est juvenum consilia (III Reg. xn). Non quod aetate esset juvenis, sed sapientia. Alioqui quadraginta et amplius annorum regnum accepisse narratur. Ei e contrario Salomon duodecim annorum erat quando suscepit imperium, et quia habebat sapientiam, propterea non est appellatus juvenis. Erat enim in eo latitudo cordis, et amplitudo sapientiae quanta arena est in maris littoribus. Unde et Aposlolus scribit ad Timotheum, Nemo adolescentiam tuam contemnat (I Tim. IV, 12). Qui enim aPtate juvenis est, maturitate senex est. Et Daniel juxta Theodotionem antequam. judicaret, appellatus est puer (Pan. XIII). Postquam vero excitavit in eo Deus spiritum, et judicavit senes, accepit presbyterii dignitatem. Jeremiae quoque, qui ad mittentem se Dominum dixerat, Qui es dominator, Domine, ecce ego nescio loqui, quia juvenis sum (Jerem. i, 6), respondit Dominus Ne dicas, Quia juvenis sum ; prius enim quam formareris in utero, novi te, et antequam exires de vulva matris tuae, sanctificavi te, et prophetam in gentibus constitui te. Ob hanc causam reor et adolescentulas vidnas juberi ab Apostolo (II Tim. V), ut accipiant maritos, et matres familiæ sint, et educent liberos suos, quia multæ retro abierunt post Satanam. Et cum luxuriatæ fuerint in Christo, nubere volunt, habentes damnationem , quia primam Odem irritam fecerunt. Nec ecclesiasticis vidua sustentatur alimentis, nisi quae sexaginta annorum est, et maturitatem babet Inorum pariter et ætatis. Putet 54 aliquis, et illud quod Apostolus prohibet (1 Tim. III), episcopum fieri neophytum, ad hoc pertinere, quia parvulus in fide est, no clatus In superbiam, incidat in judicium diaboli. Judiciuin autem diaboli nullum est aliud, nisi superbia,|propter quam de cœlestibus cecidit. Unde et Salvator loquitur: Videbam Satanam, quasi fulgur cadentem de cœlo (Luc. xx, 18).

« Et effeminati dominabuntur eis. i Pro quo in Hebraeo scriptum est THALULIM ( ), quos LXX et Theodotio illusores interpretati sunt, Aquila ἐναλλάϰτας, qui se mutent, et turpiludinis exerceant vices. Quales in Judicum libro super concubina Levitae in Gabaa legimus (Judic. xix). Consideremus I Patriarcbas Judaeorum, et juvenes aive pueros, effeminatosque ac deliciis affluentes, et impletam prophetiam esse cernemus. Possumus illusores dicere et magistros populi Israel, qui devorant populutn Dei, sicut escam panis, et perverse Scriptu- ras sanctas interpretantur, illuduntque stultitiæ discipulorum.

(Vers. 5.) « Et corruet populus vir ad virum, unusquisque ad proximum suum : tumultuabitur puer contra senem, et ignobilis contra nobilem. > Quando juvenes fuerint principes, et illusores Domini, quales propheticus sermo describit, tunc lice dignitatis, nec ætatis, nec scientiae ullus ordo servabitur ; sed rebellabunt pueri senibus, et ignobiles nobilibus, et mutuo corruent. Et implebitur illud Apostolicum : Mordentes invicem, consumpti estis ab invicem (Galat. v, 15). Hacc sub Tito tilio Vespasiani accidisse populo Judæorum, scribit Josephus (lib. v de Bello Jud.) : et quo'i, cnm expugnarentur a Romanis, fucril Jerusalem in tres partes divisa seditio : et alii arcem et templum, alii inferiorem, alii superiorem partem urbis tenuerint.

(Vers. 6.) « Apprehendet enim vir fratrem suum, domesticum patris sui. Vestimentum tibi est, princeps esto noster : ruina autem haec sub manu tua. i Pro ruina, Symmachus et Theodotio in infirmitatem transtulerunt, LXX 1 cibum. Significat autcm raritatem hominum, et maxime rerum omnium pc- nuriam, quod qui cibum, et vestimentum habuerit, potens, et dives 55 et inclytus esse credatur. Quod autem ait juxta Hebraicum : Ruina autem hcec sub manu tua, hunc sensum habet : Miseria nostra et calamitas tuo substentetur et protegatur auxilio. Et hoc considerandum quod singuli sibi eligant principes singulos, et in principum electione seditio sit, dum alii alios principatu dignos putant. Nec dicunt ad eos, possessiones tuae, et divitiae, et reditus sustentare nos poterunt, sed infirmitas ista, sive cibus meus, ex tuo sanabitur et pendebit acbitrio.

(Vers. 7.) < Et respondebit in die illa, dicens : Non sum medicus, et in domo mea non est panis, neque vestimentum ; nolite constituere me principem populi. • Pro medico, Symmachus et LXX transtulerunt, principem : Theodotio, I ὲπιδεϭμεύοντα qui liget vulnera, et provideat sanitati. Respondebit, 3 in Hebræo non habetur, sed de LXX additum est. In Hebræo enim his quæ suprascripta sunt jungitur : In illa die dicet, Non sum medicus , et reliqua. Is autem dicet, qui princeps fuerit electus. Et sicut populus qui eum quem, comparatione sui locuplctiorem intelligit, principem habere desiderat, sic qui cligilur, considerans paupertatem et imbecillitatem suam, indignum se esse delato honore testatur, nee posse mederi vitiis, id est, curare languentes, esurientibus cibum tribuere, vestire nudus, qui ipse se sustentare vix valeat. Ergo non statim mullitudinis acquiescamus judicio, sed electi in principatum, noverimus mensuram nostram, et humiliemur sub potenti manu Dei : quia Deus superbis resistens' humilibus dat gratiam (/ Petr. v). Quanti panein non habculcs, et vestimentum, cum ipsi esuriant et nudi sint, nec habeant spirituales cibos, neque Christi tunicam integram reservarint, aliis et alimoniam et vestimenta promittunt, et pleni vulneribus, medicos esse se jactant : nec servant illud Mosaicunc : Provide alium quem mittas :. aliudque mandatum : Ne quæras judex fieri: ne furte non possis auferre iniquitates (Eccle. vn, C). Solus Jesus omnes lauguores sanat, et infirmitates, de quo scriptum est : Qui sanat contritos corde, et alliyat contritiones eorum (Psal. CXLVI, 3).

56 (Vers. 8, 9.) « Ruit cnim Jerusalem, et Juda concidit : quia lingua corum, et adinventiones eorum contra Dominum, ut provocarent oculos majestatis ejus. Agnitio vultus eorum respondit eis : ct peccatum suum quasi Sodoma praed'caverunt, nee absconderunt. i Hoc Propheta loquitur, non ut plerique arbitrantur, ille qui princeps fuerat electus. Et dicit ideo nullum velle præesse populo peccatori, quia et Judas et Jerusalem, et urbs, et Judaea provincia, sive tribus Juda pariter conciderint. Causasque reddit impietatis eorum, quia contra Dominum blasphemaverunt, atque dixerunt : Tolle, tolle, crucifige talem, nun habemus regem nisi Cæsarem (Joan. XIX, 15, 16) : ct clementissimum Dominum furore linguae suae ad amaritudinem provocaverunt. 4 Agnitio vultus eorum respondebit eia, id est, sua recepere peccata, sive ut Septuaginta transtulerunt: ' confusio vultus eorum restitit eia : id est, ante oculos suos propi ia semper habuere delicta. Et quomodo Sodomitae cum omni libertate peccantes, et ne pudorem qui - dem ullum habentes in scelere, dixerunt ad Lot : Educ foras viros, ut concumbamus cum eia (Gen. XIX, 5): sic et isti pUblice proclamantes, suum praedicavere peccatum, nec nullam in blasphemando habuere verecundiam. Secunda enim post naufragiutn tabula est, et consolatio miseriarum, impietatem suam abscondere. Unde et priucipes appellantur Sodomorum, 6 quia Sodomitica habu re peccata.

(Vers. 10, II). « Vae animae corum : quoniam reddita sunt cis mala. Dicite justo, quoniam bene, quoniam fructum adinventionum suarum comederunt. Vie impio in malum : retributio enim manuum ejus fiet ei. » Juxta Hebraicum et cæteros Interpretes hunc sensum babet : Vae illis quia fila scelera receperunt. Unde vos qui auditis, vel qui librum Prophetæ legitis, laudate justitiam Dei, quia benefecerit: Quia impii labores manuum suarum comederunt. Et væ impio populo in malum : recepit enim quod merebatur, Et qui principem suum Romana: tradidit potestati, ipse Romanæ subjacet servituti. Juxta LXX autem Interpretes qni dixerunt: Yce animæ eorum : quoniam cogitaverunt consilium pessimum contra semetipsos 57, dicentes : Alligemus justum, quoniam inutilis est nobis: itaque fructus operum suorum comedent, perspicue de Christi dicitur passione, quod inierint consilium pessimum, non lam contra justum, quam contra semet psos, et animam suam ; et nunc fructus operum suorum comedant. Quæ enim seminaverit homo, hæc et metet (Galat. VI, 5-8). et unusquisque onus suum portabit.

(Vers. 12.) c Populum meum exactores sui spo- I avcrunt, et mulieres dominatæ sunt eis. » Pro mulieribus, quas solus interpretatus est Symmachus, et Hebraice dicuntur NASIM ( ) : Aquila et LXX transtulerunt ὰπατου̃ντας, qui significant exactores : Theodotio δανειϭτὰς, id est, feneratores. Loquitur autem sermo propheticus contra Scribas ct Pharisæos, qui turpis lucri gratia, ut acciperent decimas et primitias, Dei Filiuin negaverunt. Et non eos vocat magistros, scribas atque doctores, sed exactores (Luc. XX), qui quæstum putautesse pietatem , et devorant, uon juxta Apostolum, doMnos tantum viduarum, sed universum populum ; accu sansque luxuriam eorum, et turpem conversationem, non solum exactorcs appellat, ut ab invitis pecuniain videantur exigere; sed mulieres , quia propter Ii. bidinem omnia faciant, et sint dediti voluptatibus. Caveamus ergo et nos, ne exactores simus in poputo ; ne juxta impium Pophyrium matronae et mulieres siut noster senatus, quæ dominantur in Ecclesiis, ei de sacerdotali gradu favor judicat feminarum.

(Vers. 13.) c Popule lUCUS, qui beatum te dicunt. ipsi te decipiunt, et viam gressuum tuorum dissipant, sive conturbant. » Scribas et Pharisæos exactores appellaverat, nou magistros; et supra illosores, qui propter munera, quæ excaecant oculos .eliam sapientium, non solum peccatores in populo non corripiebant, sed pro divitiis atque compendiis efferebant laudibus ; bcr tus vocantes, et columnas domus Dei, et cætera quæ solent adulatores dicere. Ille est ergo doctor Ecclesiasticus, ,qui lacrymas, non risum, movet, qui corripit peccatores, qui nullum beatum, nullum dicit esse felicem : nec prævenit sententiam judicis sui, dicente Scriptura sancta (Eccl. II, 30) : Ne beatum dicas quem quom hominem ante mortem. Sed et in alio loco legimus (Prov. XXVII, 14) : 58 Qui benedicit amico mane grandi voce, a maledicente nihil differt. Unde spernemes hominum judicia, nec laudibus eorum extollamur, ne c obtrectationibus contristemur ; sed ingrediamur rectam viam, et tritas a sanctis prophetis semitas, audiamusque Jeremiam prophetam dicentem : S.ate in viis, et videte: ei interrogate semitas Domini sempiternas, quæ sit via bona : et ambulate in ea (Jerem. VI, 16). Quod si quando erraverimus, et quasi homines perverso itinere perreserimus, Domini per Ezecbiel exspectemus promissa dicentis : Dabo eis viam alteram, et eor aliud (Ezech. XXXVI). Exactores autem perverterunt atque turbaverunt viam Domini, ut habentes clavem scientiæ, nec ipsi intrarent, nee populum intrare paterentur; sed facerent eos perdere viam veritalis, quæ loquitur in Evangelio: Ego sum via, et vita, et veritas (Joan. XIV, 6).

(Vers. 13, 14.) « Stat ad judicandum Domtnus , et siM ad judicandos populos. Dominus ad judicium veniet cum senibus populi sui, et cum principibus <jits. » Populus, qui propter simplicitatem imperitiamque deceptus est, adhuc vocatur populus Dei , ct propterea judicatnr, ut salvetur. Nec sedet Dominus in habitu judicantis, ut in Danielo legimus : Throni positi sunt, et libri aperti sunt (Dan. VII, 9) ; sed stat ad judicandum, et stat ut iudicet populus, volens eos stare, quorum via fuerat diasipata. Contra principes ' autem et presbyteros populi sui venit ad judicium, non ut judicet, sed ut pariter judicetur , dans ei lucum defensionis, si potueriut habere quod respondeant, juxta illud quod in quinquagesimo psalmo dicitur : Ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum fueris judicatus (vers. 6). In Michæa quoque propheta tale qu:d legimus (cap. VI), quod in suo loco interpretati sumus. Ergo contra Pharisaeos et Δευτερωτὰς, præsens locus accipitur. Inter senes autem et principes boc fuisse reor in veteri populo, quod nuuc est inter presbyteros et episcopos.

* Vos enim depasti estis vinea... ' meam ; rapina pauperis in domo vestra. Quare alteritis popu- hun meum, et facies pauperum commolitis, sive conteritis, et ut LXX interpretati sunt, confunditis ? » Servat consuetudinem prophetalem, ut mulet repente personas ; supra enim ipse Dominus dixerat : Popule meus, qui 59 beatum te dicunt, ipsi te decipiunt : et postea Propheta subjecerat : Siat ad judicandum Dominus i Dominus ad judicium veniet. Igitur post prophetam ipse Dominus, qui ad judicium venerat cum senibus populi sui et principibns ejus, loquitur ad eos, et corripit delinquentes : Quare depascitis vineam meam ? de qua scriptum est: Vineam de Ægypto transtulisti(Psal. LXXIX, 9). Et hi hoc eodem propheta : Vinea Domini sabaoth, domus est Israel (Isa. v, 7). Hanc vincam et in Evangelio locavit Dominus agricolis pessiniis, qui missum ad se patrisfamilias filium intel'fece. runt (Matth. XXVIII). Rapina, ait, pauperis in domibus vestris. Pauperem vel simpliciter accipe, qui indiget eleemosyna, vel cerie pauperem spiritu, de quo scriptum est: Beatus qui intelligit super egenum et pauperem (Psa/. XL, 1). Et Paulus apostolus : Tantum, inquit, ut pauperum memore. essemus (Gal. II, 10). Quodque sequitur : Quare atterilis populum meum, et facies pauperum commolitis, sive confunditis, manifeste ad principes dicitur Judæorum. Sed et ad nostros principes referri potest. si alterant subjectam sihi plebem, et pauperes delinquentes publice arguant atque confundant, divitibus amem pejora peccantibus ne mu 1 quidem facere audeant. Et rapina pauperum in domibus eorum est, quando replent thesauros suos, et Ecclesiæ opibus abutuntur in delicias, publicasque slipes, quæ ad sustentationem pauperum datæ sunt, vel sihi reservanl, vel propinquis distribuunt, et alienam inopiam, suas suorumque laciunt esse divitias.

(Vers. 15.) < Et dixit Dominus : Pro eo quod elevatae sunt filiae Sion, et ambulaverunt extento collo, et nutibus oculorum ibant, et plaudebant, et ambulabant, et pedibus suis composito gradu incedebant. > Supra et populum et principes tam propheta quam Dominus corripuerat; nunc ad mulleres de quibus prins dixcrat : Et mulieres dominatæ sunt tis, propheticus sermo convertitur, ne se alienas arbitrentur a crimine, ob quarum deiicias atque luxuriam depasti sunt exactores vineam Domini ; et rapina pauperis in domibus eorum est, et attriverunt populum ejus, et facies pauperum confuderunt. Quas quidam putant verc feminas Judæorum, alii 60 metaphorice de urbibus Judææ dici arbitrantur, quæ appellantur filiæ Sion , minores videlicet civitates, vici et oppida. Unde ct in libro Jesu per singulas tribus ponuntur nomina civitatum (Jos. xv), et postea describuntur villæ atque castella, el filiæ nuncupantur. Alii secundum tropologiam, mulieres animas arbitrantur, quæ si extento collo amdulaverint, et se erexerint in superbiam, et non virilem duritiam, sed dissolutionem sectatæ fuerint feminarum, corripiantur a sermone prophetico, et omnia perdant ornamenta virtutum, quai sub lunulis torquibusque cL monili us atque armillis, mitris et discriminalibus caiterisque hujusmodi, describuntur. Abutendum est hoc testinionio et adversum Ecclesiæ feminas, que ambulant collo cxtento, et nutibus loquuntur oculorum, et plaudunt tam manibus quam pedibus, et ut composito incedant gradu, non naturam sequuntur ducem, scd histrinnes redimunt præceptores.

(Vers. 16.) t Decalvabit Dominus verticem filiarum Sion, et crinem earum nudabit, * et pro ornatu crit ignominia. » Hoc ct nobis accidet quorum peccata celantur, cum impletum fuerit illud quo.! scriptum est: Nihil occultum quod non revelabitur (Luc. VIII, 47). Quandiu euim protegimur crine, et veste ignorantiae, et homines nos putant sepulcra dealbata (Matth. XXIII), qui intus sumus pleni ossihus mortuorum, videmur aliquid habere muditiæ. Cum autem patuerit quod occullum est, auferetur universa cæsaries, et foeda calvities omnibus apparebi t.

(Vers. 17.) < In die illa auferet Dominus ornamentum calceamentorum. i In qua die? Judæi putant, captivitatis Babylonia:. Nos verius esse convincimus, quando a Romanis capti sunt, et ontnia vestium atque gemmarum, aurique ac munilium ornamenta, ct diversas supellectiles perdiderunt. Sive per metaphoram mulierum, omnis ornatus urbium destructus esse narratur. Ornamenta urbium in plateis et porticibus, foro atque gymnasiis et mœnibus publicis intellige. Quæ si referamus ad animarum statum, calceatos pedes ejus, qui carnes agni comesturus est, et celebraturus Pascha, legisse nos recordemur, 81 et per solitudinem transeuntium, nee vestimenta, nee calceamenta consumpta. Quæ sunt ista calceamenta ? Illa de quibus Apostolus scribit ad Ephesios: Calceati pedes in præparationem Evangelii pacis (Ephes. VI, 15). Quæ calceamenta animæ perditurae sunt, quando extento collo ambulaverint, et pedibus traxerint vestimenta, et pro munditia matronali, terræ verrent spurcitiam.

(Vers. 18-21.) i Et lunulas, et torques, et monilia, et armillas, et mitras, et discriminalia, et periscelidas, et murenulas, et olfactoriola, et inauros, et annulos et gemmas in fronte pendentes. » Describit monilia feminarum, et per haec insignia < civitatum ; vel juxta anagogen variarum ornamenta virtutum. Habent mulieres in lunae similitudinem bullulas dependentes, quas nos ad Ecclesiae orna- menta transferimus, quæ illuminatur sole justitia?. Torques quoque, quæ ad pectus usque perdentes, intelligentiam, ac principale (ήγεμονιϰὸν) mentis in corde demonstrant. Et monilia, quai uno sermone omnia ornamenta significant: ct armillarum bona opera , quales Rebecca accepit in sponsalibus (Gen. XXIV) : et mitras, capitis ornamenta, discriminalia, ul judicium habeat singulorum : et periscelidas quibus noster gressus ornatur, ut andiamus : Pes tuus non offendet (Psal. XC); et : Eruet pedes meos a lupaM (Ptal. LV) ; et murenulas, quæ auri atque argenti texuntur virgulis, sensu vidi licet, et sermonibus Scripturarum : et olfactoriola, ut Christi bonus odor simus (II Cor. II, 15) : et inaures, ne audiamus judicium sanguinis, sed Domini verba dicentis : Qui habel aures J audiendi audiat (Luc. VIII, 18) : et annulos, quibus signamur ad Domini militiam, quem Deus signavit Pater. Uude dicitur ad principem Tyri : Tn es signaculum similitudinis (Ezech. XXXVIII, 12). Filius quoque prodigus cum stola recepit annulum (Luc. xv), et calceamenta, et gemmas in fronte pendentes, quibus nostra ora decorantur. De cujus capitis ornamento, et in psalmo legimus : Sicut unguentum 1 in capite, quod deseendil in barbam Aaron (Psal. CXXXII, 1). Qn;e omnia licet LXX Interpretes, Aquila, et Symmachus, ac Theodotio diversis modis interpretentur, IIOS ut potuimus vel de Hebraeo, vel de ipsorum translatione texuimus : nec volumus diutius in singulis immorari, 62 ne frivola sit expositio, et prudenti lectori fastidium faciat.

(Vers. 22.) t Et mutatoria, et pallia, et linteamina. > Pro i linteamina, LXX perspicua laconica, interpretati sunt : volentes tenuissimas significare vestes, quibus Lacedaemoniorum, qui fuerunt ad bella promptissimi, et austerioris vitæ, corpora tegebantur : quanquam Laconica, nec Hebraicum habeat, nec ullus alius interpretum. Mutatoria autcm et pallia, quæ significantius Symmachus transtulit ἀναόλαια, ornamenta suut vestium muliebrium, quibus humeri et pectora proteguntur. Mutatoria juxta anagogen illi sunt, de quibus dicitur: Ibunt de virtute in virtutem (Psal. LXXXIII, 8) ; et linteamina, ut loti in Domino deliciis perfruamur, secunduin illud, quo in Psalmis scriptum est : Torrente voluptatis tuæ potabis eos (Ps. XXXV, 9). Haec auteiu omnia perdiderunt filiae Sion, quia ambula verunt extento collo, et oculorum nutibus superbiam gestierunt : putantes suae esse potentiæ quo I habehant, et nou Domini gratiæ.

(Vers. 23.) < Et acus, et specula, et sindones, et vittas, et theristra. > Habent acus mulieres, quihus ornatorum crinium compago retinetur, ne laxius fluant, et in sparsos dissipentur capillos. Habent et specula, quibus considerant vultum suum, et si quid dcesse vidcriut, addunt ornatui. Habent sindones, quae vocantur amictoria : et vittas, quibus crines ligantur, quas appellant ταινίας 2. Habent et theristra, quæ nos pallia possumus appellare : quo obvoluta est et Rebecca, et hodie quoque Arabiæ et Mesopotamiae operiuntur feminæ : quae Hebraice dicuntur a ARDIDIM, Graece θέριστρα : ab eo quod In θέρει, hoc est, in æstate et caumate corpora protegant feminarum. Filiae ergo Sion propter StIperbiam suam perdiderunt acus, quibus omnium præceptorum regula stringebatur. Perdiderunt specula, quae obtulerunt in Exodo manentes in foribus tabernaculi mulieres ad luterem Domini fabricandum (Exod. XXXVIII) : de quibus et apostolus Paulus loquebatur: Videmus autem nunc per speculum in ænigmate (I Cor. XIII, 12). Amiscrunt sindones et vittas, quibus operiebant humeros, et fluentem huc atque illuc animum constringebant: et theri- sira, quo tutissimo in aestibus tegebantur unibraculo. Haec dicimus ne 63 omnino tropologiam hujus loci fugere videamur. Caeterum laboris est maximi in singulis immorari, et latam explanationem quaerere.

(Vers. 24.) « Et erit pro suavi odore, fcetor : et pro zona, funiculus. > Foetere peccata poenitens loquitur: Putruerunt et corrupiæ sunt cicatrices meæ a facie insipientiæ meæ (Ps. XXXVII, 6). Zona accingi lumbos Apostolus praecepit, dicens: State accincti lumbos vestros in veritate (Ephes. VI, 14). Et de peccatore legimus : Funibus peccatorum suorum unusquisque constringitur (Prov. v, 22). Igitur pro bono odore virtutum, filiae Sion habebunt putredinem peccatorum : et pro cingulo veritatis, mendacii funiculis ligabuntur, quos habuerunt super capita qui cum pannis et sordibus, vitam v a rcge Syriae precabantur. i Et pro fascia pectorali cilicium. i Pre fascia pectorali, quam interpretatus est Symmachus, LXX tunicam μεσοπορϕύραν, id est, clavatam 5 purpura transtulerunt: quod Aquila cingulum exsultationis expressit. Theodotio ipsum verbum Hebraicum PHTHIGIL ( ) posuit, quod genus ornamenti muliebris est. Fascia pectus tegit, et eum possidet locum in feminis, quem Rationale in Pontificibus. De hac fascia pectorali, et Jeremias mystico sermone dicebat; Si oblivisci potest sponsa ornatus sui, aut virgo fasciæ pectoralis suas, et ego obliviscar lui, dicit Dominus (Jer. II, 32). Virgo qualcm exhibere nos cupit Apostolus Christo (II Cor 11), quandiu non corrumpitur in Ægypto, nee frau guntur mamillæ ejus, quae pectorali fascia colli gatæ sunt, jungitur sponso : et cum quotidie virtu tum filios generet, nequaquam virgo esse desistit. Quod si aliquando divaricaverit pedes omni transennti, et secuta fuerit amatores suos; et juxta Osee vaticinium, sepserit Dominus vias ejus, et intercluserit semitas, revertetur ad virum suum priorem,et audiet : Exne te vestimentis luctus 4, et induere vestibus. gloriœ tuœ (Baruch. v, 1).

(Vers. 25.) < Pulcherrimi quoque viri tui gladio cadunt: et fortes tui in præLo. » Pro pulcherrimis viris, LXX interpretati sunt, et filius tuuspulcherrimus, quem diligis, gladio cadel. Quod si de animae statu intelligimus, quæ post virtutes peccaverit, pulcherrimum tilium ejus, bona 64 accipiamus opera, quæ hostili gladio conc derunt : et fortes quoque, periisse in prælio, quia justitia justi nen liberabit eum in quacumque die aberraverit [Ezech. XXXIII, 12). Sin autem sequamur historiam, ex his sermonibus docebimur, non de muliefibus prophetæ esse sermonem, quarum viri in praelio corruerunt; sed de urbibus Judiææ, quas filias Sion appellavit, et quarutn bellatores ceciderunt in certamine. Denique de eadem Sion sequens versiculus loquitur.

( Vers. 26.) < Et mœrebunt atque lugebunt portæ ejus, et I ipsa urbs desolata sedebit in terra. > Quod usque hodie ociis cernimus. Facilis secundum tropologiam interpretatio est, quod quicumque locum dederit diabolo, et non omni custodia servaverit cor suum, lugeant portæ ejus : et absente sponso, semper in luctu sit, ac de excelsis corruens, in terrae pulvere sedeat.

(Cap. IV. — Vers I.) i Et apprehendent septem mulieres virum unum in die illa, dicentes : Panem nostrum comedemus, et vestimentis nostris operiemur, tantummodo invocetur nomen tuum super nos : aufer opprobrium nostrum. » Cum pulcherrimi urbis Jerusalem gladio occiderint, et fortes perierint in praelio , et mœruerint, luxerintque portæ ejus ; et ipsa fuerit desolata ob nimiam hominum raritatem, interfectis bellatoribus, septem mulieres apprehendent unum virum, cupientes habere semen in Sion, et domesticos in Jerusalem : cibum et vestimentum se habere dicentes, tantum ne absque marito esse videantur, et subjacere illi maledicto, a quod scriptum est : Maledicta sterlis, et quœ non facit semen in lsrael (Exod. XXIII, 26). Zacharias quoque huic congruit sensui : In diebus illis apprehendent decem homines ex omnibus linguis gentium fimbriam viri Judœi dicentes : Ibimus vobiscum, audivimus enim quoniam Deus vobiscum estat (Zach. VIII, 23). Septenarius et denarius numerus propter Sabbatum, et decem praecepta legis, Judaeis familiaris est; et idco hoc frequenter abutuntur , licet juxta Hebraei sermonis ambiguitatem, qui verbum SABA , nunc septem, nunc plures, nunc juramenium interpretantur, possit in hoc loco non septem significare, 65 sed plures. Hoc sccundum litteram. Cæterum in adventu Domim Salvatoris, septem mulieres, id est, septem gratia: Spiritus sancti, de quibus in consequentibus idem r Propheta dicturus est : Exiet virga de radice Jesse, et flos de radice ejus conscendet : et requiescet super eum spiritus Domini, spiritus sapientiœ et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiœ et pietatis : et implebit eum spiritustimoris Domini (Isa. XI, 1-3) ; apprehendent Jesum, quem nullo tempore dcsideriverant, quia nullum alium potuerant invenire, in quo æterna statione requiescerent. Unde et Joannes Baptista refert in Evangelio : Et qni misit me, ipse mihi dixit : Stiper quem videris Spiritum sancium descendentem et manentem in eo, ipse est (Joan. I, 33). In Zacharia quoque legimus super lapidem unum septem oculos, et in uno aureo candelabro septem lucernas, et septem suffusoria. ac duas olivas ex utraque parte lampadis, firma radice fundatas (Zach. IV). Quod autem gratia sancti Spiritus cuncta possideat, expositione nOn indiget. Sed quia in hominibus semper patiebatur opprobrium, nullo vivente, ut Spiritus sancti dona poscehant, propterea Jesu nomen sibi cupiunt invocari, ut quod in Lege imperfectum erat, in Evangelio compleatur.

(Vers. i, 3.) < I.. die illa erit germen Domini in magnificentia et in gloria : et fructus terre sublimis, et exsultatio bis qui salvati fuerint de Israel. Et erit, omnis qui relictus fuerit in Sion, et residuus in Jerusalem, sanctus vocabitur, omnis quii scriptus cst in vita in Jerusalem. > Cum filiæ Sion propter superbiam omnem ornatum perdiderint : et mœruerint tulerintque port:e ejus, et ipsa desolata v conciderit, omnesque bellatores ejus perierint in prælio. in tantum ut multae mulieres unum virum habere vix possint : tunc orietur germen nomini. Christiani, et terra dabit fructum suum (Psal. LXXXIV. . 13) : et exsultatio erit Iris qui de Israel salvati fuerint, de quibus et supra dictum est : Nisi Domims Sabaoth reliquisset nobis semen, quasi Sodoma essi - mus, et similes Gomorrhæ fuissemus (Isa. i, 9). Et uota quod non omnis Israel salvetur, sed reliqui e populi Sion, et residuus in Jerusalem : omnis qei scriptus est in vita in Jerusalem, quibus et Domim i loquebatur: Gaudete, quoniam nomina vestra scripat sunt in cœlis (Luc. i, 20). 66 Significat autem apostolos et eos qui per apostolos crediderunt.

(Vers. 4.) < Cum abluerit Dominus sordes filiarum Sion, et sanguinem Jerusalem laverit de medio ejus in spiritu judicii et spiritu combustionis. » Tune salvabuntur reliquiæ de Israel, quando in baptismate Salvatoris eis fuerint peccata dimissa, et ille sanguis ablutus, quem super se errans populus imprecatos est : Sanguis ejus super nos, et super filios nostros (Matth. XXVII, 25). Unde supra legimus : Cum extendcritis manUs, non exaudiam vos : manus enim vestrœ sanguine plence sunt (Isa. I, 15, 16). Et posu a eos ad pœnitentiam provocans infert : Lavamini, mundi estote. Et nota quod sordes filiarum Sion laverit spiritu judicii, sanguinem autem Jerusalem, spiritu combustionis. Qnod enim leve est, lavatur ; qnod gravius, exuritur. De quo judicii spiritu, et spiritu combustionis Joannes Baptista in Evangelio loquebatur : Ego baptizo vos in aqua, qui autem post me venit, ipse vos baptizabit in Sp ritu sancto, et igni (Matth. III, 11). Ex quo discimus, quod homo tantum aqunm tribuat, Deus autem.Spiritum sanctum, quo et sordes abluuntur, et sanguinis peccta purgantur.

(Vers. 5) « Et creabit (ai. creavit) Dominus super omnem locum montis Sion, et ubi invocatus est, nubem per diem, et fumum et splendorem ignis flammantis in nocte. > In Christo enim nova creatura est, de qua alibi legimus ; Vetera transierunt : ecce facta sunt omnia nova (II Cor. v, 17). Pro quo LXX transtulerunt ; Et veniet, ei erit omnis locus montis Sion, et omnia quœ in circuitu ejus sunt, proteget nubes per diem, et lumen ignis flammantis in nocte. Quis autem veniet nisi ille, de quo scriptum est: Veniet ex Sion qui liberet (Isa. LIX, 30, juxta LXX). Et de quo alius propheta commemorat : Adhuc paululum modicum, qui venturus est veniet, et non tardabit Habac. II, 3). Cum ille venerit, reddetur populo felicitas pristina, quam aliquando habuere in eremo, praecedente Domino eos per diem in columna nubis, et per noctem in columna ignis (Exod. XIII) : ut nec in prosperis, nec in adversis 1 aliquando turbentur. Quod et in Psalmo dicitur : Per diem sol non uret te, neque luna per noctem (Psal. cai, 6). Fumus autem in hoc loco non errorem et ignorantiam, sed gloriam significat, juxta illud quod in hoc eodem propheta, secundum quorumdam opinionem, lecturi 67 sumus (Infra c. VI, vers. 4) : Et domus impleta est fumo. Et in Joel de gratia Spiritus sancti, quæ descendit super apostolos, dicitur ; Effundam de spiritu meo, et prophetubunt (Joel. II, 28). Et, Dabo prodigia in coelo sursum, et signa in terra deorsum, sanguinem et ignem ct vaporem fumi (Ibid. 30). Id ipsum significare puto et illud in Psalmis ; Qui tangit montes, et I fumigabunt (Psal. CIII, 32).

(Vers. 6.)|«Super omnem autem gloriam protectio. Et tabernaculum erit in umbraculum diei ab aestu, et in securitatem, et in absconsionem a turbine et a pluvia. > Hunc locum Judaei ad Antichristum referunt, quem per turbinem et tempestatem siguiftcari æstimant, quando eos Dominus a potentissimo adversario defensurus sit.Nos autem omnia referamus ad primum adventum Christi, de quo et in Psalmis legimus : Protexit me in abscondito tabernaculi sui, in petra exaltavit me (Psal. XXVI,5, 6) ; super quam fundata Ecclesia nulla tempestate concutitur, nullo turbine ventisque subvertitur. Plurimi Judaeorum et hæc et universa, quibus ista sociata sunt, super Babylonia captivitate et reditu in Jerusalem sub Zorobabel et Ezra et Neemia intelligunt.

(Cap. V. — Vers. 1.) < Cantabo nunc diletto meo canticum patruelis mei, vineæ suæ. » Cantat propheta carmen lamentabile populo Israel, quod compo suit ille, de quo scriptum est in Evangelio ; Cum autem vidisseteam (baud dubium quin Jerusalem), flevit super eam, et dixil : Si scires et tu quœ ad pacem sunt tibi, quoniam venient dies super te et circumdabunt tibi inimici tui munitiones, et vadabunt te, et prosternent te, et filios tuos (Luc. xix, 41-44). Et rursum : Quoties volui congregare filios tuos, sicut gallina congregat pullos sub alas ' suas, et noluisti ? Ecce dimittetur vobis domus vestra deserta .Matth. XXIII, 57, 38) : cui simile est hoc quod nunc in isto carmine dicitur : Dimittam vineam meam. Quod autem Christus dicatur dilectus atque charissimus, quem Aquila πατράδελϕον interpretalua est, patruum, vel putruelem, quadragesimi quam psalmi nos inscriptio docet : Canticum pro dilecto. Et vox Dei Patris in Evangelio : Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui (Matth. III, 17). Et in sexagesimo septimo psalmo legimus : Dominus dabit verbum evangelizantibus virtute multa. Rex virtutum dilecti (Ps. LXVII, 12, 13). Hic ergo dilectus carmen lugubre fecit vineae 68 suae, quod ego cantabo ditecto atque miserabili populo meo. Vel certe ita intelligendum : Cantabo omnipotenti Deo Patri canticum Christi, qui est patruelis mens, boc est, ex eadem mecum gente generatus. Quod autem vinea Dei appelletur populus Israel, et in line hujus cantici legimus : Vinea Domini exercituum domus est lsrael, et vir Juda germen laudabile ejus. Et in septuagesimo nono psalmo (Vers. 9) : Vineam de Ægypto transtulisti, ejecisti gentes. et plantasti eam. In Evangelio quoque pene eisdem verbis, quibus Propheta nunc loquitur, Dominus texit parabolam ; Homo quidam erat paterfamilias, qui plantavit vineam, et maceriam illi circumdedit ; et fodit in ea torcular, et œdificavit turrim, et locavit eam agricolis, etc. (Matth. XXXI, 33). Et in Jeremia legimus : Ego plantati te vincam fructiferam, totam veram ; quomodo conversa es in amaritudinem, vinea aliena (Jerem. II. 21) ? Itaque Jerusalem, ut diximus, plangitur, et sermone prophetico illius ruina cantatur. Porro Ecclesiae, ei po- puto quondam gentium, aliud carmen est editum, de quo in Psalmis legimus : Cantate Domino, omnis terra, annuntiate diem ex die salutare ejus. Annuntiate in gentibus gloriam illius in omnibus populis mirabilia ejus (Ps. xcv, i, 3). Et rursum : Cantate Domino canticum novum, quia mirabilia fecit. Oster.dit Dominus salutare suum, in conspectu gentium revelavit justitiam suam (Ps. XCVII, i , 2).

< Vinea facta est dilecto 1 meo in cornu filio olei > line jUxta Hebraicum Theodotio el Aquila transtu- Irunt ; Symmachus autem more suo manifestius : Vinea facta eat dilecto meo in cornu in medio olivarum. Porro LXX sensum inagis quam verbum interpretati sunt: Vinea facta est dilecto meo in cornu, in loco pingui, sive uberi, πίων eniin nirumque significat. Et revera nihil terra Repromissionis pinguius, si non monlana quæque atque deserta, sed omnem illius latitudinem consideres, a rivo Ægypti usque ad numen magnum Euphratem contra Orientem : et ad septentrionalem plagam usque ad Taurum monleiu et Zephyrium Ciliciae, qnod mari imminet. Cornu autem regnum signiOcare, et potentiam sæpe legi- ntIs, ut esi illud in Evangelio : Suscilavit cornu salutis nostræ in domo David pueri sui (Luc. i, 69). Et: In te inimicos nostros cornu ventilabimus (Pa. XLIII, 6). 69 Et in Zacharia quatuor cornua quatuor potentissima regna demonstrant (Zach. i). Hebraei hunc to um ila edisserunt : Vinea Christo plantata est in corn, id est, in forti loco atque sublimi, qui appellatur filius olei, vel quod indigeat Dei misericordia, et ejus sustentetur auxilio : vel quod cunctis gentibus clarum Dei notitiæ lumen praebuerit.

(Vers. 2). « Et sepsit eam, et lapides elegit ex illa, et plantavit vineam Sorec, et aedificavit turrim in modio ejus, et torcular exstruxit in ea. i Per metaphoram, ut prius diximus, vineae describit populum Judæorum, quem sepsit angelorum auxilio. Ei lapides elegit ex eo, vel idola, vel omnia quae Dei cultum poterant impedire. Et plantavit eam vineam Sorec, quam solus Symmachus electam interpretalus est, non verbum e verbo, ut mihi videtur, exprimens, sed sensum qui tenetur in verbo. Aiunt enim Hebræi, Sorec gemm esse viris optimæ, quod uberes tructis faciat atque perpetuos. Dcnique Sorec a quibusdam ϰαλλίϰρπος interpretatur : quod nos in pulcherrimos fructus vertere possumus. iEdificavit quoque turrim in medio ejus, templum videlicet in media civitate, et torcular exstruxit in ea, quod quidam altare significari putant. Sicut enim ad torcular omnes uvae comportantur atque calcantur, ut ex eis exprimatur vinum, sic altare omnis populi suscipit fructus, et immolatas hostias devorat; juxta illud quod de Benjamin, in cujus tribu templum fuit et allare, legimus: Benjamin lupus rapax, mane comedet : et ad vesperam dabit escam (Gen. XLIX, 27). Cuncia quæ dicuntur de vinea possunt et ad animae humanæ referri statum, quæ a Deo plantata in bonum, non uvas attulerit, sed labruscas, et postea sit tradita bestiis conculcanda : nec divinum imbrem susceperit doctrinarum, quia præterita dona contempserit.

« Et exspectavi, ut faceret nvas, et fecit labruscas. i Pro labruscis, quas nos venimus, in Hebraeo scriptum est BUSIM : quod Aquila interpretatus est, I σαπρίας, id est, fructus pessimos. Symmachus ἀτελη̃, hoc est, imperfectos : LXX et Theodotio spinas; quibus Judæi Dominum coronaverunt. lllo enim exspectante, ut vindemiae tempore deferrent 70 nvas ad torcular a, pro quibus octavus ei octogesimus tertius psalmus habent titulos, isti se curis et vitiis sæculi demergentes, qu:e in Evang lio (Marc. IV) spinne interpretantur, blasphemiarum stimulos obtulerunt. Puto autem melius esse, Busim labruscas, quam spinas intelligi, ut cœptæ translationis similitudo servetur. Unde et Salvator dicit in Evangelio : Numquid colligunt de spinis uvas, aut de tribulis ficus (Matth. VII, 16)?

( Vers. 3, 4.) « Nunc I ergo, habitatores Jerusalem et viri Juda, judicate inter rue et vineam meam : quid est quod ultra debui facere vineae mee et non fecerim ei ? An quod exspectavi ut faceret uvas, et fecit labruscas ? > Feci, inquit, universa quæ debui : plantavi vineam in loco uberrimo, circumdedi maceriam, elegi lapides, et flagella ejus hastilibus calamisque subrexi ; vitis quoque ipsa non fuit una de pluribus, sed electa et ϰαλλίϰαρπος. Ædificavi firmissimam turriin, in qua fruges reconderem, et de qua Insidiantes frugibus bestias contemplarer. Exstruxi torcular, ut in eodem po* tissimuin loco premerentur uvae, et vinum funderent. Quia hæc igitur feci, quae facere debui, respondeant mihi habitatores Jerusalem et Judae : imo judicent inter ine et vineam meam, quid est quod facere debui, et non fecerim ? Et illis tacentibus, sibi ipse respondet : Nisi forte in hoc erravi, quod pro labore meo exspectavi, ut uvas faceret, non labruscas, quas inculta ac deserta vinea aflerre consuevit. Tale quid et Nathan propheta ad David missus loquitur (II Reg. XII), et interrogat cum per parabolam, ut dum de alio judicat, de se promat sententiam. Ergo et hic populus interrogatur quasi de vinea, ut contra se ipse respondeat. Hunc locum in Evangelio plenius Salvator exsequitur (Matth. XXI), .et quod hic praetermissum est, Scribas et Pharisaeos interrogat. In Isaia euim nihil dictum est de agricolis, nec quae passuri sint indicatur ; sed tantum de vinea sermo est : ibi autem quasi alia sit vinea et alii agricolæ, sic de populo loquitur et magistris, ut malos male perdat, et vineam aliis agricolis locet, signiticans apostolos et eoa qui apostolis successuri sunt. Nec vero ταυτολοϒία est, ut plerique aestimant, in eo quod ait : An quod exspectavi, ut faceret uvas, et fecit labruscas f Supra enim apud se 71 tacitus loquitur, hic auletn quod cogitaverat, I alios interrogat.

(Vers. 5, 6.) i Ei nunc ostendam vobis quid ogo faciam viueæ meæ : Auferam sepem ejus, et erit in direptionem : diruam maceriam ejus, et erit in conculcationem. £t ponam eam desertam ; non putabitur, et uon fodietur; et ascendent' super eam vepres et spinae. » Provocavi, inquit, vos supra,o habitatores Jerusalem, et viri tribus Judæ, ut judicaretis inter meet vineam meam, et interrogavi, ut diceretis quid debuerim facere quod non fecerim. Et quia juxta evangelicam parabolam non vultis respondere quod sciscitor, ego mihi respondebo ipse pro vobis, indicans quid faclurus sim . Quoniam feci vine-e meæ cuncta quae debui, et pro uvis attulit labruscas, auferam universa quae dederam. Tollam angelorum auxilia, de quibus in Psalmis scriptum est : Circumdat angelus Domini in circuitu timentium eum, et liberabit eos (PS. XXXIII, 8 ); et diripietur ab adversariis. Destruam muros, et inimicis geniibus subjacebit, eritque deserta et non putabitur in aeternum, nec fodietur, ut redigatur in vepres, et ascendent in ea spinae. Hæc autem sub metraphora vineae de Jerusalem atque Judææ dicuntur solitudine, quod pierique Judæorum putant sub Babyloniis accidisse : quod et nos ex parte facium negare non possumus. Sed quia sequitur: Et nubibus mandabo, ne pluant super eam imbrem, boc in illa captivitate intelligi non potest. Siquidem et Jeremias capta jam urbe prophetavit in populo ; et Ezechiel, Daniel quoque et tres pueri, vel prophetasse, vel mirabilia signa eliam in captivitate fecisse narrantur, et postea Aggaeus et Zacharias futura dixerunt in consolationem populi servientis. Tollitur autein Dei auxilium ab his qui indigni sunt : ut quia non senserant Deum per beneficia, sentiant per supplicia. Vel ideo truculenta quædam et aspera cOmminatur, ut conversi ad pœnitentiam, imminentia tormenta devitent. Verbum Hebraicum SAITH omnes voce simili spinas interpretati sunt. Si ergo Saith in praesenti loco spinae dicuntur juxta Aquilam et Tbeodotionem et LXX, respondeant quolnodo supra Busim non labruscas, sed spinas transtulerunt.

< Et nubibus mandabo ne pluant super eam irabrem. > Istæ sunt nubes quas eduxit 72 Dominus ab extremo terrae, de quibus et in psalulo legimus : Veritas tua usque ad nubes (Ps. XXXV, 6). Hæ nubes, quoniam sub Elia omnes idololatræ erant, tribus annis et sex mensibus super terram Israel non pluerunt (III Reg. XVIII). Quod quidem non solum de prophetis, sed de apostolis possumus intelligere, quod post passionem Domini nec prophetas, nec apostolos habueruui Judaei, ne pro uvis afferrent spinas, sed pro sterilitate et ariditate sua precarentur eum, qui potest imbres præbere virtutum. Unde et in Levitico loquitur ad eos : Poltam cœlum vobis ferreum, et terram aneam (Levit. XXVI, 19). Et in Deuteronomio * Erit cœlum super caput tuum œneum, ei terra subter te ferrea. Et rursum, Dabit Dominus pluviam terræ tuæ. 3 Et, Cinis de caelo descendet super te, donec eradicet te, et deleat (Deut. XXVIII, 23, 24) ; quia terra quae frequenter super se venientem suscipit pluviam, et nun facit segetem, sed spinas et tribulos, reproba est ct maledictionis proxima, cujus finis combustio est.

(Vers. 7.) < Vinea autem Domini exercituum domus Israel est ; et viri Juda germen delectabile ejus. » Id est, Dei: sive ut LXX transtulerunt, novella plantatio dilectissima. Israel et Judas boc inter se differunt, quod omnis populus prius appellabatur Israel, et postea, regnante David super tri- bum Juda, et Roboam filio Salomonis super duas tribus, Judam et Benjamin, hi qui erant in Samaria, hoe est, decem tribus, vocabantur Israel; et quibus regnabant de genere David, appellabantur Juda. Et quoniam ab Israel vituli colebantur in Dan, et in Bethel, propterea ab Assyriis primum est capta Samaria ; et multo post tempore Judas a Chaldaeis ductus est in Babylonem, quia minora peccaverant. Unde et in Ezechiele ad utriusquc populi peccata purganda, Israel in sinistro latere ponuntur, juxta Septuaginta, dies centum nonaginta, sive ut verius in Hebraico continetur, trecenti nonaginta; Judae autem quadraginta dies (Ezech. iv, juxta LXX et juxta Hebraicum). II oc dico, ut comparatione Jsrael, id est, decem tribuum, amabilem atque dilectum ostendam Judam, in quo crant sacerdotes et levitæ, et Dei religio versabatur eo tempore, quo propheta Isaias loquebatur ad populum. Et pulchre Israel, hoc est, totus populus, domus est ; Judas autem, qui separatis 73 tribubus postea pullulavit, novellum dicitur delectabile. Sed et hoc notandum, quod juxta consuetudinem prophetalem, quæ prius per metaphoram dicta suut, vel per parabolam, postea exponuntur manifestius, quod vinca et novella plantatio Israel et Judas sit.

< Et exspectavi ut laceret judicium, et ecce iniquitas; et justitiam, et ecce clamor, » sive, ut LXX transtulerunt, < Exspectavi ut faceret judicium, et fecit iniquitatem, et non justitiam, sed clamorem. » Volumus Latiuis iusinuare auribus quod ab hebraeis didicimus : Judicium apud eos appellatur MESPHAT ; iniquitas, sive dissipatio, ut interpretatus est Aquiła, MESPHAA . Rursum justitia dicitursADA- CA , clamor autem appellaturs SAACA .Una itaque vel addita littera, vel mutata, sic verborum similitudinem temperavit, ut pro MEspHAT, MESPHAA4, et pro SADACA poneret SAACA, et elegantem structuram sonumque verborum, justa Hebraeam linguam redderet. Exspectavit autem Deus, ut populus Judæorum faceret judicium, id est, uvas ; et fecit iniqui- i talem, id est labruscas ; et exspectavit justitiam, ut largitorem tantorum muneru!n a Patre missuri susciperet, et fecit clamorem, quo vociferatus est contra Dominum, et clamavit, dicens : Tolle, tolle, crucifige talem (Joan. XIX, 15). Uude et Paiilus apostolus scribit: Omnis ira et clamor, et blasphemia auferatur a vobis cum omni malilia (Ephes. IV, 31). Vel certe quoniam justi sanguinem fuderant, sanguis Dominicae passionis clamabat ad Dominum ; propterea clamorem pro justitia reddiderunt, juxta illud quod in Genesi legimus: Vox sanguinis Abel fratris tui clamat ad me (Gen. IV, 10).

(Vers. 8.) « Vae qui conjungitis domum ad domum, et agrum agro copulatis usque ad lerininum loci . Numquid habitabitis soli vos super terram ? » Pro eo quod nos diximus, usque ed terminum loci, LXX transtulerunt, aut auferatis proximo: Symmachus et Theodotio : donec deficiat, vel non sit locus ; iit deficiente terra, nequaquam saturetur avaritia. Quod quidem et generaliter adversum omnes, quibus nihil satis est, dictum puto, et specialiter contra vineam Donnini, quæ pro uvis fecit labruscas, id est, pro judicio iniquitatem, et pro justilia clamorem. 74Quae est enhn rabies, cum tecta et agri ad depellendos imbres, et ad serendas [ Al. cerendas ] fruges haberi debeant, ea babere cupere, in quibus cunctis habitare non passis, et quae colere non sufficias, alteriusque necessitatem tuam facere voluptateiu ? Juxta tru- C pologiam contra hæreticos quidam boc dictum arbitrantur : qui cum moverent pedes suos de Oriente, veniunt in campum Sennaar, qui interpretatur excussio dentium, et aedificant civitatem confnsionis, turrimque superbiæ, et audiunt sub verbis aliis : Audite hœc, duces domus Jacob, et reddui domus lsrael, qui abominamini iudicium, et omnia recta perveritis, qui ædificatis Sion in sanguinibus, et Jerusalem in iniquitate (Mich. III, 9, 10). Isti domos domibus, id est, dogmata conjungunt dogmatibus; quibus dicitur per Michæam, Nolite ædificare in domo derisum (Ibid.), ne supra fundamentum Christi, quod apostolus Paulus posuit (7 Cor. m) et in quo debuerant ædificare aurum, argentum, lapides pretiosos , e eontrario ædificent ligna, fennm, stipulam, quorum finis incendium est. De hujuscemodi domibus Salvator in Evangelio loquitur : Omnis qui audierit verba mea, et noM fecerit ea, assimilabitur viro stulto. qui œdificavit domum suam super arenam. Descendit pluvia, venerunt flumina, flaverunt venti et impegerumt in domum illam, et cecidit * et fuit ruina domus iliius magna (Matth. VII. 26, 27). Tamdiu autein quaerunt hæretici nova veteribus jungere, et eadem recentioribus inmutare, donee et sensus humanus et serino deficiat.

(Vers. 0. ) < In auribus meis sunt haec Domiti exercituum . Nisi domus multæ desertæ fuerint, grandes et pulchræ absque habitatore. » Pro eo qnod nos juxta Hebraicum vertimus, In auribus. meis sunt hæc Domini exercituum, id est, verba quæ locutus est Dominus, adhuc resonant in auribua meis , LXX transtulerunt, Audita sunt hæc in auribus Domini Sabaoth. Non quod Propheta verba Domini au'ierit, sed in auribus Domini audita sint quæ Propheta dicturus est , cum consequentius sit intelligere, audisse Prophetam, quae Dominus sit loculus. Dominus autem locutus est, quod post captivitatem, domus magnae atque pulcherrimæ desertae futurae sint, non habentes habitatiorem.

75 (Vers. 10.) < Decem enim ' jugera vinearum facient lagunculam unam, et triginta modii sementis facient modios tres. > Pro laguncula, quam soli LXX transtulerunt, omnes alii batum interpretati sunt, quod Hebraice dicitur BETH (m). Et pro tringinta modiis, quos nos pro coro posuimus, qui Hebraice dicitur OMER ( ), LXX veterunt artabas sex : quae mensura Ægyptiaca est, et facit modios viginti. In sterilitate ergo nimia quæ sequitur captivitatem, decem jugera vinearum facient batum, id est, tres amphoras; et triginta modii seminis id est, corus, faciet ephi, quod LXX tres mensuras, interpretati sunt, id est, tres modios. Batus autem in liquidis speciebus dicitur, et ephi, ,ive epha ejusdem mensurae in aridis, sicut in Ezechiel juxta Hebraicum legimus : Ephi justum, et balus justus erit vobis. Ephi et batus æqualia et unius mensurue erunt, ut capiat decimam partem cori batua, et decimam partem cori ephi; juxta mensuram cori erit aqua libratio eorum (Ezech. XLV, 10, 11). Quæri. mus juxta anagogen, quomodo hæreticorum domus grandes et pulchræ sint, quæ cum judicii tempus advenerit, nullum. habitatorem habeant. Omnis enin pompa structuraque verborum, et argumenta dialecrtica redigentur ad nihilum. Et quia juxta apostolum Paulum (II Cor. III) non solum Dei ædificatio sumus, sed et agricuhura, quani imitantes* hæretici suffodiuntur et eradicantur ab Jereinia (cap. XVIII) : idcirco ubi decem jugera vinearum, sive ubi decem juga boum operantur, facient ba- tum unum, et triginta modii sementis facient ephi, ut de denario numero, qui Iii Scripturis sanctis mysticus atque perfectus cst ; et de tricenario, in quo prophetavit Ezechiel (cap. i), et Dominiis baptizatus est (Luc. III), redigantur ad ephi, qui ad comparationem multiplicis numeri unione cpnstringitur. Quod autem aedificatio et agricultura referatur ad intelligentiam spiritalem, eliam alio loco Paulus apostolus docet ( Ephes. IV), fundatos et radicatos in charitate credentes esse contestans. Unde et Ecclesiastes (Eccle. II) non solum sibi ædificavit domos, sed plantavit vineas, et fecit hortos et pomaria, et instituit omnes arbores po- miferas, exstruxitque piscinas, ut irrigaret.76 saltum. Porro haeretici imaginem tantum habentes umbramque virtutum, et non ipsam veritatem, absque fructu operum, verborum fulta polticentur. De quorum arboribus dicit Dominus : Omnis plantatio, quam non plantaria Pater meus caelestis, eradicabitur (Matth. xv, 13). i De vinea enim Sodomorum vinea eorum, et propago eornm de Gomorrha. Uva eorum, uva fellis, et botrus amaritudinis eis, luror draconum vinum eorum, e! furor aspidum insanabilis > (Deut. XXXII, 32, seqq.).

(Vers. ii, 12.) c Væ qui consurgitis nane ad ebrietatem sectandam et potandum usque ad vesperam, ut vino æstuctis. Cithara, et lyra, tympanum, ct tibia, vinum in conviviis vestris ; et opus Domini non respicitis, nec opera manuum ejus constderatis. » Pro ebrietate, quam Aquila est interpretatus et Symmachus, LXX ipsum Hebraicum posuerunt SICERAM ( ), quod omnem significat potionem, quae inebriare potest, et statum mentis evertere. Arguit autem juxta consequentiam coeptae explanationis agricolas vineae, qui immirente sterilitate, et vicino incendio, quo vepros et spinae suut comburendæ, luxu iae se et voluptatibus tradiderunt : non solum in vescenlo et bibendo, sed in aurium quoque oblectatione, et in diversis musicas artis generibus. Qui cum ista faciunt, opus Domini non respiciunt, nec considerant quae ventura sint. Abutamur hoc testimonio adversum principes Lc- C clesiae, qui de mane consurgunt ad sectandam siceram, et bibendum usque ad vesperam : de quibus in alio loco dicitur : Vai libi, civitas, cujus rex juveni. est, et principes tui mane comedunt (Eccle. x, 16). Qui deliciis occupati, ex creaturis non intelligunt Creatorem, nec considerant opera manuum ejus, de quibus legimus : Verbo Domini cæli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Ps. XXXII, 6). Potest juxta altiorem intelligentiam , omnis animae perturbatio ebrietas appellari, quæ concipitur de vino furoris draconum, et de veneno aspidum insanabili, quod nonnulli bibunt ab adolescentia usque ad senectutem, hoc est, de mane usque ad vesperam (Deut. xxxu). Alii vero hora tertia, sexta, vel nona, et undecima suscitantur de convivio, et dicitur ad eos : Expergiscimini qui ebrii 77 estis a vino (Joel, i, 5). Super hoc vinum, et super hujuscemodi uvas ac vineas pluit Dominus sulphur et ignem a Domino : et quicumque ex earum vino biberit, æstuat atque comburitur. Requirit citharam et psalterium, cujus repertor est Jubal, de Cain stirpe generatus (Gen. IV), nec audit Dominum cii«entem ad Aaron : Vinum et siceram non bibetis tu et filii tui, quando ingredimini in tabernaculum testimonii, aut accidetis ad allare (Levit. x, 9). Has citharas, et lyras, tympanumque, et tibias rex Babylonius habuit, quibus consonantibus, universarum gentium populi prosternebantur in terram, et adorabant auream statuam (Dan. m). Quod antemi primum tempus humanae sapientiae, quando egredimur pueritiam, et ad rationalem venimus aetatem, mane in Scripturis intelligatur, multa testimonia docere nos poterunt : de quibus exempli causa ponenda sunt pauca : Mane mittebam prophetias; et : Mane exaudies orationem meam. Mane assistam tibi, et videbo (Ps. v, 4, 5); et : De nocte consurget spiritus meus (Ps. CXVIII, 55) ; et : Deus, Detis tneus ad te de luce vigilo (Ps. LXII, 1) ; et : In matutinis inlerficiebam omnes peccmores terræ, ut disperderem de civitate Domini omnes qui operantur iniquitatem (Ps. c, 8) ; et in alio loco : Ad vesperam demorabitur fletus, et ad matutinum lætitia (Ps. xxix, 6), et cætera. his similia. Consurgimus autem de mane, quando vitia relinquimus Ut pueritia, et dicere possumus : Peccata juventutis meæ et ignorantiae ne memineris (Psal. XXIV, 7). Ortoque nohis sole justitiæ, fugantur tenebrae, et statim interficimus omnes cogitationes, quae ad peccata nus provocant, et de civitate mentis nostræ illos disperdimus peccatores, cie quibus Salvator loquitur : De corde exeunt cogitationes malæ, homicidia, adulteria, fornicationes, furta, falsa testimonia, blasphemiæ (Matth. xv, 19), et reliqua. Infelicissimi autem sunt qui de mane usque ad vesperam ebrietate, gula et diversis voluptatibus occupati, non intelligunt in se opera Domini, nec considerant cur creati sunt.

(Vers. 13.) i Propterea ductus est captivus populus meus, quia non habuit scientiam ; et nobiles ejus interierunt fame, et multitudo ejus siu evaruit. i Hæc juxta litteram 78 accidisse populo Judeorum sub Vespasiano et Tho Romanis princip bus, taM Graeca quam Latina narrat historia I. Quod quidem et spiritualiter hodie quoque patiuntur, sustinentes non famem panis, neque sitim aquae, sed famem audiendi sermonis Dei (Amos VIII) : quia nec respexerunt opus Domini, nec consideraverunt opera manuum ejus, neque habuerunt ejus scientiam, qui semper locutus est per prophetas. Unde et in Psalmis dicitur de eis, Convertentur ad vesperam, et famem patientur ut canes, et circuibunt civitatem (Ps. LVIII, 15). Quod autem omnis sermo doctrinæ panis appelletur et aqua, illud docet Evangelium : Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod egreditur de ore Dei (Luc. IV, 4) ; et, Quicumque biberit de aqua, quam dedero ei, non sitiet in ater• num (Joan. iv, 13); et in psalmo dicitur: Super aquas refectionis educavit me (Ps. XXII, 2). Unde et Dominus non vult esurientes in eremo dimittere, ne lassentur , et corruant, et interficiantur fame (Matth. xv). Et de justo viro dicitur : Juvenis fui, et senui, el non vidi justum derelictum, nec semen ejus quærens panem (Ps. XXXVI, 25). Quidam hoc quod dicitur : Captivus ductus est populus meus, quia non habuit scientiam : et nobiles ejus interierunt fame, et multitudo ejus siti exaruit, generaliter de inferis, et gehenna interpretari volunt, in qua punictur oninis qui Dei non habuerit scienliam.

(Vers. 14, 15.) c Propterea dilatavit infernus animam suam, ct aperuit ossuum absque ullo termino, et desceendent fortes cjus, ei populus ejus, ut sublimes gloriosique ejus ad cuin. Et incurvabitur homo, el hui iliabitur vir, et oculi sublimium deprimentur. » Qui surrexerunt mane ad sectandam siceram, et permanserunt in ebrietate usque ad vesperam, et voluptate ac deliciis occupati, opus Dou:iui respicere noluerunt, nee opcra manuum ejus contemplati sunt, propterea ducti sunt in captivitatem, quia non habuerunt scientiam Filii Dei, dicenle ipso ad eos, Nec me scitis, nec qui me misit (Joan. VIII. 19), et in ipsa captivitate fame pcrierunt, ac aruerunt siti. Uude infermus et mors dila- 'avit animam suam, et aperuit os suum, et absque ullo numero et satietate dcvoravit in perpetuum puniendos : 79 ita ut principes et populus, et sublimes gloriosique terræ Judæ descenderent ad eum, et humiliaretur omnis superbia, et oculi sublimium deprimerentur, intelligentium se esse mortales; et cuncta rebus expleta , quae ventura per prophetas Dominus nuntiarat. Infernus autem animam halxre dicitur, non quod animal sit, iuxta errorem quorumdam; sed quod verbis humanæ consuetudinis rerum insensibilium ex primamus affectum, quod insatiabilis sit, et nunquam mortuorum multitudine compleatur, Quomodo ei in manu linguæ mors dicitur (Prov. XVIII), et omnipotens Deus Sabbatha, et Neomenias Judaeorum odisse loquitur animam suain (Isa. i). Quidquid de populo diximus Judæorum, tropologice referri potest ad eos qui sæculi deliciis occupati, nee respicientes opera Dei, captivi ducunlur in peccatum, et non habenL scientiam Dei : et idcirco fame et siti pereunt bonorum operum atque virtutum, et detrahentur in gehennam, ibique aeternis cru- ciatibus deputati, potentiam et superbiam misera cernent et humilitate mutari.

(Vers. 16.) « Et exaltabitur Dominus exercituum ill judicio : et Deus sanctus sanctificabitur in justitia. Cum captivus ductus fuerit populus, quia non habuit scientiam, ct interierit fame, et siti exaruerit, et dilataverit infernus animam suam : et descenderint fortes atque sublimes gloriosique in profundum, et incurvatus fuerit homo, et humi- Hatis vir, et receperint omnes juxta merita sua ; tunc exaltabitur Dominus in judicio, cujus prius injustum videbatur esse judicium, et Deus sanctus ab omnibus sanctificabitur in justitia, ut impleatur illud quod in Evangelio dicitur : Pater noster, qui es in cœlis, sanctificetur nomen tuum (Matth. V!, 9); et : Pater juste, mundus te non cognovit (Joan. XVII, 25). Unde cavere debemus ne præveniamus judi cium Dei, cujus judicia magna suni, et inenarrabilia, et de quo Apostulus loquitur : Inscrutabilia judicia ejus, et investigabiles viœ illius (Rom. xi, 33), donec illuminet occulta tenebrarum, et aperiat cogitationes cordium (1 Cor. IV, 5), qui dicit in Evangelio : Nolite judicare, ut non judicemini (Matth. VII, 1). Cui sententiae congruens Paulus apostulus praecepit : Tu quis es qui judicas alienum servum ? suo Domino stat, aut cadit. Stabit autem : potens est enim Detis statuere illum (Rom. XIV, 4).

(Vers. 17). « Et pascenturagni juxta ordinem suum: 80 ct deserta in ubertatem versa advenae comedent. > Pro pascentibus agnis juxta ordinem suum, quod in bonam partem accipitur, nescio quid volentes LXX transtulerunt, pascentur direpii quasi tauri; pro agnis tauros intelligentes, et rursum pro advenis interpretantes agnos. Quando autem Dominus exaltatus fuerit in judicio, et sanctus in sua sanctificatus justitia, ut mali agricolae mate pereant, et exaltata cedrus securi Domini succidatur ; tunc qui fuerint de agnorum numero, non haedorum, pascentur in Ecclesiæ pratis, et dicent : Dominus pascit me, et nihil mihi deerit (Ps. XXII.,. 1); et quæ a Judaeis deserta sunt, versa in ubertatem comedet sentiunt populus. Hæc juxta tropologiam. Cæterum ut ordinem compleamus historiae, id ipsum aliis verbis dicitur, de quo supra legimus : Regionem vestram in conspectu vestro alieni devorant. et deserta eat atque subversa a populis externis (Isa. I, 7). De toto enim orbe congregata gellium multitudo habitat in Judæa,.et ejectis prioribus populis, ideo cx parte cæcitas facta cst domui Israel, ut subintraret plenitudo gentium (Rom. XI). Pulchreque juxta LXX direpti sunt atque vastati et ducti in captivitatem quasi tauri, de quibus Dominus dixerat: Tauri pingues obsederunt me (Psat. xxi, 13), ui loca taurorum occuparent agui.

(Vers. 18, i9.) < Væ, qui trahitis iniquitatem in funiculis vanitatis, et quasi vinculum plaustri peccatum. Qui dicitis : Festinet et cito veniat opus ejus, ut videamus, et appropiet set veniat consilium sancti Israel, et sciamus illud. » Pro vinculo plau- stri, corrigiam jugi vitulœ, sive vaccœ, LXX transtulerunt. Quod autem vincula dicantur esse peccata, crebrius legimus. E quibus illud est : Funibus peccatorum suorum unusquisque constringitur (Prov. v, 22). Et Dominus arguens populum delinquentem, qui peccatis peccata sociarat, fecit flagellum de funiculis, ostendens eis quomodo domum Dei fecissent speluncam latronum (Joan. 11), ct sedem orationis vertissent in domum negotiationis (Mattk. xxi). Conviva quoque cœnæ Dominicæ, vesteln non habens nuptialem, vinctus pedibus ac manibus ejicitur in tenehras exteriores (Mutth. XXII). Et Dominus venit, ut his qui erant in vinculis dicerel: Exite; et qui versabantur in tenebris, Revelamini (Isa. XLIX, 9). Ipse cnim solvit compeditos. et illuminat caecos (Psal. CXLV, 8; r quos ,Jeremias vinctos terræ nuncupat (Thren. III, 31). Nec plangit eos qni peccare coeperint, 81 statimque desierim : lion est enim justus stiper terram qui faciat bonum, et aliquando non peccet (Eccl. VII, 21); sed qui tongo fu ieulo peccata protraxerint. Unde et in Numeris legimus (Cap. XIX), vaccam rufam, eujus cinis expiatio populi est, non aliter immolari et offerri ad altare Domini, nisi quae terrena opera non fecerit, jugumque non traxerit, nec vinculis jugi Nabuchodonosor fuerit alligata. Et in hoc codem propheta pro cingulo veritatis filiæ Sion cinguntur funiculo. Achitophel quoque et Judas [ quorum alter David, alter Domitium prodiderunt] fune longissmuo trahentes peccata sua, periere suspendio; putan- tes malum conscientiæ praesenti morte liniri, et nihil esse post mortem. Quod autem jutta Hebraicum et omnes alios interpretes, appellantur fUniculi vanitatis, hoc signiftcat, quod facientibus peccatum facile teXitur, et tam inane et facile est, ut aranearum fila texuntur : sed cum inde volucrimus exire, solidissimis vinculis nectimur. Plaustrum autem plenum oneratumque peccatis facilius inteliigunt, qui meminerint scriptum in Zacharia, lmpietatem sedere super talentum plumbi (Zach. v ), et Ægyptios qui gravi peccatornm sarcina piemebantur, quasi plumbum in mare Rubrum esse demersos (Exod. xv). Et in alio loco peccator loquitur : Iniquitates meœ supergressœ sunt caput meum : sicut onusgrave gravatœ sunt super me (rt., XXXVII, 5). Dicuntur autem haec ad principes Judæorum, qui supra arguti sunt in avaritia aiqne luxuria : quod provocati a Domino ad poenitentiam, et postea ab apostolis ejus, usque hodie perseverent in blasphemiis, et ter per singulos dies in omnibus synagogis sub nomine Nazarenorum anathematizent vocabulum Christianum. Est autein tensus : Vae vobis qni putatis diem judicii non futuruin, vel non venturam captivitatem quam propheticus sermo praedicit, qui dicitis ad Prophetam : Usquequo nobis Dei minaris iram ? volumus eam scire, jam veniat. Hoc autem per ironiam loquuntur, quoniam eata non putant esse venturam, sed simulari a Propheta.

(Vers. iO). < Vae qui dicitis malum bonum, et bonum malum, ponentes tenebras lucem, ct lucem tenebras, ponentes amarum in dulce, et dulce in amarum. Ejusdem criminis est, bonum, lucem, et dulce, contrariis vocare nominibus, cujus, 82 malum, tenebras, et amarum vocabulis appellare virtutum. Hoc contra eos qui peccatum non putant, si bono detrahant, et non aestimant esse delicium, si laudent malum. Ponunt autem Judaei bonum Inalum, et lucem tenebras, et dulce amarum, suscipientcs Barabbam latrocinii et seditionis auctorem, et crucifigentes Jesum, qui non vcnerat nisi ad oves perditas domus Israel, ut salvaret qnod perierat (Matth. xv). In Barabbam intelligamus diabolum, qui cum sit nox et tenebræ, transfiguratur in angelum lucis(II Cor. xi). Unde et Apostolus loquitur : Quœ participatio justitia cum iniquitate ? quæ societas luci ad tenebras f qui contentu. Christi et Belial (11 Cor. VI, 14, 15) ? Neque enim lucerna tollenda est, et ponenda sub modio, vel suh lecto, sed supra candelabrum, ut omnihus luceat. Nec arhor malos afferens fructus, bonæ arboris est appellanda vocabulo (Matth. vn). Unde et in Genesi mystico sermone narratur, qnod diviserit Dens inter lucc'an ac tenebras, quæ in principio super abyssum ferobantur (Gen. i). Quod autem bonus Salva Lor sit appellatus, ipse in Evangelio loquitur : 1 Factor bonut ponit animam suam pro ovibus tuit (Joan. X. 41). Lucem quoque esse se dicit : Ego sum lux mundi (Joan. VIII, 12), et quotidie coelesti pane saturati dicimus : Gustate et videte, quam suavis est Dominus (Ps. XXXIII, 9). E contrario quando dicimes : Libera noa a malo (Matth. VI, 13); et: Mundus in ma/igno positus est (1 Joan. v, 19), diaboli cupimus insidiis liberari. Quod autem ipse tenebrarum et amaritudinis significemur nominibus, crebrius legimus. Sed et hoc possumus dicere,quod omnia contraria dogmata veritati amara sint, et sola dulcis veritas. Unde caveudum est, ne pro veritate sequamur mendacium, ne pro lumine tenebras. Mult;e enim sunt viæ quæ videntur hominibus rectæ, et novissima earum perveniunt in profundum inferni. Est quoque justus periens in justilia sua, cui dicitur: Ne sis justus mulium (Eccle- VII, 17). Quas ob causas Israel repromittit se via ambulaturum regia, nec ad sinistram, nee ad dexteram declinaturum (Deut. v). Et ut loquar quod sentio, dilficile hoc maledicto quia carere potest, cum et malis frequenter adulemur propter potentiam, et bonos despiciamus propter inopiam. Unde significantius interpretatus est Aquila : 83 Var qui dicit malo, Donus es, et bono, Malus es. Et in huM congruit sensum illud quod Salomon in Proverbiis loquitur Qui judicat justum injustum, et injustum justum, abominabitis est uterque apud Deum (Prov. lVII, 15). Scrihae quoque et Pharisaei verba Sal- vatoris non recipientes, sed traditiones hominum et hni1es fabulas, fecerunt bonum malum, et matum bonum.

(Vers. 21.) < Væ qui sapientes estis in oculisvestris, et coram Vobismetipsis prudentes. > Qni vobis, inqu t, ipsi videmini sapientes esse, qui prudentiam sequimini, non Dei, sed bominum ; et cum ndn recipiatis Dei virtutem Deique sapientiam, putatis vos esse sapientes (1 Cor. 1). Inter sapientiam et prudentiam hoc dicunt interesse Stoici, quod sapientia rerum sit divinarum humanarumqne notitia, prudeulia autem tantum mortalium. Consequenter autem haec adversum Scribas dicuntur et Pharisæos, qui habentes clavem scientiæ, nec ipsi ad Christum introeunt nec alios introire permittunt (Luc. XI).

(Vers. 22.) « Væ qui potentes estis ad bibendum vinum, et viri fortes ad miscendam siceram, » id est ebrietatem. Quibus supra discrat: Vœ qui consurgitis mane ad ebrietatem sectandam, et potandum usque ad vesperum, ut vino œstuetis, de his etiam nunc loquitur, qui potentes sunt ad bibendum vinum,et viri fortes ad miscendum siceram. Qui inebriati vino draconis, et veneno aspidum insanabili (Deut. XXXII), virtute Domini calumniabantur. Et ipsi ebrii inebriabant populos, ut pari furore bacchantes, adversus Dominum conclamarent. Juxta tropologiam ante jam diximus quod sacerdotes ingressuri Tabernaculum Dei, non debeant vinum bibere et siceram (Levit. X). Quibus nunc addimus, quod Nazaraeis quoquo praeceptum sit, qui se sanctificant Domino, nt vinum et siceram, et omne quod de uvis est, non bibant, nec comedant, ne uvom quidem passam, et acctum ex vino (Num. vi!. Sed et in Proverbiis praecipitur : Potentes qui iracundi sunt; vinum non bibant, ne cum biberint, obliviscantur sapientia (Prov. XXXI, 4, 5). Inter vinum et siceram juxta anagogen boc esse arbitror, quod vinum e pluribus una perturbatio est, verbi gratia, libidinis, avaritiæ, gulae, et invidiae. Sicera 84 autem, id est, ebrietas, omnes in se vitiorum continet passiones, quas rectius Latino sermone perturbationes possumus dicere, quod statum mentis evertam, et ebrios faciant nescire quid agana. Qui ergo 1 praesunt, plurimum debent carere vitiis, et maiine ira, quae furori proxima est, ne quanto plus possint, lanto amplius subjectis noceant. Miscet siceraA) qui cum ebrietate plenus sit, ad decipiendos homines, umbras quasdam et hnaghies simulat se habere virtutum.

(Vers. 23.) < Qui justificatis impium pro muneribas, et justitiam justi aufertis ab eo. > Et hæc pars vitiorum est vineæ, quae pro uvis fecit labruseas et exspectante Domnino, ut faceret judicium, fecit iniquitatem, justificaus impium pro muneribus, et non causas, sed dona considerans, quæexca;cant etiam oculos sapientium (Deut. xvi, 19). Unde cavendum est, ne inebriemur vino, in quo est luxurla (Ephes. v), et nudentur femora turpitudinis nostræ (Gen. IX), et adulemur impiis pro muneribus, et jnstitiam justi pro inopia despiciamus. Quod et in Epistola Jacobi praecipitur : ne honorantes impios divites, et despicientes sanctos pauperes, fiamus judices iuiquitalis.

(Vers. 24.) . Propter hoc sicut devorat stipulam lingua ignis, et calor flammæ exurit; sic radix eorum quasi favilla erit, et germen eorum ut pulvis ascendet. Abjecerunt enim legem Domini exercituum, et sermonem sancti Israel blasphemaverunt.» Propter superiores causas superbiae, et ebrietatis, et avaritiæ, quia pro uvis attulerunt spinas, et renum, ligna, stipulam, arsurosque vepres; ideo radix malitiæ eorum redigetur in favillam, et omnis flos et pulchritudo divitiarum et corporis pulveri comparabitur. Nun enim solum ista fecerunt, sed his gradibus pervenerunt ad blasphemiam, ut tegem Domini non reciperent, et sermonemSancti Israel blasphemarent ; de quibus supra legimus: De Sion egredietur lex, et verbum Domini de Jerusalem (Isa. II 5). Potest radix in malis cogitationibus accipi, frucius autem et germen in malis operibus alque sermonibus, ut quod in radice latet, monstretur in germine : quae utraque Domini incendio vorabuntur. Unde et Apostolus (Hebr. XII), radicem amaritudinis malorum, sursum loquitu; germinantem.

85 (Vers. 25.) < Ideo iratus est furor Domini in populum suum, et extendit manum suam super eum, et percussit eum, et conturbati sunt montes, et facta sunt morticina eorum, quasi stercus in medio platearum. In omnibus bis non est aversus furor ejus, sed adliuc manus ejus extenta. > Quoniam abjecerunt legem Domini exercituin, quam se daturum per Jeremiam Dominus pollicetur, dicens : Ecce dies veniunt, dicil Dommus, et feriam domui Israel, et domui Juda fœdus novum,. non se- culum pactum quod pepigi cum patribus vestris, in die quqndo apprehendi manum eorum,, ut educerem eos de terra Ægypti (Jerem. xxxi, 31, 32). Et sermonem Sancti Israel blasphemarunt, dicentes : Dœmonium habet, et Samaritanus est (Joan. VIII, 48); et: Nonne hie est filius fabri (Matth. XIII, 55) ? idcirco iratus est furor Domini in populum suum, qui prius iratus fuerat contra principes et potentes, qui sapientes erant in oculis suis, et justificaverunt impium pro muneribus, et devoraverat (Al. devorat] eos qnasi stipulam lingua ignis, et calor flamniæ exusserat, et potentes potenter tormenta paterentur. Et extendit manum suam adversum eum, quem vocat populum suum : eo quod fuerit pars hæreditatis ejus, ct funiculus possessionis iIlius (Deut. XXXII). Extendit autem manum, ut percutiat, et furor ejus irascatur, de quo et in alio loco legimus : Domine, ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias me (Ps. VI, 4). Et Jeremias : Corripe nos, inquit, Domine ; verumtamen in judicio, et noM it. furore (Jerem. it 24). Furere atH tem Dominus dicitur, non quod humanis perturbationibus subjaceat ; sed quod nos qui delinquimus, nisi irascentem audierimus, Dominum non timeamus. Uude et Apostolus scribit (Rom. 11), quod bonitas Dei, et patientia provocet nos ad pœnitenliam : nos autem secundum duritiam et impœnitens cor nostrum thesaurizemus nobis iram in die iræ, et revelationis justi judicii Dei. Quæ sit autem inanus quæ cxtenditur, vel elevatur super po- ,nilum pcecatorcm, Job loquitur manifestius : Manus enim Domini tetigit me (Job. XIS, 21). Unde et diabolus sciens potentem manum Domini, et brachium quod universis gentibus revelatum est, dicit ad Dominum : Mitte manum tuam, et tange cmnia quas habet : nhi in faciem benedixerit tibi (Job. II, 5). Quod autem quasi praeteritum dicitur, quod 86 futurum est, consuetudinem sequitur prophetalem, in qua tam certa sunt quae futura dicuntur, ut putentur esse præterita. Quod et in Psalmis canitur : Dederunt in cibum meum fel, et siti mea potaverunt me aceto (Pt. LSVIII, 22). Et iterum : Diviserunt sibt vestimenta mea, et super vestimentum meum miserunt sortem (Pa. XXI, 19). Quodque seqnitur : Lt percussit eum, id est, populum suum, et couturbati sunt montes : montes quidam putant contrarias fortitudines ; sive eos spiritus qui in ministerio Dei sunt, ct quibus traduntur peccatores ad puniendum. Nos amem hyperbolice dicturi putamus , quod pro magnitudine malorum imminentium etiam montes commoveantur, et cadaveribus mortuorum repleantur omnes plateae urbium. Hoc accidisse Judaeis post passionem Domini sub Vespasiano et Adriano, nemo dubitat. Cumque hæc facta sint, non est aversus furor ejus; sed adhuc manus ejus extenta, sive excelsa, quæ habitum irascenti, et percutientis ostendit. Et notandum in bis omnibus, quod non eis exprobret idololatriam, non alia peccata, propter quae offenderint Deum, sed quia abjece- runt legem Evangelii, et sermonemDomini blaspheluaverunt.

(Vers. 26 it seqq.) i Et levabit signum in nationibus procul, et sibilabit ad eum de finibus terrae, et ecce festinus velociter veniet. Et non erit deficiens, neque laborans in eo : non dormitabit, neque dormiet, neque solvetur cingulum lumborum ejus, nee rumpetur corrigia calciamenti ejus. Sagittae ejus acutæ, et omnes arcus ejus extenti : ungulae equorum ejus ut silex, et rotæ ejus quasi impetus tempetatis. Rugitus ejus ut leonis, rugiet ut catuli leonum, et frendet, et tenebit prædam, et amplexabitur, et non erit qui eruat. Et sonabit super eum in die illa sicut sonitus maris : aspiciemds in terram, et ecce tenebrae tribulationis, et lux obtene- brata est caligine ejus. > Hebraei hunc loculi de Babyloniis et Nabuchodonosor intelligunt prophetari, quod Dei voluntate adductus sit in Judaeam et Jerusalem, templumque subverterit. Nos autem sequentes ordinem, et sequentia superioribus copu- lantes, ideo signum in nationibus procul elevatum dicimus esse, et sibilasse Dominum, vel 1 traxisse eos dc finibus terrae; quoniam abjecrrunt legem Evangelii, et sermonem sanctum blasphema verunt. Si enim de Babyloniis 87 esset sermo, juxta consuetudinem prophetalem dixisset : Vocabo euin qui ab Aquilone est, eo quod juxta Juda'a; situm, Assyrii atque Chaldæi in Septentrionali plaga sint. Vel certe apertius Babylonios Assyriosque describeret. Nunc vero dicendo : Levabit tignum in nationibus procul, et sibit'ubit ad eum de finibus terræ, gentes longe positas significat, et quae in teriæ finibus coniinoranlur : haud dubium quin Romanos, et omnes Italiae, Galliarumque et Hispaniæ populos, qui sub Vespasiano et Adriano, Romano imperio subjacebant. Unde et Italia ob eo quod ibi Hesperus occidat, olim Hesperia dicebatur. Et hoc venientc percussus est, et omnes Judææ montes turbati sunt, ut interpretatus est Theodotio et Symmachus, vel commoti, ut Aquila posuit, vel acerbati, ut LXX transtulerunt, ut impetu hostium omnes replerentur plateæ cadaveribus mortuorum. Describit ergo sermo divinus velocitatem venientis exercitus, qui. non sua, sed Domini venerit voluntate, imo attractus sit, et sibilo illius provocatus ; quoJ nou defecerit, nec talo itinere laboraverit, et cupiditate prædandi, somnum 88 oculis non admiserit; calciamenta quoque illius non sint. attrita, sagittariorum multitudinem, equitum turmas, curruum quadrigarumque fervorem, quod instar leonis, non tam ad pugnandumn quam ad prædandum, et vorandum venerit, et ululatus vinceniis exercitus, marinis fluctibus comparatur. Es quo notandum ubicumque sonitus maris in Scripturis appellatur, quid significet. Cum igitur venerit Romanus exercitus, et tenuerit praedain, et non fuerit qui eruat, Propheta compatientis affectu se jungit populo, et ait : Aspiciemus in terram et ecce tenebræ tribulationis. Cælum enim aspicere noh audebimus, cujus habitatorem offendimus : et lux nostra quam semper habebamus in Deo, tribulationum caligine obscurata est. Legi in I cojusdam Commentariis, hoc quod dicitur : Levabit signum in nationibus procul, et sibilabit ad eum de finibua terrœ, de vocatione gentium debere intelligi, quod elevato signo Crucis, et depositis oneribus' peccatorum, velociter veneriut atque crediderint. Sed nescio quomodo buic sensui uossint congruere quæ sequuntur.